​Тарих кені – туған жер

«Қазағымның көп тарихы Көк­шеде, қаланып тұр Оқжетпестей текшеге»... Осыдан біраз жылдар бұ­рынғы бір өлеңімізде осылай деп­піз. Шын мәнінде де Көкшетау халқымыздың кенен тарихы қат­пар­ланған қасиетті жерлерінің қа­тарынан ойып тұрып орын алатынына сөз бар ма?
Егемен Қазақстан
25.04.2017 525
2

Ал енді Көкшетаудың жалпы қазаққа қымбат, бүгінгі ұрпаққа қас­терлі тарихы Абылай хан есімімен байланыс­ты. Қаһарлы Кенесары ханнан да тілін тартпай, тапқыр өлеңімен жазадан құтылған Толыбайұлы Арыстан ақынның «Сұрасаң Абылайдың тұрған жерін, Хан болған қырық сегіз жыл Көкшетауда», деп айтқанын Абылай хан туралы мақаласында Алаш арысы Міржақып Дулатұлы келтіреді. Де­мек, Абылайдың «үш жүздің басын құраған, ешбір жаман қылмаған, қайы­русыз жылқы бақтырған, қайғысыз ұйқы ұйықтатқан» хандық кезеңінің көп оқи­ғасы осы Көкше өңірінде сайрап жатыр. Мағжанның «Батыр Баян», Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэ­малары Абылайдың алтын басын әспеттеген ел аузындағы аңыз-әфсана, әңгіме-дерек­терді молынан қамтыған. Сонымен бірге, Мағжан ақынның «Оқжетпестің қия­сында» дастанында да «Алашта Кенекеме ер жетпейді, Арқада Бурабайға жер жет­пейді» дей келіп, ел мен жер тарихына қатысты қаншама қиял тербейтін жұмбақ сырлардың беті ашылады десеңізші!

Шүкір Құдайға деп айтайық, осы сияқ­ты Алаштың сом асылдарын, ұлы рухты батыр бабаларымызды атау­ға да аузымыз буылған адыра за­ман артта қалды. Тәуелсіздіктің елең-ала­ңын­да алғашқы тарихи той Көк­шетау топырағында өтіп, оның атақты Абылай ханның 280 жылдығына арналғаны да, хан иемізге Алматының бас көшелерінің бірі берілгені де есімізде. Содан өктемдік көбесі сөгіліп, сең жүрісімен-ақ Бурабайдағы «Ясная поляна» аталып келген, ертеде хан жасақтары сап түзеген Абылай алаңы өз атауын қайтып алып, «Сфинкс», тағы басқадай деп ерепейсіз орысшаланған Жұмбақтас, Оқжетпес, Ақылбай асуы, Кенесары үңгірі де қайта қалпына келген. Хан Ордасы тігілген жерлер, Ханның Қызыл ағашын, Хан қыстауын, Хан жайлауын, Хан көлін тағы басқа киелі жерлерді көнекөздер айтып, көпшілік танып, журналистер мен өл­кетанушылар қауым хатқа түсіре бас­тады.

Қазір Абылай алаңында хан баба­мыздың рухын асқақтатқан биік стелла көкке шаншыла көңіл тербейді. Өткен тарихтан сыр шертетін өлкетану музейі келу­шілердің танымдық көкжиегін кеңей­туде. Десе де, туған жердің тарихын зерт­теп жинақтай түсу орайында Елбасы алға тартқан, болашаққа бағдарланған рухани жаңғыру талабына сай жұмыстарды жаңа серпінмен жүргізу қажеттігі еш күмән туғызбайды.

Осыдан 20 жылдың арысында Көк­шетау қаласы мен Бурабайдың екі ортасындағы Қазақстан ауылының тап іргесіндегі Хан сүйегі төбесіндегі қо­рым­нан Абылайдың үлкен ұлы Уәли хан­ның қабірі мен басына қойылған құлпытасы табылған болатын. Бұл игі іс белгілі гидрогеолог, эколог ға­лым, өлке­танушы марқұм Айтқажы Қазбе­ковтің ізерлеуімен жұртқа жария етіліп, жүзеге асқан еді. Соның нәтижесінде, әрине, кешеуілдеп болса да, тың игерушілер қақ бөліп сындырып қиратқан құлпытас бүтінделіп, шағатай тіліндегі ескі жазуы оқылып, ұлы ғалымымыз Шоқанның атасы –Уәли ханның басына күмбезделген кесене орнатылды.

Міне, осы Хан сүйегі төбесі Қара­қалпақ аталатын таудың іргесінде жа­тыр. Ол тау неге бұлай аталады десеңіз, Абылайдың қарақалпақтан алған бәй­бішесі Сайманның ауылы осы араны жай­лаған екен. Қазірге шейін қонған ауыл жұрты, қазылған жерошақтар орны анық көрінеді.

Ал, Уәли осы Сайманнан туады, қайтыс болғанда Түркістандағы Әзі­рет Сұлтанға апарудың реті келмей, Қара­қалпақ тауының етегіне жерленген шешесінің қасына қойылады. Содан Уәли хан жатқан қорым Хан сүйегі төбесі деп аталып кетеді. Осы маңайда Төре түскен дейтін де жер бар. Аттап бассаң, шым-шымдап тарих шығады. Ел аузындағы сол тарихты жиыстыру – бір парыз. Туған жер алдындағы перзенттік, келер ұрпақ алдындағы аталық парыз.

Жоңғар шапқыншылығы тұсында қазақ тарихында, Көкшетау өңірінің тарихында үлкен тұлғалар Қанай би, Қалақ, Жайылған, Мұсақұл, Қошқарбай, Қосағалы, Есенберді, Байқошқар, Түн­қатар сынды көсем батырлардың алатын орны үлкен. Олар жайында нақты деректер де, аңыз шежірелер де шертетін тарих сыры жетерлік. Бір ғана Мұсақұлдың Ташкентке барып беглер-бектің балуанын жығып, тұлпары бәйгеден келіп, намысты қолдан бермеген жеңісінің өзі тағылымды хикая. Сол сияқты, Сілеті маңайындағы «Бөгембай сөресі» деген жердің тарихы да – қат­парлы қазақ тарихының бір тармағы. Сол тарих кенін, алтын шыққандай, белден қазайық, ардақты ағайын!

Қорғанбек Аманжол,

«Егемен Қазақстан»




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

23.09.2018

Балалар Евровидениесінде еліміздің намысын Даниэла Төлешова қорғайтын болды

23.09.2018

Энтони Джошуа ресейлік боксшы Александр Поветкинді жеңді

23.09.2018

Астанада ТҚО объектілерді қорғаудың цифрлық басқару жүйесі ұсынылды

23.09.2018

Екібастұзда алғашқы STEM-зертханасы ашылды

23.09.2018

Маңғыстауда VI Халық спорты ойындары басталды

23.09.2018

Астаналықтар заң мәселесі бойынша тегін кеңес алды

23.09.2018

Ақтауда триатлоннан Қазақстан Кубогының финалы басталды

22.09.2018

Жалпықалалық сенбілікте 9 мыңнан астам ағаш егілді

22.09.2018

Мақтаарал ауданында «Жасыл ел» жастардың еңбек жасақтары жұмысын бастады

22.09.2018

«Балалар Евровидениесі» байқауының жеңімпазы анықталмақ

22.09.2018

Халықаралық «Ясауитану-2018» байқауы өз мәресіне жетті

22.09.2018

Елбасы елорданың қала құрылысын игеру жоспарымен танысты

22.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу