Qulqyn men qulyp

Qazaq osy ǵasyrǵa deıin tentegi men telisin aǵaıyn arasynda ǵana tártipke salyp, temir torǵa toǵytpaı-aq ózderi tyıyp otyrǵan. Qazaqta «túrme bolmaǵan», «qulyp bolmaǵan» degen sózderdiń de túp tórkinin osy jerden órbitýge bolady. 

Егемен Қазақстан
02.10.2018 56
3

Dana halqymyz dala zańyn darhan dástúrimen ushtastyryp kelgeni belgili. Aıtalyq, bala eń alǵash qaz turyp, ústel jaǵalaı bastaǵanda kishkentaı búldirshinniń aıaǵyna ala jip baılap, ótkir kezdikpen tusaýyn kesedi. Áli táı-táı basyp kórmegen balanyń aıaǵyn tusap, ala jip baılaýdyń túpki maǵynasy – «bireýdiń ala jibin attama» degen tuspal eken. Bul jaıly barlyǵymyz bilemiz. Endi sol ala jipti ant buzǵan adam qandaı jaǵdaıda attaýy múmkin, áńgimemizdi soǵan qaraı oıystyrsaq. Sózimizdiń basynda aıtyp ketkendeı, qazaqta qulyp bolmaǵan. Sondaı-aq qazaq urlyq jasap, qundy qaǵazdy qymqyrǵan, jaqsy buıymdy jymqyrǵan  adamdy «baýkespe» deıdi. Sóıtsek, ejelgi kóshpeli babalarymyz kıiz úıiniń esigin jippen jaýyp júre bergen eken ǵoı. Álgi balanyń aıaǵyna baılaǵan ala baýyńyz – sol jip. Ala baýdy kesip, ıesiz úıdiń ishin tonaǵan adamdy sol sebepti «baýkespe» dep ataǵan. Odan bólek, el ishinde jaǵymsyz qylyqtary jurtqa jaqpaǵan adamdy «júzi qara», «qarabet» dep jaqtyrmaımyz. Ol da qazaqtyń tyıym tártibinen shyqqan jazaly tirkeske jatady. Keıde aǵaıyn-týys arasynan ordaly rýdyń atyna kir keltirip, urlyqpen aty shyǵyp jatqan adam bolsa, álgi jannyń betine qazannyń maıly kúıesin jaǵyp, elden alastap jiberip otyrǵan. Qazannyń maıly kúıesi kisi terisine qatty sińip ketetini sonshalyq, ony jýyp ketirý múmkin emes jaǵdaı. Qarabet atanýdyń máni osy jazadan paıda bolǵan sóz. 

Beıbit kúnde mundaı mysalǵa toqtalýdyń mańyzy qanshalyqty deýińiz múmkin. Búginde úıdiń ishin tonap, bireýdiń qaltasyna túsý bylaı tursyn – qulshylyq qylar Allanyń úıinde osy urlyqtyń órship turǵany ótirik emes. Sondaı-aq qasıetti eskertkishterdiń qundy metaldaryn urlap jatqan qaraqshylardyń qomaǵaılyqtary kóńilderge kóleńke túsirip turǵany ashy da bolsa shyndyq. Adamı qundylyqtardy attap, moraldyq normaǵa jat qaıshy qylyqtarǵa qaımyqpaı baratyn jandardyń ol áreketteri erteńgi urpaq sanasyna keri áserin tıgizeri sózsiz. Qudaı úıine qulshylyqqa baryp, qur shulyqpen qaıtyp jatqandar kúnige kezdesip turady. Namazǵa jınalǵan jamaǵat aıaq kıimderin kire beriske qaldyryp ketetini belgili. Sondaı ýaqytta oraıly sátti ońtaıly paıdalanatyn ákki urylar sý jańa aıaq kıimdi jymqyryp ketý úshin meshitke jınalatyn top quryp alǵan. Keıbir azamattardyń qalta telefonynan bastap, ámııany men ár túrli qymbat buıymdary kúndelikti qoldy bolyp jatady. Jáne bul tek ıslam dinin ustanatyn musylman qaýymynyń arasynda ǵana emes, hrıstıan dininiń de jappar ıege jalbarynar oryndarynda órship tur. Bir sózben aıtqanda álgi baýkespeler qulqyndarynyń ǵana quly emes, qoǵamymyzdyń aıyqpas dertine aınalyp bara jatqandyǵy alańdatady. 

Osydan eki aptadaı ýaqyt buryn Qaraǵandydaǵy rım-katolık shirkeýin belgisiz bireýler tonap ketkeni  jaıly aqparatty qulaǵymyz shalyp qaldy. Ǵıbadathanaǵa emin-erkin kirgen baýkespe 200 myń teńgeni alyp, taıyp turǵan. Aqsha ońaı jerde saqtalsa kerek. Alaıda qylmysker uzaqqa qashyp qutyla almaı,  tártip saqshylarynyń qolyna túsken. Endi ol 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy nemese 7 mıllıon teńge kóleminde aıyppul tólep aıbyn jýýy múmkin. Sadaqaǵa jınalǵan qarjyǵa qol suqqan ol adamdy ar soty áli qalaı jazalaıtyny bizge beımálim, árıne.

Urlyqtyń túri kóp qoı. Mundaı urlyqtardyń qatarynda Otan úshin qan keship, maıdan dalasynda batyrlar jaýmen keskilesip jatqanda jaraly bolǵan halyq pen ólgen adamdardy tonaýshy moroderlar da bar. Sol sıaqty qulshylyq qabyrǵalaryndaǵy urlyqtan basqa, qasıetti eskertkishterdiń qundy kirpishteri men qymbat buıymdaryn barymtalaǵan baýkespelerge ne ýáj aıtamyz? 

Taıaýda Astanadaǵy ashtyq qurbandaryna ornatylǵan kompozısııalyq eskertkishten ul balanyń qola músinin urlap ketken urlyqshylardyń jaıy ári kúlkili ári qaıǵyly qylyq retinde jurtty dúr silkindirdi. Atalǵan qylmys kezindegi urlanǵan múlikti satyp alǵan adamnyń da ar-ojdany ana qurylym  keremet deı almas edik.  Asharshylyq qasiretine qoıylǵan eskertkishti ashkózdikpen jymqyrǵan jandardyń ersi qylyǵyn adamnan kóremiz be, qoǵamnan kóremiz be? Esimizge Muhtar Shahanovtyń «Qulpytas kepıeti nemese keri tebý zańy» degen óleńi tústi. Ataqty ǵalym Shoqan Ýálıhanovtyń basyna qoıylǵan mármár qulpytastan dıirmen jasaımyn degen ashkóz bireýdiń kóktasty syndyryp jatqanda kózine qıyrshyq tas ushyp, kórsoqyrlyǵyna kóz soqyrlyǵy qosylyp, aqyry jer qushatyny bar. 

Keıde esimizge óz malyn toǵaıǵa aparyp, ózi urlap soıǵan ápendi urylar da túsedi. Ne desek te urynyń aty ury. Qanǵa sińgen ádetten qalaı qutylmaq kerek? Qandaı jaǵdaıda da ishki senim men ishki «meniń» taza bolǵanǵa ne jetsin? 

Mıras ASAN,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу