​Қыранның – бас, тұмсық, танау, көз, қанат-қауырсын сындары

Қазақ құсбегілері құстың басын: жылан бас, кешкіл бас, жалпақ бас деп үш түрге бөледі.
Егемен Қазақстан
29.04.2017 8496
2

Қыранның бас сыны. Қазақ құсбегілері құстың басын: жылан бас, кешкіл бас, жалпақ бас деп үш түрге бөледі. 

Жылан бас – құстың екі шекесі қушық, төбе сүйегі ықшам, күн қағары тарлау келеді.

Кекшіл бас – құстың да төбе сүйегі ықшам, тұмсығындағы сары терісі мен тұмсық сүйегінің арасы сәл ояңдау, тұмсығы кішілеу болады.

Жалпақ бас – құстың екі шықшыты торсықша томпақ сүйекті келеді. Жалпақ бас құстардан денесі шағын болады. Көбінесе бұқатана мен сарша бүркіттер осы жалпақ бастардан тарайды.

Қыранның тұмсық сыны. Қазақ құсбегілері бүркітті тұмсығына байланысты: қылыш тұмсық, құзғын тұмсық, қалың тұмсық, сүйір тұмсық, т.б. түрге бөледі.

Алғыр қыран құсты тұмсығына қарап тануға болады. Оның тұмсығы басқа бүркіттердің тұмсығынан бір жарым есе ұзын және артық шығып тұрған үшкір имегі болмайды. Екінші сипаты – үстіңгі тұмсығының имегі астыңғы тұмсық имегін жарып артық шықпай бір қалыпты өседі. Тағы бір ескерер жайт: қолдағы бүркіттердің имек тұмсығы өсіп, ұзарып кететіндіктен құсбегілер әркез оны өткір пышақпен жонып, қырнап отырады.

Қылыш тұмсық – қыранның танау сетігі кең болады. Оның алдынан қарағанда тұмсығы көкке қарата ұстаған қылыш пошымдас көрінеді. Егерде қылыш тұмсықты құстың езуінің сыртқа қараған көмкеруі пышақтың қырындай болса, әрі тұмсығындағы мүйізгекпен жапсарласқан терінің арасы көзге шалынар мөлшерде жіліктеніп тұрса, бұл нағыз қыран. Қылыш тұмсықты құстың бет қылшығы имектене қайқайып танау сетігін жауып тұрады. Танауын жауып тұрған бұл қылшық құс тыныс алғанда ауадағы шаң-тозаңды сүзу міндетін атқарады. Бұл құстың қылыш тұмсық атануына себеп осы. Қылшықты қырандардың көбінде танауының қос қапталынан тұмсықтың ұшына қарай ырылған суағары болады. Бүркіт жем тартқанда танауынан ағатын су осы арқылы тамшылайды.

Құзғын тұмсық – құс деп қылыш тұмсықты бүркіттерді атай береді.

Қалың тұмсық – бүркіттің тұмсығы қошқар мұрындас келеді, әрі үсті имек-дөңестеніп, қоңқиып көрінеді. Астыңғы жақ сүйегі үстіне қарай бейім бітеді. Бұндай құс тым бапшыл болады әрі қыран шықпайды.

Сүйір тұмсық – бүркіттің тұмсығы қарақаздың тұмсығына бейімдес, қоңқы емес, аздап сүйірше келеді. Атақты құсбегі Жалайыр Шора қартайған шағында «қарға тұмсық құс салмадым, қашар бітімді ат мінбедім» деп өкініпті дейді. Осы Шора армандаған құс осы сүйір тұмсықты бүркіт. Қазақ құсбегілері «қылыш тұмсық қайтпас, қалың тұмсық байытпас» деген екен.

Қыранның танау сыны. Қазақ құсбегілері бүркітті танау бітіміне қарай: кең танау, жалпақ танау, қысық танау деп үшке бөлген.

Кең танау – бүркіттердің танауы кең, әрі дөңгелек пішіндес, тынысты келеді. Мұны қылыш жүнді мұрт деп атайды.

Жалпақ танау – бүркіттердің танау тесігі үшкілдеу болғанымен бітімі кеңірек болады.

Қысық танау – бүркіттің тұмсығының екі жағы қайқайып, алдынан қарағанда қаншырдай қабысып көрінеді. Мұндай құстардан алымды қыран кездеспейді. Көп жағдайда сарша бүркіттер қысық танау келеді. Егер де, кең танау бүркітке бейім бұқатана құс кездессе, оның сан жілігін өлшеп көру керек. Жілігі бір тұтамнан асса, ондай құсты қайырып, салуға болады.

Қыранның көз сыны. Қазақ құсбегілері бүркітті көзіне қатысты: көрқабақ, шүңгірек көз деп бөлген. Егер бүркіттің қабағы жайдақ, жұқалтаң, жаудыр көз болса жалтақой, қорқақ келеді. Бүркіттің көзі кіші қысықтау келсе қырандықтың белгісі. Мұндай құстарды құсбегілер «қызға бермес қысық көз» деп мақтайды. Бүркіттің көзі қиықшаланып құйрықша созылып бітсе, бұл не кезіксе соны алатын айтулы қыран болады.

Бүркіттің көзі табиғи жаратылысына байланысты: қара шегір, ақ шегір, сары шегір, қызыл шегір және қара мөлдір болады. Құсбегілердің айтуынша, Зайсан-Сауыр тауын мекендейтін құстардың балапанының көзі қара мөлдір болады. Құсбегілер мұны күйкентай көз деп те атайды.

Қыранның қанат-қауырсын сыны. Бүркіттің қанатындағы ең шеткі ұзын қауырсындарын қылыш шалғы (сабау шалғы) дейді. Ол 5-7 қауырсынды болады. Одан кейін ара қанатта 10 шақты доғал қауырсын, ірге қанатта 20-дай қанат-қауырсын болады. Ірге қанатқа жалғасқан, қомдап отырғанда бірінің астында бірі тұратын ірі жапырақ жүндерді болат жүн деп атайды.

Қылыш шалғыларының алдында жалпақтығы пышақтай, ұзындығы сүйемдей бірнеше пышақ шалғылары болады. Қылыш шалғыларының қауырсыны шынашақтай жуан келеді. Бүркіттің жүні тарақтай қалың болатындықтан, отырғанда ірге қанатқа ирек қалта түспей, жымдасып тұрады.

Бүркіттің құйрығындағы қауырсыны 12 тал болады. Балапан, түлек, тастүлек, ана жасына дейін құйрық пен қанатының асты ақ немесе ақшыл түсті болады да, ана жасынан өткеннен кейін қараяды. Қазақтың «адам қартайса ағарады, бүркіт қартайса қараяды» дейтіні осы.

Қазақ құсбегілері бүркітті қанатына айланысты: құзғын қанат, құмай қанат, шіл қанат деп үш түрге бөледі.

Құзғын қанат – бүркіттің белгісі екі шалғысының ұшы имектелмей түзу айқасып тұрады.

Құмай қанат – бүркіттің белгісі екі шалғысының ұшы орақталып, имектеліп айқасады.

Шіл қанат – бүркіттің белгісі шалғысы қысқа болады, әрі екі үші зорға айқасады. Шіл қанат бүркіт балапанда көк бөрі, тірнегінде қу бөрі аталады да, тек тастүлекке толғанда барып, толысып жетіседі. Қыран құстар осы құзғын қанат пен шіл қанаттан шығады. Құмай қанат құс шабан әрі жалқау келеді.  

Қыранның дене мүшелері: 1. Тұмсық, 2. Мойын, 3. Керме иық, 4. Топшы, 5. Би буын, 6. Жетім алғы, 7. Жемсау, 8. Аяқ, 9. Балақ жүн, 10. Қанаттың қылыш қыры. 11. Пышақ шалғы, 12. Шалғының сыдырғы ұшы, 13. Кіруке жүндері, 14. Құйрық, 15. Құйрықтың қасқасы (көбе қауырсын), 16. Май сауыт, 17. Шонты, 18. Ірге қанат, 19, Ара қанат, 20. Бес шалғы.

Сурет этнограф Б.Қинаятұлының архивінен алынды

Бекен Қайратұлы,

«Егемен Қазақстан» 


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

23.09.2018

Балалар Евровидениесінде еліміздің намысын Даниэла Төлешова қорғайтын болды

23.09.2018

Энтони Джошуа ресейлік боксшы Александр Поветкинді жеңді

23.09.2018

Астанада ТҚО объектілерді қорғаудың цифрлық басқару жүйесі ұсынылды

23.09.2018

Екібастұзда алғашқы STEM-зертханасы ашылды

23.09.2018

Маңғыстауда VI Халық спорты ойындары басталды

23.09.2018

Астаналықтар заң мәселесі бойынша тегін кеңес алды

23.09.2018

Ақтауда триатлоннан Қазақстан Кубогының финалы басталды

22.09.2018

Жалпықалалық сенбілікте 9 мыңнан астам ағаш егілді

22.09.2018

Мақтаарал ауданында «Жасыл ел» жастардың еңбек жасақтары жұмысын бастады

22.09.2018

«Балалар Евровидениесі» байқауының жеңімпазы анықталмақ

22.09.2018

Халықаралық «Ясауитану-2018» байқауы өз мәресіне жетті

22.09.2018

Елбасы елорданың қала құрылысын игеру жоспарымен танысты

22.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу