Нағыз ғылым қаржылай қамқорлықтан туады

(Кәсіпкер Хайролла Ғабжалиловтің  демеушілік қызметі жөнінде)

Мемлекеттік “Мәдени мұра” бағ­дарламасы жөніндегі Президент Н.Ә.Назарбаевтың шешімі атақты халиф әл Момынның (Харун әл Ра­шидтің ұлы) заманын еске салады. Өзі басқаратын қоғамның рухани сұранысын дәл басып тү­сін­ген ұлы билеуші әрі ғалым 832 жылы Бағ­датта “Даналық үйін” аш­тырып, оған тұрақты түрде қар­жы­лай қол­дау жасап, сирия, грек және араб тілдерін тең әрі жетік меңгерген ау­дармашы мамандарды тартып, сол арқылы аудармашылар қозғалысына жол салады. Міне, осы “Даналық үйінде” аударма­шы­лар антикалық пәл­сапалық ғылы­ми еңбектерді араб тілінде сөйлете бастайды. Бұл әлемдік тәжірибеде соған дейін бол­маған, мұсылман­дық қайта өркен­деуге және өр­ке­ниетаралық өзара ықпалдастыққа жол ашқан ғажап құбылыс еді. Бұл мәдениет және ғылым орталығын­да аудармашылық өнері ғана қа­лыптасу сәтін басынан кешіріп қойған жоқ, сонымен бірге мұнда түрлі қолжазбаларды (лат. manus­crіp­tum) мақсатты түрде жинау және сақтау ісі де жолға қойылды.

Сәтіне орай мынадай бір мәсе­леге көңіл аударайын. Алаш зия­лы­ларынан бізге қалған бір аманат бар. Ол – қазақ тілін ғылым тілі дә­ре­жесіне көтеру міндеті. Осы мә­­се­лені “Мәдени мұра” мем­ле­кет­тік бағдарламасымен қабыстыру үміті бірқатарымыздың көңілі­міз­ден бас көтергені бар. Бірақ бір ір­ге­лі нәр­сені бастап, оны одан әрі тиянақты жүргізіп, қажет болса күн­делікті үйреншікті ісімізге айналдыруға кел­генде не салалық басшыла­ры­мызда, не оны тікелей атқарушы­лары­мызда табандылық жетпей жатады. Әл Момын халиф бастаған дәстүрді еске алып отыруымның мынадай себеп­те­рі бар. “Даналық үйінде” араб мәде­ниеті үшін ең аз дегенде мынадай іргелі мәселелер ше­шімін тапқан болатын. Бірін­ші­ден, антикалық грек философиялық әдебиетін сирия және араб тілдеріне аудару арқылы ғылыми араб тілі қалыптасты. Ә. Науаи тамсанған ортағасырлық бай да мүмкіндігі зор араб тілі кең жолға түсті. Екін­ші­ден, әл Момынның “Даналық үйінде” жүргізілген шығармашылық ісі жай сыпыра аудармамен шек­телген жоқ. Мұнда антикалық ақыл-ойға, пәлсапаға ортағасыр­лық, заман сұранысына сай жаңа сападағы түсініктеме беру ісі қолға алынып, ең жоғары деңгейде шеші­мін тапты. Әл-Фараби сияқты ұлы ғалымдардың шығармашылық қыз­меті осы антикалық ғылымды түсі­нуден және түсіндіруден басталады. Тура уақытында осы жұмыс атқа­рыл­маған болса, әлемдік мәде­ниет­тің бүгінгі деңгейге көтерілуі екі­талай нәрсе болатын. Ол мұра бү­гінгі күнге шейін жемісті қызметін жал­ғас­тыруда. Үшіншіден, аударма­шы­лық және түсініктемелік қызмет түпнұсқалық зерттеу туынды­лары­ның, әл-Фараби сияқты ұлы ға­лым­­дардың қалыптасуына негіз болды.

Олай болса бүгін біз, яғни осы іспен айналысып жүрген шығар­ма­шылық иелері, “Мәдени мұра” бағдарламасына тікелей басшылық жасап отырған министрліктер, ғы­лы­ми ұжымдар осы бағдарлама аясында жүргізіліп жатқан аударма ісіне жүрдім-бардым қарауға еш­қандай да хақымыз жоқ. Мәселен, тек тарих саласында ғана аударма еңбектер 50 томға жуық көлемде жа­рық көреді екен. Олардың 40-қа жуы­ғы жарық көріп үлгерді де. Демек бұл іске науқандық өткінші шара емес, ұлттың болашағын ай­қындайтын іргелі шаруа ретінде қара­ғанымыз жөн.

Қорыта айтқанда, аударма ісі бұл білім жүйесін қазақ тіліндегі қажет әдебиеттермен қамтамасыз етумен шектелмейді, ол сонымен бірге, тіп­тен ең әуелде, қазақ тілін ғылыми тіл дәрежесіне көтеруге қызмет жа­сайтын мақсатты жұмыс, ұлттық мә­де­ниетті өзге өркениеттердегі құн­ды­лықтармен жалғастыратын көпір, мүмкіндігі шексіз ұлы құрал.

Бір ғажабы, әл-Момын халиф сал­ған жол өзінің мәуелі жемісін кейі­нірек, яғни XVІІ-XVІІІ ғасыр­лар­да батыс елдерінде бере бастады. Ұлы фи­лософтар И.Кант негіздеп, Ф.Эн­гельс одан әрі дамытып алып кеткен “қажеттілік теориясы” жұмыс жасай бастады. Иә, батыста XVІІІ ғасыр­да­ғы билік пен ғылымның, кәсіпкерлік пен білімнің өзара үй­ле­сімді қызметі қоғамды өзгертті, оған серпін берді. Мә­селен, Британияда жоғары билік­тегілер мен министр­лердің талантқа қамқорлығы көңіл тұшытарлық, олар­дың бұл қоғамдық мәселені ерте және өз уақытында түсінгендігі байқалады.

Таяуда ғана Алматыда “Таза­бе­ков театры” өмірге келіпті деген ха­бар­ды ақпарат құралдары жарысып хабар­лады. Сәті түсіп, арнайы барып осы театрда Н.В.Гогольдің “Реви­зорын” көрдім. Спектакльды қойған талантты режиссер Н.Жақыпбаев пен оның шәкіртттерінің биік өнеріне таң қалмасқа шараңыз жоқ! Нағыз өнер таудан төмен құлаған мөлдір бұлақ емес пе? Ал осы бұлақтың көзін аш­қан іскер азамат Орынбасар Таза­беков. Ол қазақ топырағында жаңа сападағы театрдың негізін қалаушы, нағыз меценат, Атымтай Жомарт.

Міне, осындай құбылыс ғылым саласында да бой көрсете бастады. Соның бір нақты да дәлелді көрінісі “Алаш” аталатын қордың жанынан тарихи-зерттеу орталығының өмірге келуі. 2005 жылы өз жұмысын бас­таған бұл шағын ғылыми ұжымның тын­дырған шаруасы адам сүйсінер­ліктей қомақты да мәнді. Қорды, оның жанынан тарихи-зерттеу орталы­ғын құрып, сол арқылы бү­гінгі күнде жаңғыру жолында тұрған тарих ғылымы мен қоғамның тарихи танымына ықпал жасау идеясының авторы – атпал азамат Хайролла  Ғабжалилов. Хайролла Мағауияұлы рес­публика жұртшылығына аты кеңінен танымал сәулетші, талантты суретші әрі дизайнер. Ол еліміздің тұңғыш ұлттық теңгесін даярлау ісіне қатынасқан санаулы азамат­тардың бірі. Тіптен бұл айтылған сөздер де оның болмысын аша алмасы хақ. Ең негізгісі, Хайролла Мағауияұлы елі мен жерін, олардың өткені мен бүгінін сүйген, ертеңгі болашағы үшін аянбай тер төгіп жүрген іскер тұлға.

Өмірде “шіркін, етек-жеңімді жиып, қолым аузыма жетсе, елім үшін алдымен мынадай-мынадай істерді қолға алған болар едім” деп, іштей тынып жүретін болмысы терең адамдар кездеседі, олар арамызда жүр. Қалың қазақтың ортасында өскен, кішкентайынан арманшыл Хайрекеңе “Алаш” қорын құрғызып, оның жанынан тарихи-зерттеу орталығын аштырған осы іспеттес көңілінде жүрген көп ойдың бірі болса керек.

Хайролла Мағауияұлы тірнектеп жиған қаржысына 10 штаттан тұра­тын, бүтін бір ғылыми-зерттеу инсти­туты атануға лайық ұжымды, міне, үшінші жыл, қажет-ау деген жағдай­ын жасап ұстап отыр. Негізгі жұмысы мақсатты ғылыми-зерттеу­ден тұратын зиялылар ұжымының күнделікті қажет шығындарын уақытында өтеп отыру оңай шаруа емес. Ғылыми жұмыс, біреулер ойлағандай, тек ақ қағаз және қаламнан тұрмайды. Ал тарихшы еңбегінің өзгеге ұқсамайтын өз ерекшеліктері бар. Солардың ең негізгісі — фактілік материал­дар­ды іздеп табу, оларды сұрыптау және тал­дау­дан өткізу. Бәлкім, бұл ретте зерт­теу­ші ғалымның жұмысын қансонардағы аңшы­ның жағдайы­мен салыстыруға болар. Тек тарих­шы­ның жұмысы адам­дар жүріп өт­кен ізбен жүру, адам­дардың, ұжым­ның, жеке тұлға­лардың белгілі бір тарихи кезеңдерде, белгілі бір мақ­сатта атқарған қызметін қоғамдағы өзгерістермен байланыста талқыға салу. Осы бейнеті мол жолда жүрген кісіге алдымен керегі мұрағат құжат­тары, түрлі кітап қоймаларында немесе жеке қолдарда сақтаулы си­рек кездесетін қолжазбалар мен кі­таптар. Оларды табу үшін іссапар­лар, көшір­месі немесе түпнұсқасын қолға түсіру үшін қыруар қаржы қа­жет. Хайролла Мағауияұлы тарихи зерттеу орталығы үшін осы қа­жет­ті­ліктерге жұмсалатын шығынды са­на­лы түрде өз мойнына алып отыр.

Халқымыздың “бітер істің ба­сы­на, жақсы келер қасына” деген ата­лы сөзі бар. Хайрекең тарихи-зерттеу орталығын басқару ісіне белгілі ға­лым, нәзік зерттеуші, таптырмайтын тиянақты қызметкер, профессор Талас Омарбекұлын шақырған екен, екеуі біраз уақыттан бері жарасымды жұ­мыс жасап келеді. Шығармашы­лық­тағы адамдардың тіл табысып жұмыс жасауы жеңіл нәрсе емес. Бұл екі азамат та мінезді, өз ұста­ным­дары бар кісілер. Соған бай­ла­нысты сырт көзге олардың үйлесімді тіршілігі таңданыс тудыруы да ықтимал. Дегенмен, бір нәрсенің басы ашық және ол кез келген ойлы кісіге түсінікті жағдай. Хайролла мен Талас жеке бастың күйі­нен гөрі, өздері құрмет тұтқан қоғамның мүддесін жоғары қойып, соны бетке ұстаған азаматтар. Сон­дықтан да олардың ортақ мақсатқа байланған еңбегі өз жемісін беріп отыр. Бұл арада мен олардың қол­дары жеткен салмақты да байсалды нәтижелердің көзге ұрып тұрған кей­біреуін ғана атап өтейін. Ғы­­лы­ми орталықтың басты іргелі зерттеу нысаны ретін­де таңдап алған мәселесі – қазақ ру-тайпаларының тарихы. Кезінде бұл тақырыпқа Н.Аристов, Ә.Мар­ғұлан, Х.Ар­ғын­баев, В.Востров, М.Мұқанов сияқты ғалымдардың қалам тарт­қаны мәлім. Бұл арада аталған зерт­теушілердің ру-тайпа тарихын өз замандарының талғам-тілектеріне сәйкес деңгейде бір­шама жақсы талдай алғандарымен, белгілі себептерге байланысты мәселенің көптеген қырларына бойлап ене алмағандары да құпия емес. Уақыт өтіп, зерттеушілердің жаңа буыны мәселеге жаңа сапада қайта орал­мақ. Бұл табиғи құ­бы­лыс. Ру-тайпа тарихына байла­нысты профессор Т.Омарбеков бастаған шығарма­шылық топ осы міндетті үлкен біліктілікпен, жақ­сы даярлықпен қолға алып отыр. Өйткені, олар қазақ ұлтын қалып­тастырған ру-тайпалар тарихын іргелі талдаудан өткізбей, жалпы елдің тарихын жазу мүмкін емес­тігін тура да дәл түсінген. Яғни, олар қазақ ұлтының ғылыми та­рихын жасау ісінде айналып өту мүмкін емес кезекті сатылық жұ­мысты атқару жолында тұр. Ұжым­ның аз уақыттың ішінде тындырған жұмысы да қомақты. “Қазақ ру тайпаларының тарихы” сериясы бойынша “Тама” аталатын 3 томнан, “Табын” – 2 томнан, “Жа­ғалбайлы” – 2 томнан, “Ке­рейіт” – 1 томнан, “Кердері” – 1 том­нан, “Телеу” – 1 томнан, “Рамадан” – 1 томнан, “Жалайыр” аталатын 2 томнан, әзірге барлығы 13 томнан тұратын зерттеулер еңбегі жарық көрді. Әлі де жалғасы бар бұл көптомдық еңбекті мазмұн­дық тұрғыдан талдауға алу арнайы пікірдің жүгі болса керек.

Еліміздегі тарихи зерттеулер жұмысының ертеңіне қатысы бар тағы да бір мынадай жаңалыққа көңіл аударған жөн. Ол “Алаш” қоры жанынан, міне, үшінші жыл жарық көріп, республика жұртшы­лы­ғына кең танымал болып үлгер­ген “Алаш” аталатын тарихи-этно­логиялық ғылыми журнал жө­нін­де. Тоқсан сайын жарық көретін бұл басылым жарияланған мате­риал­­дары­ның деңгейі және санқыр­лылығы, сондай-ақ қалың оқыр­­ман­ға түсінікті әрі жақын­дығы тұр­ғысынан бүгінде елімізде тарих саласындағы ең беделді басылымға айналып үлгерді. Бұл да болса Х.Ғабжалилов пен Т.Омар­беков басқаратын ғылыми ұжымның үлкен де тұшымды жетістігі екендігі даусыз.

Шағын мақала соңында мы­надай тұжырымға көңіл аударған­ды жөн көріп отырмын. Қоғамы­мыз­дың, ұлттық мәдениетіміздің бүгінгі бітім-болмысын айқын­да­ған факторлардың бірі елімізде кешегі кеңестік кезеңде акаде­мия­лық ғылым жүйесінің тамыр жайып, өз жемісін беруі болды. Сол сияқты біздің ертеңгі бола­ша­ғымыздың да дәреже-деңгейі осы ғылыми өсіп- өркендеуімізге көп тәуелді екендігі аксиомалық ақи­қат. Ғылымды, оның гуманитар­лық саласын отан­дық бизнестің, Хайролла Ғабжа­лилов сияқты тұл­ғалы өкілінің қаржылай қолдауы­ның маңызын асыра бағалау мүмкін емес. Хай­рекең бүгін буыр­қанған өзгеріс жолында тұрған отан тарихы ғылымына қол ұшын беріп отыр. Сол үшін де оған “Өркенің өссін, азамат!” дейміз. Ал мұндай қолдаудың жемісті қайтарымын алдымен Хайрекең сияқты отандық кәсіп­керлердің ұрпағы, жалпы қоғам, ұлтымыз әлі-ақ сезінетін болады, сезіне отырып болашағына зор сеніммен қарайтын болады.