Abaıdyń aıtqany

Ultty súıýdiń úlgisin kórsetken bir adam bolsa, ol – Abaı. Uly aqyn jan baǵý jaǵynan kemdik kórmegen. Ata-babasy − keńes za­manynda kóp aıtatyn «shynjyr balaq shubar tós». Abaı sony mise tutpaı, qaryn toq, qaıǵy joq, tórt qubylam túgel demeı, tyrnaq astyna kir jınap, ony kórsetpegen bolyp kólgirsimeı, aq nıet, adal kóńilmen, aqyl-parasatpen qazaqty qaıtsem qatarǵa qosamyn depti.

Егемен Қазақстан
26.12.2018 224
3

«Osy men ózim – qazaqpyn» dep ózi aıt­qandaı, biz de «Men de qazaqpyn ǵoı» dep Abaıdy tolyq bilsek, qaldyrǵan murasyn kókeıimizge túıip, sanamyzda saralaı alsaq, jaman qylyq, jat pıǵyldyń tamyryna baıaǵyda-aq balta shabylsa kerek edi. Azǵyndyqty alastap, kúnshildikti kúl astyna kómip, qylǵytyp jiberetinderdi qylǵyndyryp, túzý jolǵa túsirip, sóz bútindelip, is ilgerilep, rýh bıiktese kerek edi. Ásirese sybaılastarǵa es kirip, túlkibulańǵa salyp júrgender de «men de qazaq edim ǵoı» dese kerek edi. Asap, asatyp jiberetinder de azaıýǵa tıis bolatyn. Biraq bul jaqynda bola qoımaıdy-aý! Shirkin, sol qoıyrtpaq jasaıtyndar «tolyq adam» bolýdy oılamasa da, toıǵan qozydaı ult ulany bolý úshin Abaıǵa úńilse, oıy boıynan asyp, jeke bastyń baılyq básekesinde: «Mal bolsa Qudaı taǵalany da paralap alamyn» demes edi. Pendelikten adamdyq ozar edi. Endeshe, endigi jerde «tolyq adam» bola almasaq ta toıymdy adam bolý jolynda ult úshin umtylý kerek-aq. О́tken ǵasyrdyń qazaǵy Abaıdy túsinip oqyǵany anyq. О́ıtkeni ol tusta til bútin edi, shubarlana qoımaǵan. Onyń ústine babalar úlgisin biletin úlkender, ásirese keýdesi kúmbirlegen qarttardyń qarasy mol edi. Qazir ǵoı qart pen jastyń arasyn ajyrata almaı qalatynymyz.

«Men jasymnan kóp kórdim, Musylmandy, kápirdi», «Boryshqorlyq adamǵa qıyn nárse» dep boryshyńdy bilmeı, «Beınet kórmeı, dáýlet joq» deıdi. Halqynyń boıyndaǵy jaqsy úlgimen, jaman qasıetti aıtqanda qazaq qyzyn: «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly, Alasy az qara kózi nur jaınaıdy. Jińishke qara qasy syzyp qoıǵan, Bir jańa uqsatamyn týǵan aıdy», dep kelistire sýretteıdi de, odan keıin «Keıbiri jaıdary, ashyq bolamyn dep, Orynsyz adamdarmen jyrtaqtaǵan», deıdi de qazaq qyzynyń ádemi qylyǵynan aırylyp qalmaýdy aıtyp, «Ánsheıin qur bekerge bulǵaqtaǵan» jónsizdikten saqtanýdy eske salady.

«Qalyń elim qazaǵym, qaıran jurtym», dep «Jamandar qyla almaı júr adal eńbek, Urlyq, qýlyq qyldym dep qaǵar kólbek. Aramdyqtan jamandyq kórmeı qalmas, Myń kún synbas, bir kún synar shólmek... El buzylsa tabady shaıtan órmek», deıdi. «Ant iship kúnde bergen janyń qursyn, Aryn satyp tilegen maly qursyn», «Tıanaqsyz, baılaýsyz baıǵus qylpyń, Ne túser qur kúlkiden jyrtyń-jyrtyń» dep bir túıip tastaıdy da, keıbir pendelerdiń peıilin «Alashqa ishi jaý bop, syrty kúlmek, Jaqynyn tiride ańdyp, ólse ókirmek... Aryn satqan mal úshin ant urǵannyń, Aıtqan sózi qurysyn, shyqqan úni», degen baılamynan taǵylym alsaq, qáne!

Qansha talpynys jasap jatsaq ta, quqyq qorǵaý, sot júıesindegi ádiletsizdik jaıy bul kúnde az aıtylyp júrgen joq. Osynyń astarynda uly aqyn meńzegen «Kúshti jyqpaq, baı jeńbek áýel bastan» – jatqan joq pa eken? «Endigi jurttyń sózi – urlyq-qarlyq» deıdi de, «Bir kúshti kóp tentekti jyǵa almaı júr... Jasy kishi úlkennen uıalmaı júr, Suramsһaqtar nápsisin tıa almaı júr. Sálem – borysh, sóz – qýlyq bolǵannan soń, Qandaı jan syrttan sóz bop synalmaı júr», «Mal men baqtyń dushpany, Keseldi pysyq kóbeıdi, Kúshik ıtteı úrip júr, Kisiden kemmin demeıdi, Shynnyń betin boıaıdy, Bul sózimde jalǵan joq... Astyrtyn baryp jolǵasqan, Aqsha berip jalǵasqan», dep keıbir keleńsizdikti taıǵa tańba basqandaı kóldeneń tartady.

«Qýlyq, sumdyq, urlyqpen mal jınalmas, Sum nápsiń úıir bolsa tez tıylmas. Zıan shekpeı qalmaısyń ondaı isten, Mal keter, mazań keter, ar buıyrmas». Abaıdyń ana ǵasyrda aıtqan sózinen búgingi jurt ıneniń jasýyndaı taǵylym alsa, etekten tartar essiz is bolmas edi.

Halyqty aldap-arbap júretin jetesizder týraly alyp Abaı: «Quıryǵy – shaıan, beti – adam, Baıqamaı senbe qurbyǵa! Jylmaqy syrtta, ishte aram, Kez bolar qaıda sorlyǵa» deıdi. Mundaı jylmaqy jetesizder bul kúnde de jetip-artylady. Talaıdy san soqtyryp, sazǵa otyrǵyzyp júr ondaılar. Sóz saýǵandardy da, ury-qarylardy da sógip, «Saýdasy – ar men ımany», «Jylqyny ańdyp ury júr, Ár tóbeniń basynda» deıdi de «Tentekti jeńip, tıa almaı, Áli otyrmyz uıalmaı», depti danyshpan aqyn.

«Uly atamyzdyń bizge bergen enshisi, qaldyrǵan amanaty osy asyl sózder. Biz ony ardaqtaımyz da mápeleımiz», degen eken Abaıdyń murasy týraly, kózin kórgen uly jazýshy Muhtar Áýezov. Shirkin, azat eldiń ár azamaty Abaı sózin tolyq uǵyp, kókeıine túıse, teli men tentek joıylyp, sybaılasqandar sırep, tipti tigerge tuıaq qalmaı tynar edi. Akademık Asqar Jumadildaevpen bolǵan bir áńgimede ol qazaq azsa Abaıdy bilmegennen, oqymaǵannan azady dep edi. Osy sózdiń de shyndyǵy bar. Azbas úshin «Abaı qazaqtar úshin teńdessiz qubylys» (K.Kýlıev) ekenin uǵyp, menmen bola bermeı, sol qubylysty moıyndasaq, ulynyń ár sózin zań qabyldaǵandaı túısinsek, túısinip qana qoımaı, oryndasaq, máńgi eldiń abyroıy asa bereri haq.

 

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.01.2019

Шымкентте салықтан жалтарғандармен күрес күшейтіледі

18.01.2019

Шымкент қоғамдық көліктерінде жолақыны СМС-пен төлейді

18.01.2019

Шымкент полицейлері қаланы «мигранттардан» тазартып жатыр

18.01.2019

Жансая Әбдімәлік «Cairns Cup 2019» турниріне шақыртылды

18.01.2019

СҚО-да бұрынғы аудан әкіміне 22 миллион теңге айыппұл салынды

18.01.2019

Назарбаев Университетінде халал стандарттарына сәйкес биологиялық белсенді қоспа әзірленді

18.01.2019

Қазақстан-Қырғызстан шекарасын демаркациялау туралы шарт ратификацияланды

18.01.2019

Апта фотосы: инспектор Ерлан Нұрғалиев

18.01.2019

Балуан Дәулет Шабанбай Олимпиада қола жүлдегері атанды

18.01.2019

Маңғыстау облысында бюджет түсімі артты

18.01.2019

Тариф бағасы төмендетіледі

18.01.2019

Солтүстік Қазақстанда мас жүргізуші полиция көлігін соқты

18.01.2019

Жетісу жастары ауыл шаруашылығына бет бұрмақ

18.01.2019

Жетісу жастары атаулы жылда атқарылатын іс жайын ақылдасты

18.01.2019

«Egemen Qazaqstan» мен «Жастар» орталығы меморандумға қол қойды

18.01.2019

Түркістанда мемлекет мұқтаждығы үшін 167 нысанды қайтару жұмыстары жүргізілуде

18.01.2019

Сөз сойыл: Ғасыр құпиясы

18.01.2019

«Депутаттың» тұсауы кесілді

18.01.2019

Талантқа тағзым

18.01.2019

Шекарада тауар ағыны тексерілуде

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу