Qyzdar soqqan dala qońyraýy

Ájeler jolymen boıjetken arýdyń uzatylyp, kelin atanyp, ana baqytyna jetip, urpaq sabaqtastyǵyna uıytqy bolatyn qyz bala tárbıesine halqymyz ejelden erekshe mán bergen. Qazaǵymyzdyń aıaýly qyzyn týǵan otbasynda qonaq deıtini de sodan bolar. Áke-shesheniń qyz balasynyń tárbıeli, bilimdi, ár iske ıkemdi, eń bastysy, úlkenge izetti, kishige qamqor bolyp ósýine ynta-jigerin aıamaıtyny aqıqat. Uly aǵartýshymyz Ybyraı Altynsarınniń patshalyq Reseı zamanynda birinshi bolyp alǵashqy qyzdar mektep-ınternatyn ashqany – munyń tarıhı dáleli. 

Егемен Қазақстан
31.10.2018 309
3

Patshalyq Reseıdiń Qazaq elindegi bilim berý jumysyn eki baǵytta qolǵa alǵany tarıhtan málim. Birinshisi – qazaq jerine syrttan kelgenderdi oqytý. 1850 jyly Orynborda tuńǵysh 7 jyldyq orys-qazaq mektebi ashylǵan. Y.Altynsarın 1857 jyly osy mektepti úzdik baǵamen bitirgen. Sóıtip qazirgi ýaqytta aralas tildi mektepter ataýyna ıe bolǵan bul oqý oryndary patshalyq otarlyq saıasatpen birtindep kirip, keńestik bılik dáýirinde keń qanat jaıyp, táýelsiz el bolǵaly shırek ǵasyr ótse de, tórimizdi bermeı, ana tilimizdi esikke syrǵytyp, es jıǵyzbaı keledi. Patshalyq Reseıdiń jergilikti halyqtan, ıaǵnı qazaqtan tilmáshtar, patsha saıasatyn nasıhattaýshylar, keńse qyzmetkerlerin daıarlaý oqý isiniń ekinshi baǵyty bolǵan. 

Uly aǵartýshy Y.Altynsarın qazaq qyzdaryn nazardan tys qaldyrmaı oqýǵa tartý máselesin patshalyq bilim berý júıesine synalap engizýge umtylyp, XIX ǵasyrdyń 80 jyldary kótere bastaıdy. Sóıtip, 1887 jyldyń tamyzynda Torǵaı oblysynda Yrǵyzdaǵy alǵashqy qyzdar mektep-ınternatynyń ashylý qýanyshyna jetedi. (Y.Altynsarınniń tańdamaly pedagogıkalyq muralary. Almaty. «Raýan» baspasy. 1991 j. 178-b.) Orynbor oqý okrýginiń tatar, qazaq, bashqurt mektepterin baqylaıtyn ınspektor V.Katarınskııge: «Sizden Yrǵyzdaǵy qyzdar mektebine bir oqytýshy áıel taǵaıyndap jiberýińizdi surar edim» dep jazyp, bul mektep-ınternattyń qalypty jumys istep ketýine qamqor bolady. (Sonda. 179-b.) V.Katarınskııge 1888 jyldyń 5-qarashasynda joldaǵan hatynda: «Qazannyń 14-i kúni shyqqan edim. Sodan beri Torǵaı, Yrǵyz ýezderin aralap júrmin. Oqýǵa qazaq qyzdaryn jınaý, olardy ornalastyrý úshin, odan keıin qazaq qyzdary ınternatyndaǵy oqý jumysynyń ózin jolǵa salyp jiberý úshin Yrǵyzda eki jetideı otyryp qaldym. Onda istiń betalysy óte jaqsy; alǵashqy kúnnen bastap qol isi úıretile bastady, ony qazaq qyzdary óte unatady, al olardyń ata-analary da máz bolyp jatyr» dep jazady. (Sonda. 187-b.) Osy hatynyń sońynda: «Yrǵyzdaǵy qyzdar ınternatynda qazaq qyzdarynyń sanyn 20-ǵa deıin kóbeıtý týraly gýbernatorǵa usynys engizgen edim. Qolyńyz bosaı qoıǵan kezde osy máseleler jóninde bir suraý salyp kórmes pe ekensiz» dep, ótinish jasaıdy. (Sonda. 189-b.)

Ybyraı Altynsarın qazaq qyzdaryn oqýǵa tartý isine jalpyhalyqtyq sıpat berýdi de keńinen oılastyrady. Patsha ákimshiligine qaıta-qaıta hat jazyp, tıisti qujattar jóneltip, Torǵaı oblysynyń barlyq ýezderinde qyzdar ýchılıshelerin ashýdy ótinedi. Qazan ýnıversıtetiniń professory, ataqty mıssıoner N.Ilmınskııge joldaǵan bir hatynda uly ustaz: «Edáýir serpilip qaldym, qulashty keń sermep jatyrmyn. Yrǵyzdaǵy qyzdar mektebiniń janynan qazaq qyzdary úshin bıyl áıelder pansıonyn ashamyn. Aqtóbede qyzdar mektebin ashtym» dep, habarlaıdy. (Sonda. 183-b.) Taǵy bir hatynda qazaq qyzdaryn oqytý isinde Alash zıalylarynyń ishinde ózine tileýlesteri bar ekenin jazady. «Yrǵyzda mırovoı sýdıa jáne tergeýshi bolyp Álmuhamed Seıdalın isteıdi. Ol qazaqtardy oqytý isine asa yntaly adam. Bıyl ol qazaq qyzdary úshin Yrǵyzda Qazaq saqarasyndaǵy eń tuńǵysh 20 kisilik qyzdar mektebin ashýǵa kómektesti» (sonda, 192-b.) dep, zor rızashylyq bildiredi.  

Uly ustazdyń úlken júrekpen, zor yjdahatpen atqarǵan jumystary óz jemisin beredi. Y.Altynsarınniń ózi qaıtpas saparǵa attanǵan soń da kóp uzamaı 1890 jyly Qarabutaqta, 1891 jyly Torǵaıda, 1893 jyly Qostanaıda, 1896 jyly Aqtóbede qyzdar ýchılısheleri ashylady. (Sonda. 9-b.) Sóıtip uly aǵartýshynyń qazaq qyzdarynyń otbasyndaǵy tárbıesin oqý júıesindegi bilimmen ushtastyrýdy kózdegen kúreskerlik qyzmeti zańdy jalǵasyn tabady. Sonyń arqasynda XX ǵasyrdyń bas kezinde ánshi, ustaz Maıra Tastanbekqyzy, jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri Názıpa Quljanova bastaǵan oqyǵan qazaq áıelderiniń shoǵyry qaınaǵan qoǵamdyq ómirge belsene aralasyp, ult qamy úshin aıanbaı ter tógedi. 

Uly aǵartýshynyń ómirsheń ıdeıalary Otanymyz jeke týyn tigip, qarqyndy damý jolyna túsken búgingi kezeńde órkenıet bıigine jol tartty. Osydan eki ǵasyrdaı buryn Ybyraı Altynsarın ashqan Yrǵyzdaǵy alǵashqy qazaq qyzdary mektep-ınternatynyń, tuńǵysh pedagogıkalyq ýchılıshelerdiń zańdy jalǵasy ispetti Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetinen, sonymen birge júzdegen joǵary, orta arnaýly jáne orta bilim oshaqtarynan túlep ushqan qaısar da qabiletti qazaq qyzdary otbasyndaǵy úlgili tárbıe, ónege-bilimimen, qoǵamdaǵy belsendi qaıratkerlik isterimen Otanymyzdyń órkendeýine mol úles qosyp keledi, qosa da beredi.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ұстаз құрметіне дәрісхана ашылды

14.11.2018

Шетелде тегін білім алғыңыз келсе...

14.11.2018

26 мың медицина маманын қанат қақтырған қара шаңырақ

14.11.2018

«Барыс» үшінші орынға көтерілді

14.11.2018

Месси мен Роналду «Алтын допсыз» қалды

14.11.2018

Мажарстанда топ жарды

14.11.2018

Республика бойынша үздік деп танылды

14.11.2018

Алтайда аяз 34 градусқа жетті

14.11.2018

Ескерткіш тақта орнатылды

14.11.2018

Оқу орнына келмейтін студенттерге 8 миллион теңге стипендия төленген

14.11.2018

Қызылорда облысында пойыздар қозғалысы қалпына келді

14.11.2018

Өзеннің төл атауы қалпына келді

14.11.2018

Жанкүйеріңді қуанта бер, «Тобыл»!

14.11.2018

Бітімгершілік – биік адамгершілік іс

14.11.2018

«Күлтегін» бала тілінде сөйледі

14.11.2018

Ағартушының дара жолы

14.11.2018

Алғашқы қоғамдық кітапхана

14.11.2018

Жыраулық дәстүрдің Марғасқасы

14.11.2018

Кәсіпкерлікке қолбайлау жағдайлар айтылды

14.11.2018

Mádenıetti adam. Ol kim?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу