Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Егемен Қазақстан
17.10.2018 1825
3

Bul kúnde de tórtkúl dúnıeni dúrliktirip jatqan dúleı oqıǵalar az bolmaı tur. Sol dúleıge tutylyp qalmaı, aman qutylýdyń joly qandaı degen suraqqa Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda taıǵa tańba basqandaı jaýap berip, sózben dúrlikpeı, naqty is atqarýdy tapsyryp, jańǵyrýdy op-ońaı jańǵyryqqa aınaldyrmaýdy júktedi. 

Aqıqatyna kelsek, Memleket basshysynyń bul maqalasy el ıesi, jer ıesi qazaqtyń ózin-ózi tanýyna, tartynbaı tek tamyryn tanyp, túsinip túısinýine, eń bastysy jastardyń oıyna otanshyldyq rýhty jadaǵaı kúıinde emes, naqty halyqtyq qalyppen sińirýdi atap, ondaı qundylyqty esh nársemen ólsheýge bolmaıtynyn alǵa tartady. Osyny tıimdi paıdalanyp, ult urpaǵynyń sanasyna eldik jumysty sińirsek, qane. Muny tal besikke bólengen kúnnen bastap qolǵa alsaq, teriske bastar jat qylyqtar tyıylar edi. Teksizdikke jol qalmas edi. 

Jurtty qynjyltyp júrgen jastar arasyndaǵy «áı, shirkin-aı!» degizetin qylyqtyń arǵy jaǵynda aldyńǵy tolqynnyń uqypsyzdyǵy jatqan joq pa degen oı mazalaıdy. Bilim alýǵa jasalyp jatqan jaǵdaı bolǵanmen, tárbıeni úılestirý isinde olqy soǵatyn tustar bar. Bul – osy saladaǵy reformalardyń retsiz jasalýynan, áleýmettik jaǵdaıdyń ala-qulalyǵynan, tizgin ustaǵan bılik ıeleriniń jumysty úılestirýdegi sózýarlyǵynan bolyp otyrǵan jaǵdaı ma deısiń keıde. Bilim reformasy bir tyıylmaı keledi. Nátıjesin sarapqa salyp, mynaý durys boldy, mynaý olqy soqty dep jatqandar joqqa tán. Onyń azabyn muǵalimder men oqýshylar, ata-analar tartyp keledi. Mektep tabaldyryǵyn attaǵan 6 jastaǵy ul men qyzǵa salmaǵy birshama, kúrekteı oqýlyqtardy ustatyp qoıdyq. Ǵylym júzinde dáleldengen dáıekke júginer bolsaq, 1-4 synyp oqýshylary úshin árbir kitaptyń salmaǵy –300 gramnan, 5-6 synyptar – 400, 8-9 synyptar – 500 gramnan, odan joǵary synyptar úshin – 600 gramnan aspaýy kerek eken. Oqýlyqtardyń uzyndyǵy – 28,5, eni – 21,5 santımetr, betteri – 100-150-di quraıdy. Sol barlyq kitapty oqýshy sómkesine salyp ıyǵyna asqanda qarǵadaı balanyń tirsegi dirildemeı turmaıdy eken. Álippeni «Saýat ashý» dep atadyq. «Saýatty elmiz» deımiz. Sonda bul qandaı «saýat ashý» dep jurt birazdan beri kúmándi oımen keledi. Álippeni qaıtaramyz dedi. Sapaly bolyp oralsa deımiz. Buryn «Jazý úlgisi» degen bolýshy edi. Qazir S.Trofımova degen avtordyń «Meniń altyn jazý úlgim» degen úlgisin oqýshylar qoldanyp júr. Bul qurttyń atyn jańyltyp malta qoıý emes pe?!. 

Iá, álemdik úrdisten qalýǵa bolmaıdy. Degenmen ár eldiń ereksheligi, turmys-tirshiligi bar ǵoı. Biraq osynyń bári bar isti ysyra salyp, jańany tuspalmen jasaýdan bolyp otyrǵan joq pa? Qalaı desek te, qazaq jurtynyń ózindik bolmysyn órkenıetti eldiń úlgisimen ushtastyryp, azat eldiń urpaǵyn bilim darıasymen sýsyndatyp, jetik tárbıe-taǵylymmen «qarýlandyrsaq» utylmas edik. 

Muhtar Áýezov: «Qazaqty jýyrda jetildir­meıtin taǵy bir sebep, dinı fanatızm (dinı soqyr senim, qadymdyq jol) nadandyq, eski ǵuryp, ǵadet», dep osy jaǵyna ár qazaq saq bolýdy, urpaqty jat qylyqqa uryndyrmaýdy atap aıtyp, «...jańa oqý haram, jańa muǵalim kápir» deý qate ekenin taratyp, «Qazirgi saıası qalimiz, memleket qurylysymyz ne bolary ázir belgisiz, «qazaq shań jutyp, tesik ókpe bolyp qalmasyn» depti. Uly qalamgerdi sekem aldyrǵan dinı aǵym qazir de jurtty alańdatyp otyr. Bul aldaǵy ýaqytta ulttyq uǵymǵa selkeý túsirip, birligimizge kedergi keltirmeı me degen qaýpimiz joq emes, bar. Qalaı desek te, qazir az kóringen ala-qulalyq erteń úreı týdyrmas úshin, ult bolyp oılanǵanymyz, jurt bolyp jumylǵanymyz jón sekildi. Bulaı deýimizge sebep, eń soraqysy ultqa jat uǵymdarǵa beıkúná ul-qyzdarymyzdy tartyp, taqıa-bórik kıgen jas urpaqty oramal-shálimen tumshalap, qasiretke kıetin qara kıimdi ıyqqa iletinder azaımaı otyr. Kezinde mektepke kıetin kıim úlgisi burynǵy qalypta qalsa degen tusta erkindik kerek dep, ata-analar ekige jarylyp, qolynan kelgender balasyn ton-torqaǵa orap, joqtar julyǵyn shyǵaryp júrdi. Endi mektep formasy bir úlgige túskende din jolyndamyz deıtinder oǵan qarsylyq tanytýmen keledi. Dáleli tolyq emes, mınıstrliktiń buıryǵynan sańylaý tapqandar – toqtar túri joq. Bıyl da bul jat qylyq keıbir óńirlerde kórinis tabýda. Bul az deseńiz, elimizdegi júzdegen balabaqsha dinı baǵytta tárbıe bere bastaǵany aıtylyp júr. Sonda 6 jasar búldirshin óz tilin úırene me, aǵylshyn tilin bile me, dinge den qoıa ma? Urpaqty balalyq bal dáýreninen aıyryp, bulaısha bultaqtatý erteń ultqa qater tóndirip júrmeı me? 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.03.2019

Солтүстік Кореяның келесі қадамы қандай болмақ?

24.03.2019

Қ.Тоқаев Қазақстан - Ресей кездесуін тамашалады

24.03.2019

Нұрсұлтан Назарбаевтың атына келіп түскен жеделхаттар мен хаттар

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаевтың атына келіп түскен жеделхаттар мен құттықтаулар

24.03.2019

Футбол: Қазақстан құрамасы Ресейден ойсырай ұтылды

24.03.2019

Куршад Зорлу: Түркі әлемінің Ақсақалы

24.03.2019

Нұр-Сұлтан қаласы. Астананың атауы өзгерді (видео)

24.03.2019

Алматыда дәстүрлі әндер кеші өтті

24.03.2019

Қаламқас кен орнында болған апат себептері анықталып жатыр

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев Алик Шпекбаевты қабылдады

24.03.2019

Астана мен Алматы ТМД-да ең танымал қалалардың қатарына қосылды

24.03.2019

Елорда атауының өзгеруіне байланысты құжаттарды ауыстыру қажет емес

24.03.2019

Жетісудағы жетістіктер Үкімет басшысының назарына ұсынылды

24.03.2019

Қазақстан және Ресей матчы 20:00-де басталады

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады

24.03.2019

Мемлекет басшысы Жоғарғы Сот төрағасы Жақып Асановты қабылдады

24.03.2019

Қ.Тоқаев Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің төрағасы қабылдады

24.03.2019

Самбошы Бағлан Ибрагим – Әлем кубогының иегері

24.03.2019

Мұрат Нұртілеуов Президент көмекшісі болып тағайындалды

24.03.2019

М.Тәжин Мемлекеттік хатшы қызметіне тағайындалды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу