Búgingi qazaq áıeli

Qazaq áıeli qaı zamanda da qatparly taqyryp bolǵan. Epostyq jyrlar men ertegilerde, jyraýlar poezııasynda qazaq áıeliniń, qazaq qyzynyń asqaq beınesi áspetteldi, sulýlyǵy jyrlandy, jan dúnıesiniń izgilikti qasıetteri pash etildi. Baǵzydaǵy Tumar hanym men Umaı anadan bastap qazaq tarıhy da Domalaq ana, Aıpara ana, Qyzaı ana, beridegi Bopaı hansha men uly Abaıdyń ájesi Zere syndy ardaqty esimderge kenen bolyp kelgeni belgili. Qashannan-aq halyq qasıetiniń qormaly, ulttyń uıaty áıel bolǵan.

Егемен Қазақстан
12.09.2018 53
3

Iá, qaı ultty alsaq ta, onyń boıyndaǵy ar, namys, abyroı, uıat, ıba, izgilik sııaqty bıik sanatty qasıetterdiń áýelgi qalyptaýshysy áıel, ana der edik. Qazaq áıeli óziniń osynaý qasıetti mıssııasyn ǵasyrlar boıy adal atqaryp keldi jáne alda áli de atqara bermek. Búgingi jahandanýdyń adam túsinip bolmaıtyn almaǵaıyptar zamanynda qazaq ultyna óziniń zamanaýı Tumar hanym, Domalaq jáne Aıpara analary, Zere ájeleri kerek. Búgingi qazaq áıeliniń bolmys-beınesi ámanda «Qaıran bizdiń analar ardy oılaǵan!» dep Muqaǵalı jyrlaıtyn, Juban men Israıl aqyndar qaıran qalatyn deńgeıden kórinse, sodan eshbir tómendemese, qaıta bıikteı berse eken dep tileımiz.

Kezinde qazaq áıelin: «Senen artyq jan joq dep ǵashyq boldym, men ne bolsam bolaıyn sen aman bol!» dep asqaqtatqan hakim Abaı da sol tustaǵy názik jandylardyń boıyndaǵy talaı-talaı «at kótere almas» minderdi kóre bilgen-di. Sonyń bir parasy «Shý degende kóriner sulý artyq, Kóbi kópshil keledi ondaı qanshyq. Betim barda betime kim shydar dep, Kimi pańdaý keledi, kimi tantyq. Aqyl kerek, es kerek, minez kerek, Er uıalar is qylmas qatyn zerek. Salaq, olaq, oınasshy, kerim-kerbez, Jyrtań-tyrtań qyzyldan shyǵady erek». Al alǵany jaqsylar úshin – «kem emes altyn taqtan jar tósegi» Abaı zamanyndaǵy qazaq áıeliniń ıdealy – «Ary bar, aqyly bar, uıaty bar Ata-ananyń qyzynan ǵapyl qalma».

Zamanalar ózgerdi, taý qozǵalsa qozǵalmas degen nebir qatybas qoǵamdar tóńkerilip tústi. Biraq jaqsy áıeldiń birinshi qasıeti ar, aqyl, uıat bolyp qala berdi. Ýaqyt ilgerilegen saıyn qazaq áıeli kemeldendi, kóriktendi, ilim-bilimge, mádenıetke qol jetkizip, óz boıyndaǵy izgilikti, jaqsy qasıetterdiń qataryn tolyqtyra tústi, molyqtyra berdi. Halyq basyna túsken qıynshylyq kezeńderde, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldarynda, keshegi Jeltoqsan kóterilisi tusynda qazaq áıeliniń shynaıy bet beınesi, asyl qasıetteri, qaısarlyǵy men sabyr-shydamy, órligi men erligi, ójettiligi men namystylyǵy jasyndaı jarqyrap kórindi. Osyndaıda qazaq áıeli, qazaq qyzy úshin, asyl analarymyz, arly jeńgelerimiz, ıbaly qaryndastarymyz úshin boıymyzdy maqtanysh sezimi kerneıdi.

Al álbette, kóptiń ishinde ne bolmaıdy, kúndelikti ómirde jamanshylyqtary kórinip jatsa janymyz qapalanady, qorlanyp namystanamyz. О́kinishke qaraı, «jamandyqtyń jany siri», qazaq áıeliniń sońynan nebir nashar qylyqtardyń da tas keneshe jabysyp, ilesip qalmaı kele jatqany dúıim jurtqa belgili. Ol qandaı jaman qylyqtar dep solardyń báriniń atyn atap, túsin tústeıtin bolsaq, ol myna aldymyzdaǵy aq qaǵazǵa da aýyr tıer dep oılaımyn. Bular ýaqyt alǵa ozǵan saıyn birtindep juqqan keseldi dertter. Ony juqtyrmas úshin, azdyryp-tozdyratyn dimkás daǵdylarǵa, minez-qulyqtyń kesir-kesapattaryna shaldyqpas úshin syrtqy ortanyń, jahandanýdyń áserine qarsy turarlyq ulttyq ımmýnıtet bolýy shart. Dál osy rette. «Kinámshil boıjetken» atty klassıkalyq áńgimesinde uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń de ózimen zamandas názik jandylarǵa syn kózimen qaraǵany baıqalady. Bul áńgimede jekelegen qazaq áıelderiniń boıyndaǵy keselder tereńdep, basqasha, tym usqynsyz sıpat alyp bara jatqany jan-jaqty ashyp kórsetiledi. Al sodan jıyrma jyl shamasy ótkende jazylǵan Qasym Amanjolovtyń «Bıkesh» atty satıralyq poemasynda qazaq qoǵamyna, qazaq áıelderiniń ortasyna kire bastaǵan jaman ádet-daǵdylardyń jańa túri sıpattalady. Búgin qarap otyrsaq, uly Muhań, daýylpaz Qasekeńder ashynyp aıtqan sol keseldi qylyqtar qazaq áıel-qyzdarynyń arasynda odan saıyn asqynyp, keń etek jaıyp bara jatqany kóńilge qaıaý salady.

Kópke topyraq shashpaımyz. Ondaı azyp-tozý jolyna túsýshiler aıaýly da arly arýlarymyzdyń, asyl jandy, adal sút emgen naǵyz qazaq qyzy, qazaq áıelinen sadaǵa ketsin. Biraq sondaılardyń bar ekeni, ýaqyt ótken saıyn qarasy kóbeıip bara jatqany qynjyltady. О́mirge ákelgen shaqalaqty laqtyryp tastap ketý, jezókshelikke salyný, temeki men ishkilik, uıat isterin qoǵamǵa ashyq nasıhattaý... Qazir osynyń bárine etimiz úırenip aldy. Ondaı arsyz bizbıkeshterge «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» búgingi qazaq qoǵamynda ázirge tabylmaı turǵany da zor ókinish.

О́mirge urpaq ákelip tárbıeleıtin áıel, ana bolashaǵynyń da tárbıeshisi deýge bolady. Ásirese, qarakóz balalarymyzdyń ana tiline ýyzynan jaryp úırenýi kóp jaǵdaıda otbasyndaǵy tárbıege, áıelge baılanysty. Ana tili deıtinimiz de sondyqtan. Biz bul arada áke rólin, ákege júkteler jaýapkershilikti tómendetip turǵan joqpyz, biraq kóptegen qazaq áıelderiniń, jas ana, jas kelinshekterdiń ulttyq qundylyqtardan shettep júrgeni, til men dil, dástúrimizdi moıyndamaıtyny janǵa batady. Sondaıda «Qasıetińe qaıta oral, qazaq áıeli!» dep aıqaı salǵyń keledi.

 

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу