Kenje bala

Marqum Ushyǵa apam (ákemniń apasy) «zaman ózgerdi» degenderge qarata: «Másele zamanda emes, adamda. Aı da ornynda, Kún de ornynda. Qadym zamannan bergi qalpynda, ózgergen eshteńesi joq. О́zgergen adamdardyń peıili ǵana» dep aıtyp otyrýshy edi. Oılap otyrsam, shynynda da barlyǵy adamdardyń peıiline baılanysty eken ǵoı. Áıtpese, ǵasyrlar boıy halyqpen birge jasasyp kele jatqan dástúrdi tárk etýge ne sebepshi bolady deısiz?..

Егемен Қазақстан
20.12.2018 145
3

Bireý keliser, bireý kelispes, ulttyq dástúrdi zamannyń jambasyna salyp berý negizi durys emes. Qazaqty qurtatyn – «onda turǵan eshteńe joq!» Ulttyń ózindik «meniniń» joıylýy osyndaı nemquraıdylyqtan bastaý alady. Kenje balanyń aýyldaǵy qarashańyraqty jurtqa tastap, qalaǵa ketýi bir áýlettiń shańyraǵynyń ǵana emes, tutas bir halyqtyń qarashańyraǵynyń shaıqalýyna sebepker bolatynyn baıqaı bermeıtindeımiz. Ulttyń ustyny ádet-ǵurpy, dástúri emes pe? Temirqazyq-ustynynan aırylǵan memlekettiń shańyraǵy shaıqalmaǵanda ne isteıdi?!.

 «Bári maıdanǵa ketti» degen sıaqty búginde jastardyń barlyǵy qalada júr sabylyp. Alaıda baqytyn qaladan izdegen kenjelerdiń, babalarynyń jolyn mansuq etken balalardyń bári birdeı baqyt qushaǵynda júr dep aıtý taǵy qıyn. Qarashańyraq – áýlettiń árbir múshesiniń jyly uıasy, balalyq shaǵynyń balamasyz belgisi, áke-sheshesiniń meıirimine bólenip, erkelik ataýlynyń izi qalǵan qutty meken. Sol qarashańyraqtyń qojaıyny – kenje uldyń «bas-basyna bı bolǵandardan» abyroıy áldeqaıda joǵary. О́ıtkeni ol shańyraqqa temirqazyq bolyp otyrǵan tulǵa. Qarashańyraqtan qanattanyp ketkender týǵan oshaǵyna degen erekshe saǵynyshpen oralyp, sol kenjege degen rıasyz kóńilin, rızalyǵyn sezdiredi. Atadan qalǵan dástúrdi ulyqtap otyrǵan kenjeniń qadiri qazaq úshin qashan da bólek bolatyny sondyqtan. Biz «onda turǵan eshteńe joq!» deý arqyly sońǵy kezderi ulttyq dástúrimizden qol úzip bara jatqan tárizdimiz. Odan qala berdi ýaqyttyń yńǵaıyna, áleýmettik ahýalǵa ulttyq dástúrdi op-ońaı jyǵyp bere salamyz. «Aýylda jumys joq, qalaǵa aǵylmaǵanda qaıtemiz» dep aqtalamyz kelip. Al shyn máninde ulttyq dástúr áleýmettik jaǵdaıdan áldeqaıda joǵary turatyny haq. Babalar dástúrin ulyqtaǵan urpaq tirshiligin qaıta soǵan qaraı beıimdeıdi, keı kezde jeke basynyń asqaraly armanyn qurbandyqqa shala otyryp, qarashańyraqtyń qadirin asqaqtatady. Konstıtýsıada kórsetilmegen, eńbek kodeksinde elenbegen, alaıda qazaqtyń óreni oryndaýǵa tıis jazylmaǵan zań bul. Al biz zaman osylaı bolsa qaıtemiz endi deımiz?!

Qalada qaptap júrgen kenje balalardy kórgende aqıyq aqyn Jarasqan Ábdirashtyń «Kenje bala» atty óleńi oıǵa oralady. О́leńniń mazmuny tómendegishe. Ákesi áldeqashan dúnıe salyp, anasynyń qazasyna aýylyna barady aqyn. Analaryn sońǵy saparǵa attandyryp, alystan kelgen aǵaıyn jolǵa jınalady. Sonda kenje balanyń aıtatyny bar aqyn aǵasyna:

…Kóńilimdi kempir-shal sezetin-di,

Keń dúnıeni qıalym kezetin-di.

Oshaǵy úshin osynaý shańyraqtyń

О́z keýdemde sóndirdim óz otymdy!

«Shańyraqtyń oshaǵy úshin» «keýdedegi óz otyn sóndirý» búginde ekiniń biriniń qolynan kele me?! Ulttyq dástúrdi ulyqtaýdyń klasıkalyq úlgisi bul. Bálkim, aýyl-aýyldarda áli de bar shyǵar tutas áýlettiń oshaǵyn óshirmeımin dep keýdesindegi jalyndy tunshyqtyrǵan kenjeler. Endeshe, solardy jıi tilge tıek etsek kerek-ti.

Shalǵaıdaǵy aýylda qalǵan kenje balanyń da basqalar sıaqty jaıly tirshilikke, qala turmysyna ańsary aýmaıdy deısiń be? Aýǵanda qandaı! Alaıda bala kezinen sanasyna sińirgen, ol attap óte almaıtyn bir zań bar.

 …Shydatty salt,

Bárine shydatty ádep.

Jeter me edim áli de muratqa kóp.

Kóz jumarda kempir-shal taǵy ótindi:

«Shańyraqty qalaı da qulatpa!»

Qyrqyna shydaǵan kenje bala áke-shesheniń sońǵy amanatyna qalaı qıanat jasaıdy?! Qarashańyraqty ıesiz qaldyrǵany – eń úlken qıanattyń kókesi. Sondyqtan da kókeıde kúmbirlegen maqsat-muratynyń bárin jıyp qoıyp, shańyraqty ustap qalady. Qazaqtyń qazaqtyǵyn saqtap, baba amanatyn aldyńǵy urpaqqa tabystaıtyn osyndaı kenjeler aman bolsyn, qatary sıremesin deımiz.

… Erteńine – Apaıym,

Men jáne Aǵa –

Árqaısymyz attandyq ár qalaǵa…

Qaqpa aldynda qol bulǵap qala berdi,

Qala berdi kemseńdep…

Kenje bala…

Jarasqan jyrlaǵan kenje balanyń keshegi keıpi osyndaı. Búgin de bar ondaılar. Al «zamannyń jaǵdaıyn» alǵa tartyp, qaladan eki qolǵa bir kúrek izdegenderdiń de meımanasy tasyp júr dep aıta almaımyz. Shalǵaıda ıesiz qalǵan qarashańyraqqa ishteı bolsa da alańdaıtyn bolar. Ulttyq dástúrdi ulyqtamaǵan urpaqtyń ushpaqqa shyǵýy, túp-tamyrynan qol úzgen halyqtyń isi órge basýy qıyn túbinde…

Ǵabıt ISKENDERULY, 

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.01.2019

Шымкентте салықтан жалтарғандармен күрес күшейтіледі

18.01.2019

Шымкент қоғамдық көліктерінде жолақыны СМС-пен төлейді

18.01.2019

Шымкент полицейлері қаланы «мигранттардан» тазартып жатыр

18.01.2019

Жансая Әбдімәлік «Cairns Cup 2019» турниріне шақыртылды

18.01.2019

СҚО-да бұрынғы аудан әкіміне 22 миллион теңге айыппұл салынды

18.01.2019

Назарбаев Университетінде халал стандарттарына сәйкес биологиялық белсенді қоспа әзірленді

18.01.2019

Қазақстан-Қырғызстан шекарасын демаркациялау туралы шарт ратификацияланды

18.01.2019

Апта фотосы: инспектор Ерлан Нұрғалиев

18.01.2019

Балуан Дәулет Шабанбай Олимпиада қола жүлдегері атанды

18.01.2019

Маңғыстау облысында бюджет түсімі артты

18.01.2019

Тариф бағасы төмендетіледі

18.01.2019

Солтүстік Қазақстанда мас жүргізуші полиция көлігін соқты

18.01.2019

Жетісу жастары ауыл шаруашылығына бет бұрмақ

18.01.2019

Жетісу жастары атаулы жылда атқарылатын іс жайын ақылдасты

18.01.2019

«Egemen Qazaqstan» мен «Жастар» орталығы меморандумға қол қойды

18.01.2019

Түркістанда мемлекет мұқтаждығы үшін 167 нысанды қайтару жұмыстары жүргізілуде

18.01.2019

Сөз сойыл: Ғасыр құпиясы

18.01.2019

«Депутаттың» тұсауы кесілді

18.01.2019

Талантқа тағзым

18.01.2019

Шекарада тауар ағыны тексерілуде

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу