Жыршылық өнер бір басқа...

Ғұлама Әлкей Марғұланның дерегіне сүйенсек, Ұлытау өңіріндегі Жанғабыл өзенінің жағасында қарт жыршының тас мүсіні тұр.

Егемен Қазақстан
04.09.2018 111
3

Көненің көзіндей бұл мүсіннің арқа тұсының жоғарғы жағында – қоңырау, етек жағында – қобыз қашалған. Сонда қоңыраулы бұйра құба нардай және қобыздай күңіренген ежелгі замандағы жыршының тұлғасын нақты елестетеді. Сонымен қатар Оғыз қағанның ғайыптың әуезін, аянын жеткізетін шексіз өнерлі жырауы Ұлық Түріктің бейнесі де ұлт тарихындағы жыршылық-жыраулық өнер­дің нешеме мыңжылдықтардың тұң­ғиығында қанат жайғанын танытады. Осы бір халықтың саф таза, терең тамырлы, хас өнері елдің рухани өрлеуіне, тілінің сы­быз­ғының күйіндей сыңғырлап, жайнап жетілуіне, Ұлы Даланың рухын асқақ­татуы­на жыршылардың, ертегішілердің, тақ­пақшылардың, күлдіргіштердің, қисса­шы­лардың, дастаншылардың жойқын көркемдік қызмет атқарғанына айғақ.

Қазақ жыршылары Шығыстың қызғылық­ты сюжеттеріне құрылған жүздей классикалық қисса-дастандарды мәнерлеп, нақыштап, құлпыртып жырлаған. Қырық бұтақты «Қырымның қырық батыры» дейтін батырлық эпопеяны бес ғасыр бұрын Сыпыра жырау, одан кейін Абыл, Нұрым жыраулар, мұнан соң Мұрын жырау (1859-1954) 36 түрлі мақаммен майталмандықпен жалғастырған. Ол әрбір батырлық дастанды 7-10 тәулік жыр­лаған. Ұлы жыршы Нұрым жыраудан 9, Қаша­ған, Мұраттан 28 батырлық жырды мейір­лене жаттап, орындаушылардың шеберлігін, тәжі­ри­бесін, сарындарын, жырдың шығу тари­хын, рух, тіл, сыр байлығын болмысына ұялатқан. Әлемдік мәні ерекше эпостың 40000 жолы Мұрын жыраудың айтуынан хатқа түскен.

Тегінде, ХҮ-ХІХ ғасырларда синкретті өнердің бір түрі – жыршылық (мұны кей ретте жыраулықпен, орындаушылықпен, күйшілікпен тұтастықта қараған дұрыс) айрықша сипатты қасиеттерге ие болған.

Ұлы Дала елінің қай өлкесінде болсын алтын балық үйіріндей жыршылардың ұлы мектебі, дәстүрі бар. Мысалы, Сыр бойында Кете Жүсіп, Жиенбай, Базар, Тұрмағамбет, Тасберген, Мұзарап, Бұдабай. Бұлардың ортасындағы Нұртуған 9700 жолдан тұратын «Орақ-Мамайды», «Қарасай – Қазиды», «Едігені» жырлаған. Ол Жәмет жыршыға бер­ген ақыл-кеңесінде: «Жыр айтқанда әнге жең­дір­ме. Әлеуметке асыл сөз керек. Бір сөзді екі рет қайталама. Әрбір сөзді, буын­ды ай­қын әуенмен, нақышына келтіріп, қол­ға ұстат­қандай, көзге көрінетіндей, анық, ұғы­нық­ты, жүзіңді тайдырмай, төгіп айту дұрыс. Бет, жүз құбылыстарың, қимыл-әрекеттерің оқи­­ғаның мазмұнын мәлімдейтін болсын», – дейді.

Жетісу, Қаратау өңірінде Жамбыл, Кенен, Әсімхан, Майлықожа, Молда Мұса, Мәделі, Нұралы, Қазанғап дейтін дүлдүлдердің жыршылық өнері, ұлтқа, ұрпаққа сіңірген тарихи еңбегі өзгеше сипатқа ие.

Сарыарқа өңіріндегі Арыстанбай, Жанақ, Шашубай (24 эпосты жатқа айтқан), Майасар, Құлтума және т.б. Өмірбаяндық мәліметі жоқ көкшелік Рамазан Тұрысбеков 8640 жолдан тұратын «Шыңғыс ханның басқыншылығы» дейтін дастанды туындатқан (ҚазақКСР ҒА Орталық ғылыми кітапхана, 522 бума. Қорға 1974 жылы Мұқаш Мәжікеев тапсырған).

Жыршылық өнердің мәнісін, табиғатын, орындаушылық шеберлік жайын айтқанда, академик-жазушы Сәбит Мұқановтың: «Мысалы, мен туған ауылда Тәжінің Қазыбегі деген ауыз әдебиетінің білгірі болды. Ол «Алпамыс батырда» сипатталатын кейіп­керлердің – әйел-еркектердің, кәрі-жастардың рөлін орындаған сияқты өз дауысына салып айтатын еді. Сонда тындаушыларын ретіне қарай қуантып күлдіріп те, ойлантып та, қайғыртып та, жылатып та отыратын. Мен балалық шағымда көптеген қиссалармен қатар, «Кербаланың шөлін» де жатқа айтатын едім. Сонда тыңдаушылармен бірге қиссаның бірер жерінде өзім де жасқа булығатынмын. Онда шөлге қамалып қаталаған Хұсайын жағы бір жұтым су сұрап, Жазидке оның апыл-тапыл басқан ұлын жібереді. Сонда мейірімсіз жау, су орнына сәбидің ашқан аузына оқ атып өлтіреді. Екінші бір сәтте Хұсайынның кесілген басын Жазид алтын табаққа салып бос тұрған сарайына қойғаннан кейін жұрт ұйқыға кіре, Хұсайын ата-бабаларының (Мұхаммед,Ғали, Фатима, тағы басқалар) аруағы елес беріп келеді. Мұндай көрініс маған да, тыңдаушыларға да қатты әсер етіп, әрі қорқынышты болатын еді...» деп жазғаны бар.

Қазақтын жыршылық дәстүрінің үзілмей келе жатқанына тағы бір дәлел – 1980 жылы II Республикалық айтысқа 29 жыршы қатысқан. Солардың қатарында жүз мың жолды жатқа заулататын Әсімхан Қосбасаровты айтуға болады.

XXI ғасырдағы жыршылық өнердің жағ­дайын айтқанда өнер қайраткері, ұстаз, көкірегі суретхана Алмас Алматовтың Серік Жақсы­ғұлов, Майра Сәрсенбаева, Айбек Тәнір­бергенов, Руслан Ахметов, Күнсұлу Түрік­пенова сияқты дарынды жыршылары әл­денеше халық эпостарын суреткерлік қабілет­пен жатқа төгілтіп айтады. Мысалы, «Шыңғыс хан» жырының бір бөлімінің өзі 15000 жол.

Ұлттық сана мен тілінің, мәдениеті мен тари­хының, тағдыр-талайы мен заманының айна­сындай халық эпостарын орындаушы – жыршылардың өнегелі өнері мен дәстүрі одан әрі тамырланып, өркен жайса, рухани жаңарудың нақты, жанды көрінісіне айналар еді. Ғасырлардың кәусар бұлағынан ел сусындап, ұлттық құндылықтарға кенелер еді.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу