Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Егемен Қазақстан
12.02.2019 364
3

Ázirge odan utylyp jatqan eshkim joq. О́ıtkeni suranys bar jerde – usynys bar. Al ádemi nómirlerge usynys kóp. Qymbat kólik satyp alǵan adam, kólik nómiriniń de soǵan saı bolýyn qalaıdy. Onyń ústine buryndary ádemi nómir taqqan júrgizýshige qashanda jol ashyq deıtin áńgime aıtylatyn. Iаǵnı ondaı nómir ıelerin jol saqshylary kóp toqtata qoımaıdy eken. Sebebi ádemi nómirler zańdy satylymǵa shyǵarylǵanǵa deıin, ony ıemdený ekiniń birine buıyra bermeıtin. Al ony kóligine taǵyp alǵandary ne quqyq qorǵaý organdarynyń bir dókeı qyzmetkeri de, ne solarmen, ıaǵnı dókeılermen baılanysy bar adam dep uǵynylatyn. Jáne solaı bolǵanyn kópshilik joqqa shyǵarmaıdy. Árıne, qazirgi kezde erekshe, ıaǵnı «ádemi» nómir júrgizýshige kóshe qozǵalysynda eshqandaı jeńildik bermeıtini aıan. Olar da ózge júrgizýshiler sekildi kóshe qozǵalysyna qatysýshy retinde ortaq erejeni saqtaýy tıis.

Al shyn negizinde ondaı ádemi nómirler sol kezderi jasyryn satylatyn. Jáne ol aqshalar bireýlerdiń qaltasyn qalyńdatyp jatatyn. Qazynaǵa soqyr tıyn da túspegen kórinedi. Memleketke zıan keltirip, al halyq kóńiline kirbiń túsirgeni – osy bir jasyryn saýda-sattyqtyń zańyzdyǵy edi. Endi osy kólik nómirlerin satýdy zańdastyrǵannan keıin «quda da tynysh, qudaǵı da tynysh» degendeı, jaǵdaı ońǵaryp sala berdi. 2015-jyldan bastap birdeı sandary bar memlekettik nómirler satyla bastady. Jurt ony jappaı aldy. Ádemi sandy nómirler keıbir shet elderdegideı aýksıon arqyly saýdalanbasa da, baǵalary sharyqtap shyǵa keldi. О́ıtkeni suranys kóp. Jappaı satýdyń arqasynda sońǵy úsh jylda 5 mıllıardtan astam qarjy túsipti. Bul az ba, kóp pe, ózderińiz esepteı berińiz. Jáne bul qarjy bireýlerdiń qaltasyna emes, qazynaǵa túsip jatqany qýantady.

Al birkelki ádemi nómirlerdi satyp, mol qarjy tabýdyń joldary da kóp eken. Máselen, Ulybrıtanııada bir azamat aýksıon arqyly F1 degen jazýy bar nómirdi 10 mıllıon dollarǵa satyp alǵan. Sol sıaqty Birikken Arab Ámirlikterindegi bir kásipker 1 degen memlekettik nómir úshin 14 mıllıon dollaryn bere salǵan. Tipti ózimizdiń jaqyn kórshimiz – Qyrǵyzstanda bir azamat úsh 7 jáne úsh A árpi bar kólik nómirin aýksıon arqyly 25 myń dollarǵa ıelengen. Mine kórdińiz be, «qalaýyn tapsa – qar da janady» degendeı, qalaýyn tapsa qazynamyz ádemi nómirlerdi satý arqyly ǵana qarq bolmaq. О́ıtkeni bizdiń elde qymbat úı turǵyzýda, qymbat kólik alýda, oǵan erekshe nómir taǵýda aldaryna jan salmaıtyn azamattarymyz barshylyq.

Biraq bizdiń elimizde ádemi nómirlerdi satý ázirge aýksıon arqyly júrgizilmese de, ótken jyldyń basynan bastap qymbattaı tústi. Sebebi taǵy da aıtamyz, suranys joǵary. Soǵan baılanysty sandar janyndaǵy áripter de saýdaǵa salynady. Sol arqyly qazirgi kúni eń «ádemi» nómirlerdiń baǵasy jeti júz myńǵa deıin baryp qaldy. Saýda demekshi, memlekettik nómirlerdi zańdy saýdalaý qajettigi týraly usynys osydan 10-15-jyl buryn aıtyla bastaǵan. Oǵan sebep, kóptegen damyǵan elderde mundaı nómirler áý bastan satylatyny belgili. Onyń basty artyqshylyǵy – kólikke taǵatyn ádemi nómirlerdi berý kezindegi «kóz qysty, barmaq basty» tıylyp, jemqorlyqqa túpkilikti toqtam qoıylady eken. Sóıtip memlekettik nómirlerdi alýdyń nebir quıturqy amaldaryn izdeıtin jandar arany da sap tyıylady. Al jemqorlyqqa aparatyn jol jabylǵan soń qarjy tolyqtaı memleket qazynasyna quıylady. Munyń shapaǵatyn el kóredi. Osylaısha «sándi» sandarmen men «ádemi» áripterdiń satylýy kiristi odan ári kóbeıte beredi. 

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, mundaı nómirlerge suranystyń joǵary ekenin mamandar da jasyrmaıdy. Ádemi, ıaǵnı birkelki sandar men úılesimdi nemese birdeı áripter tizbeginen quralatyn kólik nómirlerine suranys kóp bolǵandyqtan elimizdiń túkpir-túkpirindegi júrgizýshilerdiń barlyǵyna ony alýǵa qoljetimdi jaǵdaı jasalǵan. Sol sebepten qazirgi tańda Almaty, Almaty oblysy, Astana, Qaraǵandy, ShQO-da osy nómirler aldyńǵy qatarda satylýda deıdi. Degenmen olardyń bári kólik nómirlerin Tirkeý-emtıhandyq bólimsheler men arnaıy HQKO baryp tańdaıdy. Eger ondaǵy bar nómirler arasynan qalaǵanyńyz tabylmasa, oǵan tapsyrys berýge bolady. Tapsyrys bergen nómir Astana men Almaty qalasynda bes kún ishinde daıyn bolady. Demek, qalaǵan nómirińizdi alýǵa eshqandaı problema joq degen sóz.

Biraq eń bastysy, «ádemi» nómirlerdi zańdy túrde satý arqyly adamdardyń kólik júrgizý mádenıetiniń de qalys qalmaýy árqashan nazarda turýy tıis. Sonda onyń tıimdiligi de arta túsedi. Endeshe osyndaı kólik nómirlerin zańdy satýǵa shyǵarý arqyly dál osy salada jemqorlyq pen paraqorlyqtyń jolyn keskendeı, memlekettiń ózge salalarynda da osyndaı ozyq amaldar nege qolǵa alynbasqa deımiz. Ozyq ári ońdy amaldar qolǵa alynsa onyń da paıdasy shash-etekten bolatyndyǵy dáleldenip otyr. Endi erekshe nómirlerdiń baǵasyn áli de kótere túsý úshin nómirdiń áripteri ornyna júrgizýshiniń esimin jazsa degen de usynystar aıtylýda. Degenmen bul usynystar ýaqyttyń enshisinde ekeni belgili. Sondyqtan mundaı paıdaly isterdi ózge salalarda da kóptep júzege asyrǵan jón-aý deımiz.

Aleksandr TASBOLAT,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу