Qalalar álemi

Dýaly aýyz sarapshylardyń aıtýynsha, adamzattyń erteńi qalalar áleminiń bolasha­ǵy­na tikeleı baılanysty. Bul tujyrymnyń aqı­qatyn ýaqyt qudireti de aıqyndap keledi. BUU-nyń deregi boıynsha, búginde álemdegi qalalarda 4 mıllıardqa jýyq halyq (adamzattyń jartysynan astamy) ómir súredi eken. Boljam boıynsha, 2050 jyly qalalardaǵy halyq sany 6,5 mıllıardqa jetip, planeta turǵyndarynyń 70 prosentin quraıtyn kórinedi.

Егемен Қазақстан
07.09.2018 107
3

Eger 1950 jyly dúnıe júzinde 10 mıllıonnan astam turǵyny bar 2 qala ǵana (Tokıo, Nıý-Iork) bolsa, 2017 jyly 10 mıllıonnan astam halqy bar qalalar sany 37-ge jetti. Planetamyzdaǵy ýrbanı­zasııa deńgeıi buryn-sońdy bolmaǵan joǵary qarqynmen damýda. Máselen, qazir Japonııa­daǵy ýrbanızasııa deńgeıi 94 prosentten assa, Gollan­dııada – 91, Avstralııada – 90, AQSh – 82, Ońtústik Koreıada – 83 prosentke jetip otyr. Al Katar, Gvadelýpa, Kýveıt jáne Belgııa (halqynyń 98 prosenti qala turǵyny) sııaqty memleketter tolyq ýrbanızasııa úrdisine ushyraǵan.

«Qalalar álemi adamzatty qutqarady», deıdi áleýmettik bıolog, AQSh Ulttyq akademııasynyń akademıgi Edvard Osborn Ýılson. Ol óziniń «Jer sharynyń jartysy» atty kitabynda adamdardyń qalaǵa qonys aýdarýy barǵan saıyn eseleı artpasa, tómendemeıdi degen tujyrymdy alǵa tartady. «Qazir bizdiń planetamyzda 8 mıllıardqa jýyq halyq ómir súredi, osydan tek jarty ǵasyr ýaqyt buryn Jer sharyndaǵy adamzattyń sany 4 mıllıardqa da jetpeıtin edi», deıdi Edvard Ýılson. Sondyqtan ol qazirden bastap ýrbanızasııa úrdisin jedel túrde retteýdi qolǵa alýdy usynady. Ǵalymnyń pikirinshe, adamzatty qurlyqtyń jartysyn jaılaıtyn iri megapolısterge shoǵyrlandyryp, Jer sharynyń qalǵan jartysyn janýarlar men ósimdikter dúnıesiniń kedergisiz damýyna qaldyrý kerek. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana adamzattyń jer betinen múlde joǵalyp ketý qaterine uryndyratyn ekologııalyq apattardyń aldyn alýǵa bolady eken. 

Tarıh tabaldyryǵyn býyrqana attaǵan HHI ǵasyrdyń basynda jahandyq jańalyqtardyń kún tártibinen «Aqyldy qala» degen jańa uǵym berik oryn aldy. «Aqyldy qala» atty ınnovasııalyq bastamalar boıynsha álemniń árbir shalǵaıynda zamanaýı aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy, ozyq ınnovasııalyq tájirıbelerdi, jańa ınfraqurylymdyq jetistikterdi is júzine asyra bastaǵan ǵasyr qalalary qalyptasa bastady. Bul baǵytta ásirese, ónerkásibi erekshe damyǵan Soltústik Amerıka, Batys Eýropa jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi aıtarlyqtaı nátıjelerge jetti. McKinsey halyqaralyq konsaltıngtik kompanııasynyń derekteri boıynsha, 2020 jyly álemdegi «aqyldy qalalar» shoǵyry 600-ge jetedi eken. Aldyn ala jasalǵan boljam boıynsha, osy 600 «aqyldy qala» jahandyq ishki jalpy ónimniń úshten birin óndiretin bolady. Al «Arup» konsaltıngtik kompanııasynyń zertteýleri boıynsha, 2020 jyly «aqyldy qalalar» kórsetetin qyzmet kólemi jylyna 400 mıllıard AQSh dollaryna jetpek. Tipti keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, 2050 jyldary álem 200 memleketke emes, 600 iri megapolıske bólinetin kórinedi.

Mine, osy bir álemdik ýrbanızasııa úrdisinen Qazaqstan da syrt qalmaq emes. Elimizde ýrbanızasııa úrdisiniń erekshe qarqynmen bastaý alǵan kezeńi 1960 – 1990 jyldardyń (tıisinshe 44 prosentten 56 prosentke deıin ósken) úlesine tıedi. 2000-shy jyldary ol biraz báseńdep, 2014 jyldan bastap qaıtadan údeı tústi. 2017 jyly elimizdegi qalalardyń turǵyndary 10 336,8 myń adamdy qurap, ýrbanızasııa úrdisi 57,3 prosentke jetti. Osy ýaqyt aralyǵynda Astana qalasynyń halqy 3,2 ese, Shymkent turǵyndary 2,6 ese, Aqtóbeniń halqy eki esege jýyq, Almaty turǵyndary 1,6 ese ósti.

Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy­men qolǵa alynǵan «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde «Aqyldy qala» qaǵıdatyn damytý kún tártibine qoıyldy. Elimizdegi «Smart Sıtı» baǵdarlamasy aıasyna Astana, Almaty, Qaraǵandy, Shymkent jáne Aqtóbe qalalary engizildi. «Smart Astana» jobasy boıynsha shahardyń kóshelerine beınebaqylaý júıesin qurý, jer qatynastary boıynsha blokcheın-tehnologııasy, aqyldy kóshe jaryqtary, ıntellektýaldy kólik júıesi, smart-medısına, smart-mektep jáne basqa ınnovasııalyq jobalar júzege asyrylýda. «Smart Almaty» jobasy boıynsha ashyq ákimdik, beınebaqylaý, «Open Almaty» formaty boıynsha ákimdiktiń qoǵamdyq qabyldaý júıesin qurý jobalary, «Smart Aqtóbe» jobasy boıynsha sıfrly ákimdik, memlekettik qyzmetterdi avtomattandyrý, halyqtyq baqylaý júıelerin qurý, «Smart Ońtústik» jobasy boıynsha búldirshinderdi balalar baqshasyna jáne birinshi synypqa qabyldaýdyń elektrondy júıesin qurý, páter kezeginde turǵan qala turǵyndarynyń arasynda páter bólýdiń elektrondy baǵdarlamasyn jasaý jobalary, «Smart Qaraǵandy» jobasy boıynsha oblystaǵy medısınalyq mekemelerdegi kezekke tirkeý jáne basqa qaǵaz qujattardy elektrondy júıege kóshirý jobalaryn júzege asyrý josparlandy. Keıinnen bul qanatqaqty jobalardy elimizdiń basqa da iri qalalarynda is júzine asyrý kózdelýde. Elimizde belsendilikpen qolǵa alynǵan «Aqyldy qalalar» jobasy qanshalyqty is júzine asatynyna ýaqyt tóreshi. Bastysy, adamzat bolashaǵynda sheshýshi oryn alatyn «qalalar álemin» damytý úrdisinde kenjelep qalmasaq bolǵany.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

17.02.2019

Дәрігерлер балаларды көңілді бимен оятты

17.02.2019

Алакөл ауданында көпбалалы отбасыларға пәтер берілді

17.02.2019

Қазақстан дзюдошылары Еуропа кубогінен екі медаль жеңіп алды

17.02.2019

Жансель Дениз Turkish Open турнирінде жеңімпаз атанды

17.02.2019

Елена Круглыхина могулшылар алдындағы басты міндетті атады

17.02.2019

17 ақпанға арналған ауа райы болжамы

16.02.2019

ҚХЛ: «Барыс» биыл «Авангардтан» төртінші мәрте жеңілді

16.02.2019

Сапарбаев: Бірде бір бала назарсыз әрі қамқорсыз қалмауы керек

16.02.2019

Головкин былғары қолғабын шегеге іле ме?

16.02.2019

Астана қаласы мен үш облыста ауа райына байланысты ескерту жарияланды

16.02.2019

Қарағандыда NASА кездесу өткізді

16.02.2019

БҚО-да көп балалы отбасылар мәселесін шешуге қосымша 500 млн теңге бөлінеді

16.02.2019

Қарағандыда полицияның 200 қызметкері волейбол ойнады

16.02.2019

Қарағанды облысында мектеп жабылып қалды

16.02.2019

Демалыс күндері боран соғып, жауын-шашын болады

16.02.2019

Оралда радиатор зауыты ашылады

16.02.2019

Баянауылда аудандық қысқы спартакиада өтті

16.02.2019

Биыл Батыс Қазақстан облысында 5 жатақхана құрылысы басталады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу