​Адами капитал

Бүгінде әлемнің дамыған елдерінде адами капиталды мемле­кеттің, қоғамның және экономиканың негізгі тұғыры деп қабылдайды.
Егемен Қазақстан
28.03.2017 2838
2

Адамзаттың алдыңғы қатарлы ақыл-ойы да ХХІ ғасырдың білім мен интеллект ғасыры болатындығын әлдеқашан айқындап қойған. Яғни, біз өмір сүріп отырған ғасырда мемлекетіміздің экономикасын, әлеуметтік әлеуетін және саясатын, бір сөзбен айтқанда, қоғамымыздың болашақ дамуын интеллектуалды адами капитал айқындайтын болады.

Сарапшылардың айтуынша, бүгінгі өскелең экономиканың ерекшелігі кәсіп­орын­дардағы жоғары адами капиталға тәуелділігінде болып отыр. Мәселен, қазіргі таңда компанияның құнын бағалай­тын мамандар ең алдымен, кәсіпорын қызметкерлерінің адами капиталының әлеуетіне басымдық береді. Олардың зерттеулері бойынша, компанияның рыноктық құнының 75 пайызы оның қызметкерлерінің білімі мен интеллектісіне тәуелді екен.

«Адами капитал» терминін алғаш рет өткен ғасырдың 70-жылдарында Нобель сыйлығының лауреаты, атақты эко­номист Теодор Шульц қолданысқа ен­гіз­ген болатын. «Адам бойындағы бар­лық қабілет туа бітеді немесе өмірлік дағ­дымен қалыптасады. Әрбір адамның тұқым­дық ерекшеліктеріне байланысты туа біткен қабілеттері болады. Тиісті қар­жы бөлу арқылы дамытылатын адам бо­йын­дағы өмірде жүре қалыптасқан құн­ды қабілеттерді біз «адами капитал» деп атаймыз», дейді Т.Шульц. Бүгінде әлем­нің дамыған мемлекеттерінде адами капи­талға инвестиция салу болашақта мол табыс әкелетін дәстүрлі бизнес жоба ре­тін­де қабылданады. Нобель сыйлы­ғы­ның лау­реаты, экономист Гарри Бек­кер­дің есе­­бін­ше, білімге жұмсалған ин­вес­­тиция бо­ла­­шақ­та орта есеппен жылы­на 12-14 па­­йыз табыс береді екен. Тұрғындар­дың ада­ми капиталын дамыту елдің жал­пы эко­но­микалық өсіміне қол жет­кізуі­н­е әкеледі. Тағы сол Гарри Беккер­дің ай­туын­ша, адами капиталды бір пайыз­ға ға­на арт­­тыру, ІЖӨ-нің жан басына шақ­қан­да­ғы өсімін 3 пайызға дейін арттыратын көрінеді.

Елімізде соңғы жылдары экономиканы әртараптандырудың стратегиялық бағ­дарламалары іс жүзіне асырыла баста­ды. ҮИИД бағдарламасының аясында өңірлерде ғылыми жоғары технологияларға негізделген заманауи өндіріс орындары ашылуда. Ел экономикасында жедел­детіл­­ген технологиялық жаңғыртулар жүр­гізіл­мек. Елбасының «Қазақстанның Үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» атты биылғы Жолдауының шеңберінде «Цифрлы Қазақстан» бағдар­ламасы жүзеге асырылмақ. Ал бұл кешенді мақ­саттар еліміздің адами капиталын да­­мытуға тек мемлекет тарапынан ғана емес, сонымен бірге жекеменшік бизнес та­­ра­­пынан да мол қаржы жұмсауды қажет етеді.

Өкінішке қарай, біздің елімізде білікті кадр, интеллектісі жоғары мамандар қалып­­тастыру былай тұрсын, адами капи­тал ұғымына үрке қарап, оған шығын шыға­ру үшін ойлап табылған қажетсіз мәселе ретінде қарау көзқарасы басым. Қазіргі Қазақстан экономикасының тағ­дыры тоғысқан акционерлік қоғамдар мен ЖШС басшылары қарамағындағы қыз­­меткелерінің біліктілігін жетілдіру, ғылыми интеллектуалдық қабілетін көтеру мәселелеріне жеке қалтасынан қаржы шығаратындай қиналып, немқұрайдылық танытады. Еліміздегі адами капиталды дамытуға деген мұндай көзқарас менедж­мент мәдениетінің төмендігін ғана көрсе­тіп қоймайды, сонымен бірге бизнес жүр­­гізу­­дегі стратегиялық қателіктерге ұрындырады.

Мемлекеттің адами капиталының әле­уеті, интеллектуалды болашағының бас­­­ты көрсеткіші – сапалы білім, сындарлы ғы­л­ым. Жоғары оқу орындар жүйесі – қазақ­стан­­дық білікті кадрларды қалып­тасты­ратын және еліміздің интел­лектуал­ды әлеуетін да­мы­татын орта. Бұл жүйе қан­ша­лықты тиім­ді жұмыс істейтін болса, ел эконо­микасы­ның дамуы да соншалықты нәтижелі бол­мақ. Қазіргі күні Қазақстанда 131 жоғары оқу орны бар. Онда 350 мыңға тарта адам білім алса, оның 330 мыңнан астамы бакалаврлар екен. Ал ел экономикасы үшін осыншама бакалаврлар қажет пе? Жоғарыда аталған ЖОО-лардың барлығы дерлік заңгер, экономист, қаржыгер сияқты мамандықтар бойынша мамандар даярлайды. Қазақстан экономикасында бұл мамандықтар бойынша бос орындар жоқ. Мәселен, жыл сайын ЖОО-лар 27 пайыз эко­номистер даярлайды екен. Еліміздің ең­бек рыногында әртүрлі экономикалық ма­ман­дықтар бойынша жұмыс істейтіндер са­ны 13 пайыздан аспайды. Сонда құр дип­лом алу үшін 4-5 жыл оқыған эконо­мис­тер, заң­герлер, қаржыгерлер жұмыс­сыз­дар қа­тарын толықтырады. Сонда мұн­дай ЖОО-лар кімге қажет? Онсыз да Қазақ­стан ЖОО-лар саны жағынан әрбір мил­лион тұр­­ғын­ға шаққанда, Ұлыбритания, Гер­ма­ния, Жапо­ния сияқты елдерді әлдеқашан басып озған.

Экономикалық әлеуеті жоғары дамыған елдерде мектеп бітірушілердің 80 пайызға жуығы кәсіби біліктілігі жоғары жұмысшы маман­дығын игеруге ден қояды екен. Біз­дің де бұл мәселеде бетбұрыс жасайтын кезі­міз келді. Қазірдің өзінде елімізде тех­ни­к­а­лық орта кәсіптік оқу орындарын бітір­ген маман жұмысшыларды қажет ете­тін 20 мың жұмыс орны бос тұрған көрі­не­ді. Сондықтан экономикамыздың қоз­ғау­шы күші болып табылатын жастар тех­ни­калық білікті жұмысшы кадрларын даяр­лай­тын оқу орындарына көптеп баруы керек.


Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»





СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу