Kenje bala

Marqum Ushyǵa apam (ákemniń apasy) «zaman ózgerdi» degenderge qarata: «Másele zamanda emes, adamda. Aı da ornynda, Kún de ornynda. Qadym zamannan bergi qalpynda, ózgergen eshteńesi joq. О́zgergen adamdardyń peıili ǵana» dep aıtyp otyrýshy edi. Oılap otyrsam, shynynda da barlyǵy adamdardyń peıiline baılanysty eken ǵoı. Áıtpese, ǵasyrlar boıy halyqpen birge jasasyp kele jatqan dástúrdi tárk etýge ne sebepshi bolady deısiz?..

Егемен Қазақстан
20.12.2018 145
3

Bireý keliser, bireý kelispes, ulttyq dástúrdi zamannyń jambasyna salyp berý negizi durys emes. Qazaqty qurtatyn – «onda turǵan eshteńe joq!» Ulttyń ózindik «meniniń» joıylýy osyndaı nemquraıdylyqtan bastaý alady. Kenje balanyń aýyldaǵy qarashańyraqty jurtqa tastap, qalaǵa ketýi bir áýlettiń shańyraǵynyń ǵana emes, tutas bir halyqtyń qarashańyraǵynyń shaıqalýyna sebepker bolatynyn baıqaı bermeıtindeımiz. Ulttyń ustyny ádet-ǵurpy, dástúri emes pe? Temirqazyq-ustynynan aırylǵan memlekettiń shańyraǵy shaıqalmaǵanda ne isteıdi?!.

 «Bári maıdanǵa ketti» degen sıaqty búginde jastardyń barlyǵy qalada júr sabylyp. Alaıda baqytyn qaladan izdegen kenjelerdiń, babalarynyń jolyn mansuq etken balalardyń bári birdeı baqyt qushaǵynda júr dep aıtý taǵy qıyn. Qarashańyraq – áýlettiń árbir múshesiniń jyly uıasy, balalyq shaǵynyń balamasyz belgisi, áke-sheshesiniń meıirimine bólenip, erkelik ataýlynyń izi qalǵan qutty meken. Sol qarashańyraqtyń qojaıyny – kenje uldyń «bas-basyna bı bolǵandardan» abyroıy áldeqaıda joǵary. О́ıtkeni ol shańyraqqa temirqazyq bolyp otyrǵan tulǵa. Qarashańyraqtan qanattanyp ketkender týǵan oshaǵyna degen erekshe saǵynyshpen oralyp, sol kenjege degen rıasyz kóńilin, rızalyǵyn sezdiredi. Atadan qalǵan dástúrdi ulyqtap otyrǵan kenjeniń qadiri qazaq úshin qashan da bólek bolatyny sondyqtan. Biz «onda turǵan eshteńe joq!» deý arqyly sońǵy kezderi ulttyq dástúrimizden qol úzip bara jatqan tárizdimiz. Odan qala berdi ýaqyttyń yńǵaıyna, áleýmettik ahýalǵa ulttyq dástúrdi op-ońaı jyǵyp bere salamyz. «Aýylda jumys joq, qalaǵa aǵylmaǵanda qaıtemiz» dep aqtalamyz kelip. Al shyn máninde ulttyq dástúr áleýmettik jaǵdaıdan áldeqaıda joǵary turatyny haq. Babalar dástúrin ulyqtaǵan urpaq tirshiligin qaıta soǵan qaraı beıimdeıdi, keı kezde jeke basynyń asqaraly armanyn qurbandyqqa shala otyryp, qarashańyraqtyń qadirin asqaqtatady. Konstıtýsıada kórsetilmegen, eńbek kodeksinde elenbegen, alaıda qazaqtyń óreni oryndaýǵa tıis jazylmaǵan zań bul. Al biz zaman osylaı bolsa qaıtemiz endi deımiz?!

Qalada qaptap júrgen kenje balalardy kórgende aqıyq aqyn Jarasqan Ábdirashtyń «Kenje bala» atty óleńi oıǵa oralady. О́leńniń mazmuny tómendegishe. Ákesi áldeqashan dúnıe salyp, anasynyń qazasyna aýylyna barady aqyn. Analaryn sońǵy saparǵa attandyryp, alystan kelgen aǵaıyn jolǵa jınalady. Sonda kenje balanyń aıtatyny bar aqyn aǵasyna:

…Kóńilimdi kempir-shal sezetin-di,

Keń dúnıeni qıalym kezetin-di.

Oshaǵy úshin osynaý shańyraqtyń

О́z keýdemde sóndirdim óz otymdy!

«Shańyraqtyń oshaǵy úshin» «keýdedegi óz otyn sóndirý» búginde ekiniń biriniń qolynan kele me?! Ulttyq dástúrdi ulyqtaýdyń klasıkalyq úlgisi bul. Bálkim, aýyl-aýyldarda áli de bar shyǵar tutas áýlettiń oshaǵyn óshirmeımin dep keýdesindegi jalyndy tunshyqtyrǵan kenjeler. Endeshe, solardy jıi tilge tıek etsek kerek-ti.

Shalǵaıdaǵy aýylda qalǵan kenje balanyń da basqalar sıaqty jaıly tirshilikke, qala turmysyna ańsary aýmaıdy deısiń be? Aýǵanda qandaı! Alaıda bala kezinen sanasyna sińirgen, ol attap óte almaıtyn bir zań bar.

 …Shydatty salt,

Bárine shydatty ádep.

Jeter me edim áli de muratqa kóp.

Kóz jumarda kempir-shal taǵy ótindi:

«Shańyraqty qalaı da qulatpa!»

Qyrqyna shydaǵan kenje bala áke-shesheniń sońǵy amanatyna qalaı qıanat jasaıdy?! Qarashańyraqty ıesiz qaldyrǵany – eń úlken qıanattyń kókesi. Sondyqtan da kókeıde kúmbirlegen maqsat-muratynyń bárin jıyp qoıyp, shańyraqty ustap qalady. Qazaqtyń qazaqtyǵyn saqtap, baba amanatyn aldyńǵy urpaqqa tabystaıtyn osyndaı kenjeler aman bolsyn, qatary sıremesin deımiz.

… Erteńine – Apaıym,

Men jáne Aǵa –

Árqaısymyz attandyq ár qalaǵa…

Qaqpa aldynda qol bulǵap qala berdi,

Qala berdi kemseńdep…

Kenje bala…

Jarasqan jyrlaǵan kenje balanyń keshegi keıpi osyndaı. Búgin de bar ondaılar. Al «zamannyń jaǵdaıyn» alǵa tartyp, qaladan eki qolǵa bir kúrek izdegenderdiń de meımanasy tasyp júr dep aıta almaımyz. Shalǵaıda ıesiz qalǵan qarashańyraqqa ishteı bolsa da alańdaıtyn bolar. Ulttyq dástúrdi ulyqtamaǵan urpaqtyń ushpaqqa shyǵýy, túp-tamyrynan qol úzgen halyqtyń isi órge basýy qıyn túbinde…

Ǵabıt ISKENDERULY, 

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.03.2019

Президент Ресей Федерациясы Федералдық Жиналысы Федерация Кеңесінің төрайымымен телефон арқылы сөйлесті

22.03.2019

ЮНЕСКО Қазақстанмен ынтымақтастықты жалғастыруға мүдделі

22.03.2019

ҚХЛ: «Барыс» ұтылды, «Авангард» келесі кезеңге өтті

22.03.2019

Өскеменде Наурыз мерекесі өзгеше тойланды

22.03.2019

Өскеменде Наурыз мерекесі бұлақ көзін ашудан басталды

22.03.2019

Элизабет ел үмітін ақтады

22.03.2019

Қос теннисшіміз екінші кезеңге шықты

22.03.2019

Азия чемпионатында алты балуанымыз жүлде алды

22.03.2019

«Ақжайық» футбол клубы елордаға Нұр-Сұлтан есімін беруді қолдайды

22.03.2019

Шүменов Қазақстанда жұдырықтасуы мүмкін

22.03.2019

Игита Қазақстанның ең үздік қақпашысы атанды

22.03.2019

Сенат Төрағасы Д.Назарбаева көңіл айту жеделхатын жолдады

22.03.2019

Атырауда Наурыз мерекесін тойлау кезінде әлемдік рекорд орнатылды

22.03.2019

Талдықорған тұрғындары 5 000 литр көже ішіп, 1 тонна бауырсақ жеді

22.03.2019

Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ құру туралы шартқа 10 жыл

22.03.2019

Қаңтар-ақпан айларында Қазақстанда мұнай, жанармай шығару өскен

22.03.2019

Президент Режеп Тайип Ердоғанмен телефон арқылы сөйлесті

22.03.2019

Бауыржан Тортаев Қаржы министрлігінің жауапты хатшысы қызметінен босатылды

22.03.2019

Ерұлан Жамаубаев Қаржы министрлігінің жауапты хатшысы қызметіне тағайындалды

22.03.2019

Мемлекет басшысы Армения Республикасының Президенті Армен Саркисянмен телефон арқылы сөйлесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу