Qulqyn men qulyp

Qazaq osy ǵasyrǵa deıin tentegi men telisin aǵaıyn arasynda ǵana tártipke salyp, temir torǵa toǵytpaı-aq ózderi tyıyp otyrǵan. Qazaqta «túrme bolmaǵan», «qulyp bolmaǵan» degen sózderdiń de túp tórkinin osy jerden órbitýge bolady. 

Егемен Қазақстан
02.10.2018 56
3

Dana halqymyz dala zańyn darhan dástúrimen ushtastyryp kelgeni belgili. Aıtalyq, bala eń alǵash qaz turyp, ústel jaǵalaı bastaǵanda kishkentaı búldirshinniń aıaǵyna ala jip baılap, ótkir kezdikpen tusaýyn kesedi. Áli táı-táı basyp kórmegen balanyń aıaǵyn tusap, ala jip baılaýdyń túpki maǵynasy – «bireýdiń ala jibin attama» degen tuspal eken. Bul jaıly barlyǵymyz bilemiz. Endi sol ala jipti ant buzǵan adam qandaı jaǵdaıda attaýy múmkin, áńgimemizdi soǵan qaraı oıystyrsaq. Sózimizdiń basynda aıtyp ketkendeı, qazaqta qulyp bolmaǵan. Sondaı-aq qazaq urlyq jasap, qundy qaǵazdy qymqyrǵan, jaqsy buıymdy jymqyrǵan  adamdy «baýkespe» deıdi. Sóıtsek, ejelgi kóshpeli babalarymyz kıiz úıiniń esigin jippen jaýyp júre bergen eken ǵoı. Álgi balanyń aıaǵyna baılaǵan ala baýyńyz – sol jip. Ala baýdy kesip, ıesiz úıdiń ishin tonaǵan adamdy sol sebepti «baýkespe» dep ataǵan. Odan bólek, el ishinde jaǵymsyz qylyqtary jurtqa jaqpaǵan adamdy «júzi qara», «qarabet» dep jaqtyrmaımyz. Ol da qazaqtyń tyıym tártibinen shyqqan jazaly tirkeske jatady. Keıde aǵaıyn-týys arasynan ordaly rýdyń atyna kir keltirip, urlyqpen aty shyǵyp jatqan adam bolsa, álgi jannyń betine qazannyń maıly kúıesin jaǵyp, elden alastap jiberip otyrǵan. Qazannyń maıly kúıesi kisi terisine qatty sińip ketetini sonshalyq, ony jýyp ketirý múmkin emes jaǵdaı. Qarabet atanýdyń máni osy jazadan paıda bolǵan sóz. 

Beıbit kúnde mundaı mysalǵa toqtalýdyń mańyzy qanshalyqty deýińiz múmkin. Búginde úıdiń ishin tonap, bireýdiń qaltasyna túsý bylaı tursyn – qulshylyq qylar Allanyń úıinde osy urlyqtyń órship turǵany ótirik emes. Sondaı-aq qasıetti eskertkishterdiń qundy metaldaryn urlap jatqan qaraqshylardyń qomaǵaılyqtary kóńilderge kóleńke túsirip turǵany ashy da bolsa shyndyq. Adamı qundylyqtardy attap, moraldyq normaǵa jat qaıshy qylyqtarǵa qaımyqpaı baratyn jandardyń ol áreketteri erteńgi urpaq sanasyna keri áserin tıgizeri sózsiz. Qudaı úıine qulshylyqqa baryp, qur shulyqpen qaıtyp jatqandar kúnige kezdesip turady. Namazǵa jınalǵan jamaǵat aıaq kıimderin kire beriske qaldyryp ketetini belgili. Sondaı ýaqytta oraıly sátti ońtaıly paıdalanatyn ákki urylar sý jańa aıaq kıimdi jymqyryp ketý úshin meshitke jınalatyn top quryp alǵan. Keıbir azamattardyń qalta telefonynan bastap, ámııany men ár túrli qymbat buıymdary kúndelikti qoldy bolyp jatady. Jáne bul tek ıslam dinin ustanatyn musylman qaýymynyń arasynda ǵana emes, hrıstıan dininiń de jappar ıege jalbarynar oryndarynda órship tur. Bir sózben aıtqanda álgi baýkespeler qulqyndarynyń ǵana quly emes, qoǵamymyzdyń aıyqpas dertine aınalyp bara jatqandyǵy alańdatady. 

Osydan eki aptadaı ýaqyt buryn Qaraǵandydaǵy rım-katolık shirkeýin belgisiz bireýler tonap ketkeni  jaıly aqparatty qulaǵymyz shalyp qaldy. Ǵıbadathanaǵa emin-erkin kirgen baýkespe 200 myń teńgeni alyp, taıyp turǵan. Aqsha ońaı jerde saqtalsa kerek. Alaıda qylmysker uzaqqa qashyp qutyla almaı,  tártip saqshylarynyń qolyna túsken. Endi ol 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy nemese 7 mıllıon teńge kóleminde aıyppul tólep aıbyn jýýy múmkin. Sadaqaǵa jınalǵan qarjyǵa qol suqqan ol adamdy ar soty áli qalaı jazalaıtyny bizge beımálim, árıne.

Urlyqtyń túri kóp qoı. Mundaı urlyqtardyń qatarynda Otan úshin qan keship, maıdan dalasynda batyrlar jaýmen keskilesip jatqanda jaraly bolǵan halyq pen ólgen adamdardy tonaýshy moroderlar da bar. Sol sıaqty qulshylyq qabyrǵalaryndaǵy urlyqtan basqa, qasıetti eskertkishterdiń qundy kirpishteri men qymbat buıymdaryn barymtalaǵan baýkespelerge ne ýáj aıtamyz? 

Taıaýda Astanadaǵy ashtyq qurbandaryna ornatylǵan kompozısııalyq eskertkishten ul balanyń qola músinin urlap ketken urlyqshylardyń jaıy ári kúlkili ári qaıǵyly qylyq retinde jurtty dúr silkindirdi. Atalǵan qylmys kezindegi urlanǵan múlikti satyp alǵan adamnyń da ar-ojdany ana qurylym  keremet deı almas edik.  Asharshylyq qasiretine qoıylǵan eskertkishti ashkózdikpen jymqyrǵan jandardyń ersi qylyǵyn adamnan kóremiz be, qoǵamnan kóremiz be? Esimizge Muhtar Shahanovtyń «Qulpytas kepıeti nemese keri tebý zańy» degen óleńi tústi. Ataqty ǵalym Shoqan Ýálıhanovtyń basyna qoıylǵan mármár qulpytastan dıirmen jasaımyn degen ashkóz bireýdiń kóktasty syndyryp jatqanda kózine qıyrshyq tas ushyp, kórsoqyrlyǵyna kóz soqyrlyǵy qosylyp, aqyry jer qushatyny bar. 

Keıde esimizge óz malyn toǵaıǵa aparyp, ózi urlap soıǵan ápendi urylar da túsedi. Ne desek te urynyń aty ury. Qanǵa sińgen ádetten qalaı qutylmaq kerek? Qandaı jaǵdaıda da ishki senim men ishki «meniń» taza bolǵanǵa ne jetsin? 

Mıras ASAN,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.02.2019

Орал қатты қалдықты өңдеуге кірісті

18.02.2019

ҚХЛ: «Барыс» «Адмиралдан» ұтылды

18.02.2019

Семейде математикадан аймақтық олимпиада өтті

18.02.2019

Шымкентте өртеніп жатқан үйден сәбилерді аман алып қалған жас батыр марапатталды

18.02.2019

Семейде татар халқы  «Самавыр янында» бас қосты

18.02.2019

Жетісу кәсіпкерлері көшелерді  жарықтандыруға кіріседі

18.02.2019

Мәскеуде Еуразиялық экономикалық комиссия Кеңесінің кезекті отырысы өтеді

18.02.2019

Жапония мен Түрікменстан өкілдері кездесті

18.02.2019

Баку қаласында Каспий теңізі мәселелері жөнінде отырыс өтеді

18.02.2019

Алматыда 120 көшеге энергия үнемдейтін жарықдиодты жарықтандыру орнатылады

18.02.2019

Астана-Қарағанды тас жолы қатты бұрқасын салдарынан жабылды

18.02.2019

Алматы облысында 365 күнде 365 кәсіпкерден өтініш қабылданды

18.02.2019

Атақты дизайнер қиын жағдайға тап болған әйелдерге 50 киім үлгісін сыйлайды

18.02.2019

2018 жылы қызылшамен ауырғандар саны өскен

18.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығының әскери бөлімдері дабыл бойынша көтерілді

18.02.2019

Ақтаулық ата-аналар Оксфордтық курсты оқыды

18.02.2019

Қостанай ювеналдық сотында «Отбасы бөлмесі» ашылды

18.02.2019

Донецк қаласында бірнеше жарылыс болды

18.02.2019

Үндістан үкіметі Эверестің биіктігін қайта өлшемек

18.02.2019

Қазақстанда қанша қасқыр бар?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу