Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

Егемен Қазақстан
10.08.2018 224

Ағайын-туған, ауыл-аймақта оған батып ешкім әсте қатты сөз айтпайды. Әйтсе атасы ашу шақырмақ. Шалдың көңіліне келмесін дейді. Десе де сол шалдың баласы ақылды тентек, келе-келе байсалды да байыпты жігіт болып өседі.

Ұлттың иманы, діні, ежелгі салт-дәстүрлері аяқ асты етілген кеңестік қызыл идеология заманында нақ осы «шалдың баласы» институты халықтық асыл қасиеттерімізді еш дабыр-дабырасыз, үн-түнсіз, үйішілік тәрбиемен-ақ сақтап қалуға, ұмыттырмауға, күресінге тастамауға септігін тигізді. Өйткені коммунистік ұранның делбесін қағып, соған өзінің де делебесі қозыңқырап жүрген әкенің емес, атасының тәрбиесінде көбірек болған бала ата салтынан ажырамады. Атасының күнделікті үйретуімен үлкендерге сәлем берді, дәм қайырғанда «Аллаһу-акбарын» айтып бет сипады, отырған-тұрғанда «бисмилләдан» жазбады, үйге келген үлкендердің қолына су құйып, сүлгі әперіп, алғыс-бата алудың не екенін біліп өсті. Шалдың бауырындағы балаға ізгілік пен иман табиғи тіршілікпен кішкентайынан біте қайнасып дарыды. Бұлай етуге әке-шешенің дәрмені де, қолы да жетпеген, уақыты да болмаған кеңес заманында шалдардың тәрбиесі маңызды болды дейтініміз содан. 

«Шалдың баласы» қай кезде болмасын өзекті де өрелі тақырып. Бұл мәнзелді мәселе қазақ ақын-жазушыларының талай шығармаларына арқау да болып келеді. Белгілі ақын Светқали Нұржан осы аттас ғақия толғауында ата тәрбиесінің атпал қасиеттерін, ұрпақ жүрегінде маздатқан отын тұрмыстық күйбеңнен әлдеқайда биік, ұлттық болмыс дәрежесіне көтере, зор тебіреніспен жырлайды. Ал жазушы Қанат Әбілқайырдың «Атасының баласы» атты этнографиялық сипаттағы әңгімесінен осынау қазақи тәрбие бастауының тұнығынан қызыға қанып ішкендей боламыз: 

«– Мұқыштай, әй Мұқыштай! Аталарыңмен амандас...

Үйден жүгіре шыққан бес жасар Мұқыштай атасының достарына үлкен кісілердей «Ассалаумағаләйкүм!» деп маңғаздана қолын ұсынды.

– Уаға-ләй-күм-уас-салам! Бұл қай бала?

– Атамның баласымын!»...

Қазақ салты үшін қандай ғажап, қандай жарасымды сурет! Шалдың баласы өмір өрлерінде, тіршілік түйткілдерінде сүрінбейді. Шай ішіліп болып, «әумин» деп қол жайғанда шалдар «сен қайыр, мен қайыр» десіп бөгеліп қалып, атасынан үйренген батаны саңқылдап Мұқыштай беріп жібереді: «Дастарханың тоқ болсын, уайым-қайғың жоқ болсын, бақ-дәулет берсін бастарыңа, ғұмыр берсін жастарыңа, бәле-жала, жын-шайтан, жоламасын қастарыңа. Әумин. Аллаһуакбар!»

Мұқыштай одан соң шалдардың қолдарына су құйып, баталарын алады. Айтқызбай істейді, әдеп-ізеттен жаңылмайды, сөзден де тосылмайды. Иә, атасының баласы осындай болмақ керек.

Тұңғыш баланың атасының қолында өсуі қазақта ежелден, ерте кездерден бар жосын. Ұлы ақынымыз Абайдың тұңғышы Ақылбайды да әкесі Құнанбай бауырына салып, кенже ұлы ретінде тәрбиелеп, ерке етіп өсірген, өзі құда түсіп үйлендірген, басқа балаларына қалай енші берсе, оған да солай енші бөліп, бөлек отау қылып шығарған. Сөйтіп, атасы барлық әкелік міндет-парызды өзі атқарған. Өз әкесі Абайды аға деп атап, ақындығынан бөлек, әнқұмар, сал-серілікке жақын болды. Абайдың көзі тірісінде «Ақыл аға» атануы Ақылбайдай асқан ақпейіл, аңқылдаған жанның, бір жағынан қажы атасының баласы болғандығынан болса керек.

Заман өзгерді, қоғам өзгерді, қазақ та басқашаланды. Бірақ халқымыз әлде де атасының баласы, «шалдың баласы» институтын өлтірмей, өшірмей сақтап келеді. Әрине, бұл институттың әлеуеті бұрынғыдай тым әсерлі емес, әлсіреген жайы бар. Баяғы ауылдың аталары азайды. Аталардың басым көпшілігінің өзі урбанданып, қалаларға ауысты. Жаһандану ықпалымен қазақи салттарымыздың сипаттары сан қилы өзгерістерге ұшырай бастады. Соның өзінде де ата тәрбиесін алып жатқан асылтек ата балалары аз емес.

Қазақтың қара шалдарының тәрбиесі ұлтымыздың жас өскін ұрпағына қазіргі кезімізде әсіресе қажет. Атасының балаларынан талай айтулы азаматтар шыққанын естен шығармайық. Шалдың баласы болу ата-ана тәрбиесін жоққа шығармайды, толықтырады, толыққанды етеді. Шалдың балаларына Алланың нұры жаусын! 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.08.2018

Қарқаралы ауданы Қоянды жәрмеңкесінің 170 жылдығын атап өтті

16.08.2018

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

15.08.2018

Қазақстан 2019 жылы 5G интернетке қол жеткізеді

15.08.2018

Мемлекет басшысы Италия Республикасының Президентіне көңіл айту жеделхатын жолдады

15.08.2018

Бақытжан Сағынтаев денсаулық сақтау саласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өткізді

15.08.2018

БҚО: Шалқар көлінде 4 адамды құтқарылды

15.08.2018

«Хат қоржын»

15.08.2018

Елбасы Парламент Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевты қабылдады

15.08.2018

Сақтандыру шарттарын 2019 жылдан бастап онлайн режимде жасауға болады

15.08.2018

Түріктер «Қазақфильмнің» туындыларын көрсетпек

15.08.2018

Алдағы тәулікте күн суытады

15.08.2018

Астананың апорты

15.08.2018

«Егеменнің» қолдауымен «Ұлы Дала рухы» фотокөрмесі өтті

15.08.2018

Адам Пжегодскийдің Жетісудағы көпқырлы қызметі

15.08.2018

Қыркүйек айынан бастап «Астана-Теміртау» күре жолы ақылы болады

15.08.2018

Дәметкен Сүлейменованың «Жаһанша Досмұхамедов һәм қазақ автономиясы» кітабы жарық көрді

15.08.2018

Жазықсыз атылған жампоз

15.08.2018

Астананың білім беру мекемелерінің 45 басшысы тәртіптік жазаға тартылды

15.08.2018

Қарулы күштерінің сержанты ер-азаматқа лайық батылдық жасады

15.08.2018

Атыраудағы «КасХим» жылына 27 млн полипропилен мен полиэтилен шығарады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу