Uly romandar: tarıhy men taǵdyry

Meniń oıymsha, osy ǵasyrda – qatygezdiktiń, zorlyq-zombylyqtyń, ólim-jitim­niń kóbeıgeni – bizdiń boıymyzǵa janas­hyrlyq, meıirimdilik, kisilik qasıet-qundylyqtaryn sińiretin, basqanyń qaıǵysyn birge kóterisip, qýanyshyna ortaqtasa biletin, izgilik-jaqsylyqqa shaqyratyn uly romandardy umytqandyǵymyzdan bolsa kerek.

Егемен Қазақстан
01.11.2018 72
3

Kezinde, qara tanyǵan búkil álem oqyr­mandaryna yqpal etken, danyshpan qalamger jurt somdaǵan ádebı uly obrazdar jas urpaqty jarqyn bolashaqtarǵa jetelep edi. Nasıhat quraly da (ıdeologıalyq róli), revolıýsıanyń aınasy da (V.I. Lenın Tolstoı týraly), táýelsizdik jyrshysy da (aqyndar poezıasy) boldy. 

Adamzattyń tuńǵysh mıfologıalyq perzenti – «Gılgamesh týraly jyr», «Pıramıdalar jazbasy», «Sarkofagtar mátini», «О́liler kita­by», alǵashqy jazýshylar-kónemysyrlyqtar Imho­tep, Isesı, eldiń kózin ashqan zaǵıp Gomerdiń «Ilıadasy» men «Odısseıasy», kóne g­rek aqyndary Anakreoıt, Pındar, qasiretshilder (tragıkter) Eshıl, Sofokl, Evrıpıd, sonymen qatar kóne rumdyq kúlkishilder (komedıograftar) Plavt, Terensıı, Rum ımperıasy altyn ǵasyr ókilderi – mahabbat jyrshysy Katýll, pálsapashyl shaıyr Lýkresıı, Isa paıǵambardyń kelýin boljaǵan-mys, Avgýst dáýiriniń qubylysy Vergılıı, Mese­nat qoldaǵan daryndardyń biri Gorasıı, «Táńir­diń komedıasy» avtory Dante Alıgerı, qaıtaór­leýshiler shyǵarmalary, Shekspır, Servantes bastaǵan jańa ádebıet...

Sonymen, qandaı kórkem ádebıet týyndy­laryn oqý qajet degen suraq týyndaıdy. Menińshe, oqýǵa turarlyq keminde on kitap nemese áseri alapat, oıy dańǵyl on shyǵarma bar. Áýeli, «Abaı joly», Muhtar Áýezovtiń álemge áıgili roman-epopeıasy.

«Abaı joly» – qazaqtyń kórkem sóz ónerin joǵary deńgeıge kóterip, álem ádebıetine, dúnıe júzi prozasyna janrlyq ózgerister, estetıkalyq talǵam, kórkemdik qýat ákelgen, Nobel syılyǵyna laıyq, tańǵajaıyp shyǵarma edi. Qalamger tól roman-epopeıasynda qazaq halqynyń ulttyq dástúrin, ómir saltyn, turmystyq jaǵdaıyn barlyq qyrynan, jan-jaqty ashyp kórsete bildi. Alashtyń ustazy, kóshpeli jurttyń dana perzenti, uly Abaı obrazyn, shyǵarmashylyq jáne qaıratkerlik tulǵasyn sheber somdap, el sanasynda jarqyn da jasampaz beınesin qalyptastyrdy. 

«Soǵys jáne beıbitshilik». Napoleonǵa qarsy eki soǵystyń (1805 jáne 1812 jylǵy Otan soǵysy) oqıǵalaryn sıpattaıtyn bul roman-epopeıa úlken tabysqa ıe boldy. Romannyń «1805» atty úzindisi «Rýsskıı vestnıkte» 1865 jyly jarıalanady. 1868 jyly romannyń úsh bólimi jaryq kóredi. Shyǵarma taraýlar men bólimderge toly, olardyń kóbi sıýjettik turǵydan aıaqtalǵan, Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshiligi» oqyrmandy ýaqyt pen keńistikke saıahatqa shaqyrady. «Soǵys jáne beıbitshilik» 1863-1869 jyldary jazylyp, 1865-1869 jarıalanady.

«Júz jyldyq jalǵyzdyq». ХХ ǵasyrdyń eń oqylymdy shyǵarmalarynyń biri. Roman jelisinde Markes Makondo degen qalashyqtyń tarıhyn baıandaıdy. Al keıin osyndaı qalanyń bar ekeni anyqtalady. Jazýshynyń otanyna jaqyn mańda, Kolýmbıanyń tropıkalyq túkpirinde ornalasqan jer rasynda da bar bolyp shyqqan. Biraq sonda da Markestiń sýretteıtin qalashyǵy oqyrman sanasynda geografıalyq obektiden góri ertegi qalashyǵy nemese ańyz qalashyǵy bolyp qalatynyna kúmán joq.

«Uly Getsbı». 1999 jyly fransýzdyq Le Monde gazeti shyǵarǵan XX ǵasyrdyń 100 úzdik kitabynyń tiziminde 46-shy orynǵa jaıǵasqan Fısjeraldtyń «Getsbıi» kúlli Jer sharyndaǵy oqyrman qaýymnyń ishinde úlken rezonans týdyrǵan birden-bir beldi hám atyshýly shyǵarma.

«Qamal». Kafka – absýrdtyq qalamger. «Qamal» shyǵarmasy totalıtarlyq ımperıany boljaý «Qamal» romany qalamgerdiń teologıalyq biliginen habar bere otyryp, álemniń eń úlken qupıasyna qumar adamnyń tiri qalý jolyn baıandaıdy.

«Mobı Dık nemese Aq Kıt». Qurama Shtattardan ádebıet tarıhynda German Melvıll shyǵarmashylyǵy asa kórnekti dara qubylystar qataryna jatady. Jazýshy amerıkan sóz óneri klassıkteriniń ortasynan oıyp oryn alǵaly qa-shan. Al onyń ǵajap týyndysy «Mobı Dık nemese Aq Kıt» álem ádebıeti jaýharlarynyń birinen sanalsa, bul da ábden zańdy, ádiletti aqıqat.

Dostoevskııdiń taǵy bir tanymal romany «Besy» – jazýshynyń orys halkyna jazyp ketken bolashaqtyń boljaýy. Tek orys halky emes barsha oqyrman qaýymy úshin bolashaqqa kúdikpen qaraýǵa múmkindik beretin birden-bir týyndy. О́z zamanynyń tarıhı jaǵdaılaryna baılanysty jazylǵan bul roman – búgingi kúnge deıin óz ózektiligin joıǵan joq.

«Shal men teńiz». Amerıkalyq jazýshy Ernest Hemıngýeıge 1953 jyly «Shal men teńiz» romany úshin Pýlıtser syılyǵy berildi. Qazaq kınolarynyń tanymal bir týyndysy – «Shal» fılmi Ernest Hemıngýeıdiń «Shal men teńiz» hıkaıasy jelisi boıynsha túsirilgen.

Dıdar AMANTAI,

jazýshy

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.03.2019

Наурыз мейрамын ЮНЕСКО-да атап өтті

21.03.2019

Наурыз мейрамында шаңырақ көтерген жастарға Нұрсұлтан Назарбаев ақ батасын берді

21.03.2019

Астанадағы Наурыз тойына Нұрсұлтан Назарбаев пен Қасым-Жомарт Тоқаев қатысты

21.03.2019

Президент кеңсесіне жаңа басшы келді

21.03.2019

Ерлан Баттақов Президенттің іс басқарушысы болып тағайындалды

21.03.2019

Футбол: Бүгін Шотландияға қарсы ойнаймыз

21.03.2019

Мәнерлеп сырғанау: Алғашқы жүлдегерлер анықталды

21.03.2019

Көкшетаудағы Максим Горький көшесі Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы болып өзгерді

21.03.2019

Талдықорғандағы Тәуелсіздік көшесінің атауы Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін иеленді

21.03.2019

Кәсіпкер көпбалалы отбасына 3 бөлмелі пәтер сыйлады

21.03.2019

Астана маңындағы елдімекендерде Наурыз мейрамы тойлануда

21.03.2019

Ақтөбеде Әбілқайыр хан даңғылы Нұрсұлтан Назарбаев көшесі болып өзгертілді

21.03.2019

Шекарашылар 60 бас жылқы айдап келе жатқан барымташыларды ұстады

21.03.2019

Ақтаудағы орталық даңғылға Нұрсұлтан Назарбаев есімі берілді

21.03.2019

ШҚО: Жарма ауданында 400 оқушы «Қара жорға» биледі

21.03.2019

Владимир Путин: Нұрсұлтан Назарбаев еуразиялық интеграцияға сүбелі үлес қосты

21.03.2019

Қостанайдың басты көшесі Назарбаев есімімен аталатын болды

21.03.2019

ШҚО: Алтай ауданында көпбалалы отбасылардың балаларына дастархан жайылды

21.03.2019

Бұл жолы да биіктен көрінді

21.03.2019

Тарихты да жазды, өзі де тарих жасады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу