Мәдениет мәйегі

Біздің әңгімеміз жеке адамның мәдениеті, кісілік келбеті, халқы­мыз­дың дәстүрлі әдебі, жалпы адам­гершілік құндылықтар орайын­да өрбімек. Сонымен, мәдениет емес, мә­­дениеттілік туралы сөз қозға­мақпыз.
Егемен Қазақстан
06.06.2017 519
2

Олай болса, мәдениетті адам деп кімді айтамыз? Мәдениеттілік деге­німіздің өзі не? Ол неден, қандай қасиет­терден, іс-әрекеттерден көрініс табады? Былай қарағанда, бәрі түсінікті сияқ­ты. Мәдениетті адам дегеніміз сы­пайы, сырбаз, әдепті кісі. Ешкім де өзін мәдениетсізбін деп екібастан айтпаса керек. Бірақ солардың бәрі айнала толы мәдениетсіздікті, дөкірлікті, тро­туарлардағы аяқ басқан сайын қап­тап жатқан түкірікті, көшелерде мәши­нелерінен жүгіріп сала боқтасып, төбе­лесіп жатқан есірікті, қоғамдық көлік пен қызмет көрсету мекемелеріндегі жан ауыртар шайпау сөздерді жырдай қылып айтады.

Жан-жақты мәдениеттілік – рухани толымды, кемел адамның көркем бейнесі, келісті белгісі. Сол кемелдік пен келістілікке бүгінгі қоғамның, замандас­тарымыздың жетпей жатқандығы да мәлім. Белгілі жазушы ағамыздың баз-базында мәтел қылып айтып отыратын: «Кейбіреулер мені жуас деп ойлайтын көрінеді. Мен жуас емеспін, мен – мәдениеттімін» дейтін тәмсіл сөзі еске түседі. Ойлап қарасақ, осындай түсінбестік жайт жалғыз сол кісінің ғана басында ма екен? «Жуас түйе жүн­деуге жақсы» деп ішкі мәдениеті жоғары, бір қарағанда, момындау көрі­нетін ағайынның басына секіруге дайын тұратын әдет-мінездер де айналамызда жетіп артылмай ма? Оның есесіне, тағы да жоғарыдағы ағамыздың сөзімен айтқанда, «қырық қатынға бет бақтырмастай ұрсысып, бетбақтықпен жеңіп шығатын», қуыс кеуде болса да қоразданып жүретін кейбір ер-сымақтарды ер, өжет, батыл санап, көкке батпырауықтай көтеріп жіберетініміз де рас қой. Мұның өзі біздің әлі де болса кей реттерде адам бойындағы шынайы мә­дениеттілікті, қалтқысыз кісілікті тану мә­дениетіміздің төмендігін көрсетсе керек.

Көбіне-көп ішкі мәдениеттен жұр­дай адамның парықсыздығын – пара­саттылық, өрескелдігін – батылдық, сайқымазағын – қалжың, жарамсақтығын – мейірімділік, педанттығын – білім­паздық, қыл аяғында, өзінің үсті-басын күтпейтін салғырт-салақтығын – қарапайымдылық деп қабылдауға бейім тұратынымыз өтірік пе? Ал бұл аталғандардың жай ғана тәрбие­сіз­дік, біздің қазақ көп айтатын кәдім­гі көргенсіздік екенін ескере бермей­тін сияқтымыз. Сондай шектен шық­қандарды мақтамен бауыздап тойтарып, орнына қойып отыратын қазақы тәр­биедегі ақсақалдар мен ағалар, апа­лар мен жеңгелер институттарын сағы­нарымыз, олардың аса қажеттілігі осындайда.

Ана бір жылы. Бір ректордың қабылдау бөлмесінде тұрғанбыз. Белгілі азамат әй-шәй жоқ, еденге былш еткізіп түкіріп салды да, түк болмағандай әңгімесін әрі қарай жалғастыра берді. Оқыста ыңғайсызданып қалдық. Хатшы қыз қатты ренжіп: «Аға, сіздің мұныңыз не?» деп келе жатыр еді, «ағасы» тас-талқан ашуланып: «Әй сен қыз неғылған көргенсіз неме едің, әкеңдей үлкен адамның бетінен алып?!» деп хатшының өзін сүтке тиген күшіктей қылды. Не істейміз? «Бетті бастық, қатты састық, тұра қаштық жалма-жан...» Осындай ит мінездер ішкі мәдениеттің ең төмен сатысын көрсете тұрса да, көпшіліктен, қоғамнан тиісті бағасын алмай жатқаны анық. Сол бір келеңсіз жай есіме түсіп кеткенде әлі күнге дейін үнсіз жағамды ұстаумен жүремін.

«Жаман атқа жал бітсе, жанына торсық байлатпас» дегендей, дөкір-дөрелік, тұрпайылық, шайпау мінез, келу­шілерге тіл тигізудің неше түрі әсіресе адамдардың ісі түсетін мекеме­лерде орын алып жатқанын аңғарамыз. Мұндай жерлердегі кеудемсоқ қызмет­керлер мәдениеттілік деген мәнсіз сөзге, жұқалап айтқанда, пысқырмайды екен. «Бастығыңа баяндайық осы қылығыңды» десе, ондай доқтан да ықпайды, айылын жимайды: «Қайда барсаң онда бар!» деп беттері бүлк етпей безереді де отырады. Әлде, айлықтарының төмендігінің өшін халықтан ала ма екен? Қалай болғанда да, қай жердегі де мәдениеті жоғары, азды-көпті кісілігі бар, парасатты адам бұлай етпес еді деп ойлаймыз.

Жақында бір әріптесіміз денсаулығын тексертіп қаралуға астаналық бір емха­наға барды. Тексерілгені құрысын, сау басына сақина тілеп, ауруына ауру жамап қайтты. Әуелі дәрігер өзі бос отырса да әрнені сылтауратып, кіргізбейді. Әлден уақытта шығып, біздің жігітті көріп: «Аа, сен әлі отырсың ба? Жарайды, кірші!» дейді бұлданып. Одан мейірбикесі: «Қайда істейсіз?» деп сұраса, дәрігер әйел тағы тұлданып баж ете қалады: «Да где он может работать? Он же инвалид!» Қабылдауда отырған сап-сау адамның сол арада қысымы көтеріліп, қиналып қалады. Әрине, құдайым мұндай оспадар дәрігерден сақтасын!

Мәдениеттілік – адамгершілік айнасы, адамның тұлғалық асыл қасиеттерінің көрінісі. Бұл этикеттен, әдеп, ибадан, көр­ген­діліктен, толып жатқан басқа да із­гілікті қасиеттерден байқалмақ. Олай болса, Елбасы айтқандай, «...ке­же­гесі кері тартып тұратын, аяқтан ша­латын әдеттерді де ұлттық сананың ая­сында сүрлеп қоймай», Рухани жаң­ғыруымыздың әліппесін мәдениет мәйегі – мәдениеттілік пен кісілікті асқақ­татудан бастайық.

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.03.2019

Мемлекеттер басшылары Қасым-Жомарт Тоқаевты Президент лауазымына кірісуімен құттықтады

21.03.2019

Қазақстан Шотландияны 3-0 есебімен ұтты

21.03.2019

Н.Назарбаев пен Қ.Тоқаев Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Н.Назарбаев Армения Президенті Армен Саркисянмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Назарбаев Ердоғанмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Қазақстан-Испания экономикалық ынтымақтастық Мадридте талқыланды

21.03.2019

Назарбаев пен Тоқаев Путинмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Наурыз мерекесіне орай құттықтауы

21.03.2019

Ономастика комиссиясы Қостанайдағы Абай даңғылының орнына басқа көшені таңдауды ұсынды

21.03.2019

Қостанайда  халықаралық медиа форум өтті

21.03.2019

Елордада Наурыз мерекесі тойланды

21.03.2019

«Астана Опера» Наурызды жаңа форматта атап өтті

21.03.2019

Біз астаналықтар болып қала береміз - Бақыт Сұлтанов

21.03.2019

Таразда сауықтыру орталығы ашылды

21.03.2019

Әулиеатадағы әсерлі мереке

21.03.2019

Тараз қаласында жастарға арналған аллея ашылды

21.03.2019

Ономастикалық комиссия көше атауларының өзгеруін қолдады

21.03.2019

Назарбаев пен Тоқаев Наурыз мейрамына қатысты

21.03.2019

Наурыз мейрамын ЮНЕСКО-да атап өтті

21.03.2019

Наурыз мейрамында шаңырақ көтерген жастарға Нұрсұлтан Назарбаев ақ батасын берді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу