​Сөз магиясы

Сөз магиясы – қазақ халқының тоқ­сан тоғыз тарау тұрмыс-тір­ші­лігінде, дүниетанымында, яғни түй­сік, қабылдау, елес, қиял, зейін, ой­лау, сөйлеу, мақсаткерлік іс-әре­кет­те­рімен, даналық, ізгілік, рухани сұ­лу­лық қасиеттерімен тұтастай жара­сым тапқан айрықша бір көркем кө­рінісі.
Егемен Қазақстан
07.04.2017 670
2

Абай «Білімдіден аяман сөздің майын» немесе «Жалын мен оттан жаралған, Сөзді ұғатын қайсың бар» дегенде сөздің керемет бір сырларын, магиялық әсерін меңзегендей. Те­­гінде, әлем, табиғат, жаратылыс – құбылып құлпырған бояулар мен мың­даған дыбыстардан, яғни гар­­мо­ниялық үйлесімділіктерден тұ­ра­ды. Ұлт­тық санада, атап айтқанда, ин­тел­лектуалдық-философиялық, пси­хо­ло­гиялық, этнографиялық, көр­кем­дік, әлеу­меттік құндылықтар жүйе­сін­де сөз­дің магиялық қасиеттері де қо­сарлана өмір сүреді. 

Қазақ тілінің палеонтологиялық се­мантикасын, тіл төркінін, ежелгі ке­ніш­терін, архаикалық элементтерін сөз еткенде ұлт көсемі Әлихан Бө­кей­ханның: «Дүниеде ешбір тіл өз-өзі­нен шықпайды. Дүниеде ешбір тіл­ді бір шешен кісі ойлап шығарған жоқ та, шығара алмайды да. Тіл деген нәрсе қалың елдің күндегі тұрмыс қа­занында қайнап, пісіп дүниеге ке­ле­ді. Сонан соң ғана шешендер, «тіл көсемдері», бұл тілді безеп, жолға, жөн­ге салып, жүйесін айырып өсіреді» дей­тін қағидатында тіл төркінін тама­ша пайымдаған. Мысалы, сөздік қо­ры­мыз­да «бүргені тағалау» дейтін тіркес бар. Бұл қай заманда шықты десек, мұның 25 ғасырлық тарихы бар. Сақ дәуірі шеберінің қолынан шыққан, бар-жоғы тарының қауызындай, иненің кө­зіндей, алтыннан құйылған әмбе алтын ілгегі бар зер осыған нақты айғақ. «Ше­берлерде шебердің шұбарлап кесте сал­ған бізіндей, қалың орман ішінде қай­ыңның қайнап біткен безіндей, алтын жүзік қасының жауһардан жарып сал­ған көзіндей» деген теңеулер сол бір дәуірдің куәсі емес пе?! Сонымен қа­тар, 32 ғасыр бұрынғы боялған әрі қор­ғасын құйылған 140 шақты асықты ай­тайық. Бұлар Абай елі Шыңғыстау бау­райынан Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ-дің археологы Ұлан Үмітқалиев же­тек­шілік еткен экспедицияның ол­жа­сы еді.

Сөз магиясына жүгіну, көркемдік әсер­лілігін туындату, мың қырлы құ­пиясының сырына тереңдеу, «ел ау­зын­дағы тілді» негіз ету – ежелден бер­гі асыл дәстүріміз. Мысалы: бие құ­лындағанда:

Шым-шым шымырай,

Шұбар оттың құйрығы-ай!

Жануардың жүйрігі-ай!

Немесе бие сауғанда исініп кетпеу үшін:

Құр-у, құр-у, көк бием,

Ақ сүтіңді төк бием – дейді екен бұрынғылар.

Мәшһүр Жүсіптің «Біздің қазақ тілінің ішінде періштелердің бір сөй­ле­ген сөзі жүр: «Кеткенің келсін, кем­ті­гің толсын» – дегенінде үлкен мән бар. Халықтық ұғым-түсініктердің, се­нім-нанымдардың, ырымдар мен ғұ­рып­тардың біртұтас жүйесінде ба­та сөз­дердің де магиялық қуаты,  элек­тро­магниттік әсері ересен. Олар өмір­ге, өнер­ге, еңбекке деген жігеріңді, ің­кәр­лі­гің­ді оттай маздатады.

1. Бақ-ырысқа кенелейік,

Құмырсқадай көбейейік.

2. Босағаларыңа жамандық жет­пе­сін,

Төрлеріңнен жақсылық кетпесін.

3. Бата, бата баудай бол,

Басы биік таудай бол!

Көкала шапан көлдей бол,

Көшіп жүрген елдей бол!

4. Аса бір соққан желдей бол,

Алыстағы сары белдей бол!

Арқаның ақ төсіндегі

Ақ айналы көлдей бол,

Толықсып жатқан елдей бол!

Таза көңілмен, пейілмен түйсініп, жан-тәнімен қабылдап, нақышын ке­ліс­тіре, сүйсініспен айтса, көркемдік әле­міндегі дуа-дұғадай өлшеусіз, бай си­қырлы қырлары, халықтың да­ныш­пан­дық көзқарасы, рухы, мә­де­ние­ті, ұлт тілінің әуезділігі, фо­не­ти­калық гар­­мониясы, өзіне ғана тән көркемдік-фи­­лософиялық интуициясы жарқырап та­­нылар еді.

Сөйлеу мәдениетінде, тілді қол­да­ну­да бір ғана тапқыр ой мен ұшқыр сөз­де ғаламат ұлағат бар. Мұны тө­рт мың­дай философиялық афоризм­дер мен тә­мсілдер қалдырған У.Черчилль жә­­­не Расул Ғамзатов мықтап пай­да­лан­ған.

Сократ: «Сөйлеу – адамның өз ақыл-ой өресін қолдану өнері» десе, Нұр­­­жан Наушабайұлы «Шешендіктен пай­да жоқ, тілден ою оймаған, сөзді орнына қоймаған» деп дұрыс көрсеткен. Қазіргі заман зиялыларының сөзінде магия мен философия жеткілікті деу­ге болмайды, «ұшқыр жұртшылық» қа­былдамайды. Өйткені, іс-әрекетінде, бол­мысында тұлғалық қасиет жоқ, сө­зін­де берекелі тағылым, өсиет жоқ.

Сөз магиясын ұлы билерше бі­лім­­паз­дықпен, өнерпаздықпен, кие-қа­си­етімен қолданып, Мәңгілік Ел­дің ин­­телллектуалдық мәртебесін ас­қақ­та­тайық.

 

Серік НЕГИМОВ,

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

21.09.2018

Халқына демесін болған күйші

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу