Надандықтан туған мақтан

Абай атамыз өзінің 12-ші қара сөзінде: «Қазақ барында баймын деп мақтанады. Жоғында «маған да баяғыда мал бітіп еді» деп мақтанады» дегені сияқты қазір қазақ қоғамында мақтанның алуан түрі пайда болды. 

Егемен Қазақстан
11.04.2018 237
2

Соның бірі – «баяғыда аталарымыз ақ патшадан шен алыпты, губернатордан хат алыпты, ояздан бата алыпты» дейтін «тарихи» маңызға ие мақтандар қазір әр жерде құмырсқадай қаптап жүр. Аталарының жоғарыдағыдай «абыройы» туралы жазылып жатқан кітаптар қаншама. Біздегі түсінік бойынша мақтанның дәл осы түрі дұрыс емес. Өйткені халқымыздың рухани отарланып, саяси-әлеуметтік тұрғыдан орасан зор құлдырауына негіз салған Ресейдің патшалық дәуіріне тән оқиғаларды қазіргі тәуелсіздік заманында мақтаныш етіп айту, оны ұлықтау – надандық. Яки Абай атамыздың «Надан ел қуанбас нәрсеге қуанады һәм қуанғанда не айтып, не қойғанын, не қылғанын өзі білмей, есі шығып, бір түрлі мастыққа кез болады» дейтіні осы шығар. 

Мақтанның да мақтаны бар емес пе?! Одан да «атамыз Бөгенбай батырдан бата алыпты» немесе «Жамбыл жәкемнің қолынан құлақ жепті» деп мақтан. Ондай оқиғалар көп ғой. Осы орайда жоғарыдағы «надан мақ­танның» арада қанша ғасыр өтсе де үзіл­мей, тәуелсіздіктің атқан таңымен бірге жасап келе жатқанына не себеп? Осыған тоқталайық! 

Бұл мақтан түрі – әуелі қазіргі қазақ қоғамында өткен ғасырлардағы отар­лық сананың әлі жойылмағандығына әрі жаңа­дан тарихи сананың қалыптаспаға­нына куә. Философия ғылымдарының докторы Арғын Қасымжанов біз айтып өткен «тарихи сана» деген ұғымды – әрбір жеке адам, тұтас ұрпақтың өткен тарихты сезінуі, өзі­нің шыққан тегін, өлкесін, халқын, нәсі­лін, оның рухани түп-тамырларын танып-білуге ұмтылып, сана-сезімнің оянуы деп түсіндіреді. Оның екінші беті – мәңгүрттік. Ендеше отарлаушылар езгіге түскен халықты ең алдымен тарихи санасынан айырып, мәңгүрттікке ұшырауына күш салады деген сөз. 

Академик Манаш Қозыбаев 1997 жылы 4 қараша күні «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық көрген «Ұлттық рух – ұлағат бас­тауы» атты мақаласында: «Бодан болған елдің санасын тұсап, рухани құлдыққа қарай икемдеу үшін қолданылатын ең төте тәсіл – халықты өз тарихи жадысынан айыру» деп нақты айтады. 

Осылай санамыз бұлыңғырланып, тарихи жадымыздың көмескіленуі арқылы көп жағдайда өмір шындығын кері мағынасында түсініп, өткен тарихымыздың ақиқат болмысын парықтау қабілетінен айырды. Нәтижесі мынау: тәуелсіздік дәуірінде «атамыз ақ патшадан шен алған» деп мақтанып отырмыз. 

Сол шенді атамыз не үшін алды деп бір уақ ойландық па?! Бұл жерде мынадай нақты тарихи шындық жатыр. Айтайық, отарлаушылар өздерінің қолайына жаққан, отарлау саясатын қолдағандарға ғана шен-шекпен, атақ-мансап сыйлаған. Дәлел керек пе? Әдебиетші ғалым Мекемтас Мырзахмет: «Ресей отарлаушылары қазақтың сатымсақ басшыларына шен-шекпен үлестіріп, олардың ішкі қайшылықтарын отарлау ісіне шебер пайдаланды және ол әрекетін культурогерлік сылтаумен бүркемелеп отырды» деп жазса, заңғар тұлға Мұхтар Әуезов: «Білгенін, білімін қатардағы қазақтан қулығын асыруға жұмсаған пысықтар да отаршылдардың «жемтіктесі» боп «момын даланың құйрығын обырлармен қоса сорысып жатты» деп сол кездің қоғамда орын алған ащы шындығын кесіп айтыпты. 

Сол сияқты әйгілі Майлықожа ақын: «Орыс­тың жолын тосады, Оңлы болған би-болыс, Жылтыратып танадай, Тақтырды шын­жыр мойнына, Мақтанышпен талтаңдар, Қуанышы сыймай қойнына» деп толғаса, Алаш ардақтысы Әлихан Бөкейханов: «Кім орысқа жағымтал болса, сол жұртты бір қамшымен айдайтын болып, қазақ жақсысы орыс етегінен жем жегенді ұнатты», деген жоқ па. 

Яғни «жікшіл ел жетпей мақтайды, желөкпелер шын деп ойлайды» деп Абай атамыз айтқандай, қазір басқа ештеме қалмағандай оңлы болған би-болыс аталары­мыздың мойнына жылтыратып таққан танасын әспеттеп апарып музейлердің төріне қойып жатқан жайымыз тағы бар. 

Осы орайда Қазан төңкерісінің көсемі Лениннің «Орыстанған бұратаналар шынайы орыстық көңіл күй мәселесінде әрқашан орыстан асып түседі» (Ленин В.И. толық шығ. жинағы 45 т. 358-б.) дегені қазіргі «надан мақтанның» көлеңкесі сияқты елес берсе, ХХІ ғасырдың басында қазақ қоғамы­ның тыныс-тіршілігін терең зерттеген орыс ғалымы, тарихшы-этнограф Алексей Лев­шин өзінің «Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей» атты 1832 жылы жарық көрген еңбегінде: – Қазақ­тардың атаққұмарлығы әсіресе, атқамі­нер­лерінен анық көрінеді. Патшадан алған медаль, қылыш, мақтау грамота алғандар ауылға бір орыс келсе көрсетіп қалуға құмар. Мұндай сыйға ие болған қазақтың баласы түгіл немересіне дейін осыны өзі алғандай күпсінеді. Лентасы жоғалған медальды қайысқа, жіпке тағып іліп қояды деуі бүгінгі «надан мақтанның» сорабы сонау ерте кезде қалыптасқандығынан нақты хабар беріп тұрған сияқты... 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.03.2019

Қостанайдың аудандары мен қалаларында елорданың жаңа атына орай акция өтті

26.03.2019

Қостанай облысында полицейлер азаматтық алып берді

26.03.2019

Сенат Төрағасы Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі Төрағасымен телефон арқылы сөйлесті

26.03.2019

Мамандар Қаламқастағы апат зардабын өрт ауыздықталған соң анықтамақ

26.03.2019

«Қаламқас» кен орнындағы жағдай бойынша қылмыстық іс қозғалды

26.03.2019

Сыртқы істер министрінің орынбасары тағайындалды

26.03.2019

Мен кешегі шалдарды түгел көрдім

26.03.2019

Қазақстан мен Вьетнам арасындағы өзара құқықтық көмек туралы шартты ратификациялау туралы заң жобасы қаралды

26.03.2019

Сенат комитетінде арнайы экономикалық және индустриялық аймақтар туралызаң жобалары қаралды

26.03.2019

Ақтамберді жыраудың басына кесене орнатыла ма?

26.03.2019

Нұрсұлтан Назарбаев Украина Президенті Петр Порошенкомен телефон арқылы сөйлесті

26.03.2019

Ержан Жылқыбаев еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі болып тағайындалды

26.03.2019

Алмат Мадалиев Әділет вице-министрі қызметіне тағайындалды

26.03.2019

#NurOtanTrends пікірталас алаңының кезекті отырысы өтті

26.03.2019

Францияның Бас Консулдығы «Франция мәдениеті» байқауын ұйымдастырды

26.03.2019

Алматыда алғашқы «Қыз Жібек аруы» байқауы өтті

26.03.2019

Академик Асқар Жұмаділдаев жасырған есебін шығарған СДУ студентіне 100 доллар сыйақы берді

26.03.2019

Байқау жеңімпаздары оңтүстікті аралайды

26.03.2019

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Алматы қаласына барды

26.03.2019

Нұр-Сұлтан – Токио бағытында рейс ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу