​Қыранның – аяқ, тұмсық, сан, тырнақ сыны

Құстың аяғы мен тұмсығын: ақ аяқ-ақ тұмсық, көк аяқ-көк тұмсық, сары аяқ-сары тұмсық деп үшке бөледі. Оның сыртында қызыл аяқ-қызыл тұмсық бүркіттер де кездеседі. Осы қызыл аяқ-қызыл тұмсық бүркітті тек сәндік үшін ұстамаса, аңқағар қыран құс қатарына жатқызбайды. Тіпті көптеген құсбегілер қызыл тұмсықтыларды бүркіт нәсіліне қоспайтын кезі де бар.
Егемен Қазақстан
28.04.2017 9480
2

Ақ аяқ-ақ тұмсық құстардың тұмсығы жылмағай майда, жылтыр, тұмсық сырты мен аяқ терісі ақшыл келеді. Көк аяқ-көк тұмсық құстардың тұмсығы мен аяқ терісі көгілдір көрінеді. Сары аяқ-сары тұмсық құстардың тұмсық мүйізгегі мен аяқ терісі күлгін қызылданып әдемі көрінеді. Көк аяқ-көк тұмсық құс негізінен қыран келеді. Сары аяқ-сары тұмсық бүркіттер бапшыл келеді, некен-саяқ болмаса көбі қыран бола бермейді. 

Бұдан басқа қазақ құсбегілері құстың аяғын: арық аяқ, оймақ аяқ, үкі аяқ, теріс аяқ деп те бөледі.

Арық аяқ – құстар сидамша серке сан болады. Мұндай құстардың аяғы етсіз сыйдам және жарақатқа төзімді келеді.

Оймақ аяқ – құстардың саусақ-тырнақтары барбиған етті, көзге бақалдау көрінеді.

Үкі аяқ – құстардың жембасарының арасы жақын бітеді, саласы қысқа болады. Бұндай құстар арық аяқты құстарда да кездеседі.

Теріс аяқ – құстарды кейбір құсбегілер қысқаш аяқ деп те атайды. Теріс аяқ құстардың шеткі жембасары алшақтау, жақтауы ашылған қысқаштай жайылып, теріс қарап тұрады. Бұл құстың өте қуатты күштілігінің белгісі.

Бұлардан басқа бүркітті аяқ терісіне қарап бұжыр аяқ және жарғақ аяқ деп бөледі.

Бұжыр аяқ – құстардың аяқ терісінің сырты қышырлы бұдырланып, қолмен сипағанда түйіршік бедері анық ілініп тұрады. Бұжыр аяқ құстар жаман болмайды, бұл да құстың қырандығының басты бір өлшемі.

Жарғақ аяқ – құстың сирақ терісі жылмағай жылтыр, сыйдам бітеді. Бұл құстың салымсыздығының белгісі. Сондықтан «жарғақ аяқ жарылтпас» деген сөз бар.

Қыранның санына қатысты сын. Құстың арық-семізі, яғни қоңы оның сан етімен өлшенеді. Ұябасарлардың сан еті әдетте бір тұтамнан артық болса,  сарша бүркіттің сан еті бір тұтамнан аспайды. Қарымды қыран құстың санына салалы саусақтың тұтамы екі елі жетпей тұрады. Бүркіттің аяқ саусақтары тұғырда отырғанда бүріспей, арасы алшақ шаршыланып тұрса, тегеуірі мен жембасары адамның бармағынан жуан болса, ол өте қуатты құс. Аяғы кішікене құс алымыр болмайды.

Сан еті біркелкі сыйдамша құсты серке сан дейді. Сан етінің толарсақтан жоғарғы жағы домалақтанып тұрса ондай құсты шоқпар сан деп атайды.

Қыранның тырнақ-тұяқ сыны. Бүркіттің әр саусағының үстіңгі қырында тізілген маржан тастары болады. Тастары көп болған сайын жақсы. Осы маржан тастарына қарап құсбегілер бүркітін «үштасы құс», «төрт тасты құс», «бес тасты құс» деп атайды. Әсіресе, жембасарынан кейінгі саусақтың үстіңгі маржан тастары бүркіттің сапасын анықтайды. Кейбір құсбегілер маржан тасты болат тас деп те атайды.

Керемет қанды көз қырандардың тасы төрт саусақтың үстінде әрбірінде төрттен, жиыны он алты тасы болады. Егер ортаңғы саусағында ғана төрт тас болып, қалған саусақтарында үштен ғана тас болса, ондай құсты әурелемей аяқ бауын ағытып қоя берген жөн. Құстың аяғындағы тастары қаншалықты кесек, тастың астындағы тері қаншалықты көксауланған қатты болса, құс сапасы соншалықты жақсы екенін білдіреді. Тасы ұсақ құс онша қыран болмайды.

Құстың тұяғын – жирен тұяқ және қара тұяқ деп екі түрге бөледі. Қазақ бүркітшілері айтатын: «Жирен тұяқ жібермес, қара тұяқ қайтармас» немесе «шеге тұяқ құлтабан, шеңбер тұяқ ұлтабан, сырға тұяқ майтабан» деген сындарына қарап құсты тырнақ-тұяғына қатысты қалай жіктеуге болатынын аңғарамыз.

Бүркіт мейлі жирен тұяқ болсын, мейлі қара тұяқ болсын, тұяғының түбі жуан, ұшы жіңішкеріп, үшкірленіп бітсе, ортаңғы жембасары қалың әрі сол жағына жабысқан жалы қырлы өткір, шымыр, қысқа, томары шытты болса, ондай құсты шеге тұяқ құлтабан деп атайды.

Тұяғы салалы, доғасы тыныстау, жембасары етті, бедерлі келсе, шеңбер тұяқ ұлтабан делінеді. Бұл қыран құсқа қойылатын басты өлшемдердің бірі.

Қыранның мамық жүнінің сыны. Бүркіттің жүні негізінен екі түрлі болады. Біріншісі – терек жапырақ. Мұны кейде алма жапырақ, тораңқы жапырақ деп де атайды. Бұл түрдегі бүркіттердің пошымы дөңгелек пішінді болып келеді.

Екіншісі – тал жапырақ. Бұл құстың дене пошымы ұзынша болады. Бүркіттің жүні қалың болса, суыққа төзімді келеді. Жүні қысқа әрі тақыр бүркіт – тоңғақ. Яғни, етін ояздатып қайырғанда суықты көтере алмай қиналады. Жалпы жүні тақыр құстан шыққан қыранның алымы жүні қалың құстан шыққан қыраннан төменірек болады.

Балапан күнінде бүркіттің қаптал жүндері үшкіл тал жапырақты болады да, түлек сайын үшкілдері доғаланып, дөңгелек теңге жапыраққа айналады. Жапырақ жүндері бірінің үстіне бір қаттаса бітсе, мұны құсбегілер «қарға жүнді қаттасым» деп әспеттейді. Ал жүндері қалың, түсі үйрек жүндей құбылып тұрса, мұны «үйрек жүнді үттесім» дейді.

Бүркіттің желке жүні оның бітіміне лайық жаратылады. Алайда, желке шудасы қалың, жүндерінің ұшы ине сабақтайтындай үшкір болса, алғыр қыран болғаны. Егер, желке жүні қысқа, ұшы доғалдау болса, ол сынға онша тола қоймайтын құс. Желке жүні қалың құстар көп бап тілемейді. нашар бүркіттердің жүні қарға жүнді өлгек болады.

Қыран құстың сыртқы жүнін сыйпағанда сусылдаған қатқыл дыбыс шығарып, ажарланып тұрады. Ондай болмаса, өлқая, жасық құс есептеледі. Кейбір құстардың жүні қайратты болғанымен, қабырғасындағы кемер жүндері бір ыңғай, артына қарай жатаған бітсе, ол өлермен қыран болмайды. Тораңғы жапырақ жүнді құстардың қабырға жүндері алдына қарай қарсы бітсе, ол нағыз қанды көз қыран болғаны.

Бүркіттің оң аяғы: А – тегеуірін, Ә – жембасар, Б – сығым, В – шеңгел. 

1. Тұяқ, 2. Пышақ, 3. Көбе, 4. Без, 5. Табан, 6. Табан қышыры, 7. Болат, 8. Аяқ қабыршығы.

Бекен Қайратұлы,

«Егемен Қазақстан» 

Суреттер этнограф-зерттеуші Б.Қинаятұлының арихивінен алынды


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.11.2018

Аустрияның Санкт-Пёлтен қаласында Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды

12.11.2018

Алматыда Батырхан Шүкенов атындағы музыкалық байқау өтеді

12.11.2018

Атырау облысында жыл соңына дейін 30 әлеуметтік нысан іске қосылады

12.11.2018

«Түркілердің атасына» көрсетілген құрмет

12.11.2018

Өскемен қаласының көшелеріне Әміре Қашаубаев пен Қалихан Ысқақтың аты беріледі

12.11.2018

Румынияда қазақ киносының фестивалі өтті

12.11.2018

Атырау облысында 1720 кәсіпорын қызметкерлерінің жалақысын көтереді

12.11.2018

Атырауда «1st Grand Ball Atyrau» қайырымдылық балы өтті

12.11.2018

Парижде үш жылға созылған төрелік дау Қазақстанның пайдасына шешілді

12.11.2018

Ақтөбелік қыз Димаш Құдайбергеннің Лондондағы концертіне қатысады

12.11.2018

Ыстамбұлда Д.Кәлетаев шетелдік қазақ ұйымдарының басшыларымен кездесу өткізді

12.11.2018

Ақтөбе мен Челябі ынтымақтастық туралы келісімге келді

12.11.2018

Алматы әкімі қаланың қыс маусымына дайындығын тексерді

12.11.2018

Парижде Трамп, Путин, Макрон және Меркель бірқатар мәселелерді талқылады

12.11.2018

Қазақстан Ауғанстан жөніндегі отырысқа қатысты

12.11.2018

Америкалықтар Қостанай облысына инвестиция салғысы келеді

12.11.2018

Қазақстандық ару Miss Asia Global титулын жеңіп алды

12.11.2018

«Астана LRT» ЖШС орталық кассасы бүгіннен бастап жаңа мекен-жай бойынша жұмыс істейді

12.11.2018

Денис Никиша шорт-тректен әлем кубогінде үздік төрттікке енді

12.11.2018

Калифорниядағы орман өрті: Парадайс қаласы жанып кетті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

Сайын БОРБАСОВ, саяси ғылымдар докторы

Halyqaralyq bedel jáne syrtqy saıasat

Álemdik úrdister jyldamdap, halyqaralyq qatynastar shıeleniske túsken zamanda tıimdi syrtqy saıasatty iske asyra alǵan memleketter tabysty damıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу