Ат тергеудің астарында ұят бар

Қазақ халқының көнеден келе жатқан салт-дәстүрінде «ат тергеу» дейтін өте маңызды әдеп бар. Атал­мыш әдептің әуелгісі ұлысқа, елге, қау­ымға, еңбегі сіңген құрметті адам­ның атын тіке атамай, жанама ат қойып қадірлейді. Атап айтқанда «Қажы ата», «Би ата», «Батыр аға», «Әз ана» т.б. деген сияқты. Мысалы, ақын-жыршы Жамбыл Жабаевты ауыл-аймақ, ел-жұрты атын атамай «тә­те» деп әспеттеген. Бұл дәстүрдің ас­­тарында қазақтың үлкенді сыйлау, абы­ройлы тұлғаларды қадірлеу сияқ­ты аса құнды сыйластығы жатқаны аян. 

 

Егемен Қазақстан
25.01.2018 928
2

Жоғарыдағы пікірімізге тағы бір дәлел – жуықта Семей қаласында жарық көрген «Абай туралы естеліктер» атты жинаққа ертеректе жазып алынған Абайдың баласы Мағауияның қызы Уәсиланың естелігі жарияланыпты. Онда естелік иесі өзінің Абай атасының тәрбиесінде болғанын айта келіп, атасынан естіген мына сөзді келтіреді: «Әкем (Абайды айтады ) бір күні былай деді: бір адамның, әйелдердің қайнағасының, не атасының, не сол елдің бір үлкен адамының атымен аттас болса, сонда ол адамды, не сол заттың атын атамайды да, жалған ат қойып алады. Мысалы, өзіңнің үлкен атаң Құнанбайды халық «Тәте» деп атаған, Кеңгірбай биді «Қабеке» деп атаған. Жас әйелдердің «әтиім», «сылқым», «ортаншым», «тетелес», «кішкентай», «төрежан» деп қай­ындарына, аталарына жалған ат қой­ып алуы да сол ғұрыптан шыққан, әдеп­ті болудан шыққан сөз» дейді. Осы­ған қа­рағанда бұрынғы қазақ әулет үлкен­де­рі­нің атын атау былай тұрсын, сол кі­сімен аттас адамның атын атамайтын бол­ған ғой.

Сол сияқты атасы басқа әулетке жаңа­дан түскен келін, келген еліне сый-құр­меттің белгісі ретінде күйеуінің туыс­тарын тіке есімімен атамай, арна­йы ишаралап ат қою дәстүрі болған. Үл­кендер жас келін тарапынан «тергеу» арқылы қойылған есім-атауларға қа­рап, оның тапқырлығын, шешендігін, ой­лылығын аңғара алатын. Мысалы, қай­ын ата, қайын ағаларына – саятшы бол­са «бүркітші ата, аға», діндар адам бол­са «молда ата, аға», жақсы киінетін, сым­батты адам болса «сері ата, аға», жа­сына қарай «кіші ата, аға» деген сияқ­­ты т.б. ат қойса, қайындарына қал­ж­ыңға негізделген, күлкілі аттар да қоя­ды. Мысалы, тапалды «сұңғақ бойлы», жалқауды «пысық қайным» деген сияқ­ты.

Осы орайда, мына бір оқиғаға назар аударсақ: XIX ғасырдың 60-жылдары Аякөз-Бақты өңірінде өмір сүрген этнограф-тарихшы Құрбанғали Халид өзінің жазбасында: «Қазақта жасы кішілер үлкендерге «сен» демек түгіл, атын да атамайды. Ата-анасын, елдің үл­кендерін атымен атамай құрметтеп, мағы­насы бірдей, бірақ басқашалай атау­мен атайды. Мұндай ат қоюға ше­берлік жөнінде мынадай хикая бар. Бір-біріне жақын туысқан: Қамысбай, Қашқынбай, Қуанбай, Тезекбай, Бұлақ­бай, Қасқырбай, Қойлыбай, Қай­рақ­бай, Пышақбай, Қылышбай есімді ағай­ындыларға бір қыз келін болып түсіпті. Бір күні ауыл маңындағы бұлақтың арғы жағында қамыстың қасында жайылып жүрген қойға қасқыр шауып, жаралайды. Оны тезірек қайрақ пен пышақ әкеліп, бауыздап алмаса арам өлетін түрі бар. Бұл оқиғаны көзімен көрген жас келін ауылға былай деп айғай салыпты: – Ау, халайық, сарқыраманың (бұлақты айтады) арғы жағында, сылдыраманың (қа­мысты айтады) бергі жағында, ма­ңы­раманы (қойды айтады), ұлыма (қас­қыр­ды айтады) жаралап кетті. Жылдaм бі­леуіт (қайрақ) пен жаныма (пышақ) әке­ліп адал орақтап алмаса өлетін түрі бар, депті. 

Көрдіңіздер ме, бұрынғы қазақтың келіндері қысылтаяң жағдайдың өзінде үлкен қайнағаларының атын атамай жол тауып кеткен. Осы тәрізді тағы бір оқиға 1962 жылы Қытай елінен өтіп келген қазақтарды тізімге алу кезін­де орын алғанын жазушы Қабдеш Жұма­ді­лов ағамыз өзінің «Таңғажайып дүние» ғұ­мырнамалық романында былай деп баяндапты: «Аудандық милиция қыз­мет­керлері ауыл-ауылды аралап, жаңа кел­гендерді тізімге алды. Біздің бір жең­геміз «фамилияңды айт» дегенде күйеуі­нің әкесі, яғни қайын атасының атын айтуға ұяты жібермей, күйеуінің атын айтып жіберген екен, оған паспорт сол күйінде келіп, біраз күлгеніміз бар».

Қазір осы дәстүр бұзылды. Бұған себеп көп. Соның бірі – жаңа түскен келінді күйеуінің фамилиясына көші­ре­тін заң. Атасының атын айтуға ұяла­тын келіндерге кеңестік идеология сол ата­сының атын фамилия етіп тіркеп бе­ріп, ұялмай баттитып айта беру­і­не жол ашты. 

Сөйтіп байырғы ұлттық дәстүр, құн­ды­лықтардың бұзылуынан қазір ата-ене, қайынағаларын сыйлайтын келіндер азай­ды. Неге? Өйткені, ғасырлар бойы қалып­тасқан сыйластық, ата дәстүр, таным бұзылды. Яғни ұяттың орны ауы­сып кетті. Ұялуға тиіс дүниеден ұял­майтын әдет қалыптасты. Қазақтың «ат тергеу» дәстүрінің астарында ұлы құді­рет «ұят» дейтін ұғым жатқан-тын. Соны жоқ ету арқылы, ағайынгершілік, сый­ластықтан ажырап қалдық емес пе?!

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.03.2019

Асқар Мамин Талдықорғандағы құрылыс нысандарымен танысты

23.03.2019

Шекарашылар заң бұзушылардың жолын кесті

23.03.2019

Президент: Жастарға арналған кадрлық бағдарлама дайындалады

23.03.2019

Имидждік іс-шараларды азайту қажет – Қ.Тоқаев

23.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев Шымкент қаласының даму жоспарымен танысты

23.03.2019

Шымкентте жаңа медициналық орталық ашылды

23.03.2019

The Star: Назарбаев елде тұрақтылық пен келісім орната білді

23.03.2019

Астаналық балалар «Мұзбалақ» фильмін тегін көре алады

23.03.2019

Премьер-Министр «Қорғас — Шығыс қақпасы» арнайы экономикалық аймағын аралады

23.03.2019

Президент алғашқы сапарын неліктен Түркістаннан бастағанын түсіндірді

23.03.2019

Мемлекет басшысы Шымкенттегі «Азала текстиль» фабрикасын аралады

23.03.2019

Полицейлер Петропавл тұрғындары үшін наурыз көже мен бауырсақ әзірледі

23.03.2019

Шекарашылар бірнеше заң бұзушылықтың алдын алды

23.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев Шымкент қаласының әкімшілік-іскерлік орталығына барды

23.03.2019

Мемлекеттік шекараны бұзып өтпек болған адам ұсталды

23.03.2019

Анар Жайылғанова:  Астананың атауын өзгерту процедурасы заңға сай жүргізіліп жатыр

23.03.2019

Атырау халқы ерлікпен қаза тапқан полицейді соңғы сапарға шығарып салды

23.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев жұмыс сапарымен Шымкентке барды

23.03.2019

Димаш әлем жұртшылығын аузына қаратты

23.03.2019

Павлодарда үздік ұлттық киімдер анықталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу