​Тарих кені – туған жер

«Қазағымның көп тарихы Көк­шеде, қаланып тұр Оқжетпестей текшеге»... Осыдан біраз жылдар бұ­рынғы бір өлеңімізде осылай деп­піз. Шын мәнінде де Көкшетау халқымыздың кенен тарихы қат­пар­ланған қасиетті жерлерінің қа­тарынан ойып тұрып орын алатынына сөз бар ма?
Егемен Қазақстан
25.04.2017 561
2

Ал енді Көкшетаудың жалпы қазаққа қымбат, бүгінгі ұрпаққа қас­терлі тарихы Абылай хан есімімен байланыс­ты. Қаһарлы Кенесары ханнан да тілін тартпай, тапқыр өлеңімен жазадан құтылған Толыбайұлы Арыстан ақынның «Сұрасаң Абылайдың тұрған жерін, Хан болған қырық сегіз жыл Көкшетауда», деп айтқанын Абылай хан туралы мақаласында Алаш арысы Міржақып Дулатұлы келтіреді. Де­мек, Абылайдың «үш жүздің басын құраған, ешбір жаман қылмаған, қайы­русыз жылқы бақтырған, қайғысыз ұйқы ұйықтатқан» хандық кезеңінің көп оқи­ғасы осы Көкше өңірінде сайрап жатыр. Мағжанның «Батыр Баян», Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэ­малары Абылайдың алтын басын әспеттеген ел аузындағы аңыз-әфсана, әңгіме-дерек­терді молынан қамтыған. Сонымен бірге, Мағжан ақынның «Оқжетпестің қия­сында» дастанында да «Алашта Кенекеме ер жетпейді, Арқада Бурабайға жер жет­пейді» дей келіп, ел мен жер тарихына қатысты қаншама қиял тербейтін жұмбақ сырлардың беті ашылады десеңізші!

Шүкір Құдайға деп айтайық, осы сияқ­ты Алаштың сом асылдарын, ұлы рухты батыр бабаларымызды атау­ға да аузымыз буылған адыра за­ман артта қалды. Тәуелсіздіктің елең-ала­ңын­да алғашқы тарихи той Көк­шетау топырағында өтіп, оның атақты Абылай ханның 280 жылдығына арналғаны да, хан иемізге Алматының бас көшелерінің бірі берілгені де есімізде. Содан өктемдік көбесі сөгіліп, сең жүрісімен-ақ Бурабайдағы «Ясная поляна» аталып келген, ертеде хан жасақтары сап түзеген Абылай алаңы өз атауын қайтып алып, «Сфинкс», тағы басқадай деп ерепейсіз орысшаланған Жұмбақтас, Оқжетпес, Ақылбай асуы, Кенесары үңгірі де қайта қалпына келген. Хан Ордасы тігілген жерлер, Ханның Қызыл ағашын, Хан қыстауын, Хан жайлауын, Хан көлін тағы басқа киелі жерлерді көнекөздер айтып, көпшілік танып, журналистер мен өл­кетанушылар қауым хатқа түсіре бас­тады.

Қазір Абылай алаңында хан баба­мыздың рухын асқақтатқан биік стелла көкке шаншыла көңіл тербейді. Өткен тарихтан сыр шертетін өлкетану музейі келу­шілердің танымдық көкжиегін кеңей­туде. Десе де, туған жердің тарихын зерт­теп жинақтай түсу орайында Елбасы алға тартқан, болашаққа бағдарланған рухани жаңғыру талабына сай жұмыстарды жаңа серпінмен жүргізу қажеттігі еш күмән туғызбайды.

Осыдан 20 жылдың арысында Көк­шетау қаласы мен Бурабайдың екі ортасындағы Қазақстан ауылының тап іргесіндегі Хан сүйегі төбесіндегі қо­рым­нан Абылайдың үлкен ұлы Уәли хан­ның қабірі мен басына қойылған құлпытасы табылған болатын. Бұл игі іс белгілі гидрогеолог, эколог ға­лым, өлке­танушы марқұм Айтқажы Қазбе­ковтің ізерлеуімен жұртқа жария етіліп, жүзеге асқан еді. Соның нәтижесінде, әрине, кешеуілдеп болса да, тың игерушілер қақ бөліп сындырып қиратқан құлпытас бүтінделіп, шағатай тіліндегі ескі жазуы оқылып, ұлы ғалымымыз Шоқанның атасы –Уәли ханның басына күмбезделген кесене орнатылды.

Міне, осы Хан сүйегі төбесі Қара­қалпақ аталатын таудың іргесінде жа­тыр. Ол тау неге бұлай аталады десеңіз, Абылайдың қарақалпақтан алған бәй­бішесі Сайманның ауылы осы араны жай­лаған екен. Қазірге шейін қонған ауыл жұрты, қазылған жерошақтар орны анық көрінеді.

Ал, Уәли осы Сайманнан туады, қайтыс болғанда Түркістандағы Әзі­рет Сұлтанға апарудың реті келмей, Қара­қалпақ тауының етегіне жерленген шешесінің қасына қойылады. Содан Уәли хан жатқан қорым Хан сүйегі төбесі деп аталып кетеді. Осы маңайда Төре түскен дейтін де жер бар. Аттап бассаң, шым-шымдап тарих шығады. Ел аузындағы сол тарихты жиыстыру – бір парыз. Туған жер алдындағы перзенттік, келер ұрпақ алдындағы аталық парыз.

Жоңғар шапқыншылығы тұсында қазақ тарихында, Көкшетау өңірінің тарихында үлкен тұлғалар Қанай би, Қалақ, Жайылған, Мұсақұл, Қошқарбай, Қосағалы, Есенберді, Байқошқар, Түн­қатар сынды көсем батырлардың алатын орны үлкен. Олар жайында нақты деректер де, аңыз шежірелер де шертетін тарих сыры жетерлік. Бір ғана Мұсақұлдың Ташкентке барып беглер-бектің балуанын жығып, тұлпары бәйгеден келіп, намысты қолдан бермеген жеңісінің өзі тағылымды хикая. Сол сияқты, Сілеті маңайындағы «Бөгембай сөресі» деген жердің тарихы да – қат­парлы қазақ тарихының бір тармағы. Сол тарих кенін, алтын шыққандай, белден қазайық, ардақты ағайын!

Қорғанбек Аманжол,

«Егемен Қазақстан»




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.11.2018

Б.Сағынтаев энергия үнемдеу жобалары бойынша инвесторлармен жұмысты жандандыруды тапсырды

19.11.2018

Энергия үнемдеу жобаларын іске асырудан түсетін жыл сайынғы үнем 3,5 млрд теңгені құрайды

19.11.2018

Үкіметте «Нұрлы жол» мемлекеттік бағдарламасының іске асырылу барысы қаралды

19.11.2018

Жыл басынан бері қазақстандық және шетел әуе тасымалдаушылары 13 жаңа бағытты ашты

19.11.2018

QazaqGeography съезі ұйымның жаңа кеңсесінде өтті

19.11.2018

Қазақстандық делегация Дүниежүзілік төзімділік саммитіне қатысты

19.11.2018

Дін саласының жағдайы туралы баяндаманың қорытындысы жарияланды

19.11.2018

Мемлекеттік басқару академиясы қазақстандық тәжірибені тарату орталығына айналды

19.11.2018

Алматыда ХІV Халықаралық Шәкен Айманов кинофестивалі ашылды

19.11.2018

Алматыда көлік апатынан 10 айда 114 адам ажал құшқан

19.11.2018

Жыр алыбы Жамбылдың өмірі сахналанды

19.11.2018

Павлодарда биыл 349 жол-көлік оқиғасы орын алған

19.11.2018

Абылайхан ЖҮСІПОВ: Токио туралы айтуға әлі ерте...

19.11.2018

Елбасы Шавкат Мирзиёевпен телефон арқылы сөйлесті

19.11.2018

Бай болсаң халқыңа пайдаң тисін

19.11.2018

Түркістанда халықаралық ғылыми-теориялық конференция өтті

19.11.2018

Маңғыстауда «Адал ұрпақ» ерікті мектеп клубтарының облыстық слеті өтті

19.11.2018

Маңғыстауда өткен тарихи турнир өз мәресіне жетті

19.11.2018

Энергия үнемдеу бойынша Қазақстан 32-ші орында

19.11.2018

Көкшетауда жылу ақысы арзандайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу