​Тарих кені – туған жер

«Қазағымның көп тарихы Көк­шеде, қаланып тұр Оқжетпестей текшеге»... Осыдан біраз жылдар бұ­рынғы бір өлеңімізде осылай деп­піз. Шын мәнінде де Көкшетау халқымыздың кенен тарихы қат­пар­ланған қасиетті жерлерінің қа­тарынан ойып тұрып орын алатынына сөз бар ма?
Егемен Қазақстан
25.04.2017 587
2

Ал енді Көкшетаудың жалпы қазаққа қымбат, бүгінгі ұрпаққа қас­терлі тарихы Абылай хан есімімен байланыс­ты. Қаһарлы Кенесары ханнан да тілін тартпай, тапқыр өлеңімен жазадан құтылған Толыбайұлы Арыстан ақынның «Сұрасаң Абылайдың тұрған жерін, Хан болған қырық сегіз жыл Көкшетауда», деп айтқанын Абылай хан туралы мақаласында Алаш арысы Міржақып Дулатұлы келтіреді. Де­мек, Абылайдың «үш жүздің басын құраған, ешбір жаман қылмаған, қайы­русыз жылқы бақтырған, қайғысыз ұйқы ұйықтатқан» хандық кезеңінің көп оқи­ғасы осы Көкше өңірінде сайрап жатыр. Мағжанның «Батыр Баян», Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэ­малары Абылайдың алтын басын әспеттеген ел аузындағы аңыз-әфсана, әңгіме-дерек­терді молынан қамтыған. Сонымен бірге, Мағжан ақынның «Оқжетпестің қия­сында» дастанында да «Алашта Кенекеме ер жетпейді, Арқада Бурабайға жер жет­пейді» дей келіп, ел мен жер тарихына қатысты қаншама қиял тербейтін жұмбақ сырлардың беті ашылады десеңізші!

Шүкір Құдайға деп айтайық, осы сияқ­ты Алаштың сом асылдарын, ұлы рухты батыр бабаларымызды атау­ға да аузымыз буылған адыра за­ман артта қалды. Тәуелсіздіктің елең-ала­ңын­да алғашқы тарихи той Көк­шетау топырағында өтіп, оның атақты Абылай ханның 280 жылдығына арналғаны да, хан иемізге Алматының бас көшелерінің бірі берілгені де есімізде. Содан өктемдік көбесі сөгіліп, сең жүрісімен-ақ Бурабайдағы «Ясная поляна» аталып келген, ертеде хан жасақтары сап түзеген Абылай алаңы өз атауын қайтып алып, «Сфинкс», тағы басқадай деп ерепейсіз орысшаланған Жұмбақтас, Оқжетпес, Ақылбай асуы, Кенесары үңгірі де қайта қалпына келген. Хан Ордасы тігілген жерлер, Ханның Қызыл ағашын, Хан қыстауын, Хан жайлауын, Хан көлін тағы басқа киелі жерлерді көнекөздер айтып, көпшілік танып, журналистер мен өл­кетанушылар қауым хатқа түсіре бас­тады.

Қазір Абылай алаңында хан баба­мыздың рухын асқақтатқан биік стелла көкке шаншыла көңіл тербейді. Өткен тарихтан сыр шертетін өлкетану музейі келу­шілердің танымдық көкжиегін кеңей­туде. Десе де, туған жердің тарихын зерт­теп жинақтай түсу орайында Елбасы алға тартқан, болашаққа бағдарланған рухани жаңғыру талабына сай жұмыстарды жаңа серпінмен жүргізу қажеттігі еш күмән туғызбайды.

Осыдан 20 жылдың арысында Көк­шетау қаласы мен Бурабайдың екі ортасындағы Қазақстан ауылының тап іргесіндегі Хан сүйегі төбесіндегі қо­рым­нан Абылайдың үлкен ұлы Уәли хан­ның қабірі мен басына қойылған құлпытасы табылған болатын. Бұл игі іс белгілі гидрогеолог, эколог ға­лым, өлке­танушы марқұм Айтқажы Қазбе­ковтің ізерлеуімен жұртқа жария етіліп, жүзеге асқан еді. Соның нәтижесінде, әрине, кешеуілдеп болса да, тың игерушілер қақ бөліп сындырып қиратқан құлпытас бүтінделіп, шағатай тіліндегі ескі жазуы оқылып, ұлы ғалымымыз Шоқанның атасы –Уәли ханның басына күмбезделген кесене орнатылды.

Міне, осы Хан сүйегі төбесі Қара­қалпақ аталатын таудың іргесінде жа­тыр. Ол тау неге бұлай аталады десеңіз, Абылайдың қарақалпақтан алған бәй­бішесі Сайманның ауылы осы араны жай­лаған екен. Қазірге шейін қонған ауыл жұрты, қазылған жерошақтар орны анық көрінеді.

Ал, Уәли осы Сайманнан туады, қайтыс болғанда Түркістандағы Әзі­рет Сұлтанға апарудың реті келмей, Қара­қалпақ тауының етегіне жерленген шешесінің қасына қойылады. Содан Уәли хан жатқан қорым Хан сүйегі төбесі деп аталып кетеді. Осы маңайда Төре түскен дейтін де жер бар. Аттап бассаң, шым-шымдап тарих шығады. Ел аузындағы сол тарихты жиыстыру – бір парыз. Туған жер алдындағы перзенттік, келер ұрпақ алдындағы аталық парыз.

Жоңғар шапқыншылығы тұсында қазақ тарихында, Көкшетау өңірінің тарихында үлкен тұлғалар Қанай би, Қалақ, Жайылған, Мұсақұл, Қошқарбай, Қосағалы, Есенберді, Байқошқар, Түн­қатар сынды көсем батырлардың алатын орны үлкен. Олар жайында нақты деректер де, аңыз шежірелер де шертетін тарих сыры жетерлік. Бір ғана Мұсақұлдың Ташкентке барып беглер-бектің балуанын жығып, тұлпары бәйгеден келіп, намысты қолдан бермеген жеңісінің өзі тағылымды хикая. Сол сияқты, Сілеті маңайындағы «Бөгембай сөресі» деген жердің тарихы да – қат­парлы қазақ тарихының бір тармағы. Сол тарих кенін, алтын шыққандай, белден қазайық, ардақты ағайын!

Қорғанбек Аманжол,

«Егемен Қазақстан»




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.02.2019

Қарағанды облысында көпбалалы отбасыларды қолдаудың 10 қадамы жасалды

22.02.2019

Қостанайда әкім есебі жаңа ғимаратта өтті

22.02.2019

Қарағанды облысының тумасы Қазбек Нұржановтың құрметіне арналған 41-ші жеңіл атлетика жарысы өтті

22.02.2019

Қарағанды облысында 479 жоба іске асады

22.02.2019

Ұлттық валютадағы мәтін тек қазақ тілінде болады

22.02.2019

Sanofi - күдіктен ада компания

22.02.2019

Сенатор С.Айтпаева Германиядан келген делегациямен кездесті

22.02.2019

Қарағанды облысында көпбалалы отбасыларға тұрғын үй сертификаттары беріледі

22.02.2019

Ақтөбе облысында су тасқынына дайындық шаралары қабылданып жатыр

22.02.2019

Құралай Ахмет: Шет елде оқуға ынтасы бар кез келген адам «болашақтық» бола алады

22.02.2019

Жастар кәсіпкерлігіне арналған «Jas Business» семинары өтті

22.02.2019

Халықтың әл-ауқатын жақсарту – басты мақсат

22.02.2019

Жоғарғы сот жемқор судьяларды анықтауды күшейтеді

22.02.2019

Шаңғымен тұғырдан секіруден Қазақстан командасы әлем чемпионатында бақ сынайды

22.02.2019

Ерлан Қошанов көпбалалы отбасылар тұрғын үймен қалай қамтамасыз етілетінін айтты

22.02.2019

Мамандар: Денсаулық туралы жаңа Кодексті қабылдау бизнес үшін кедергілер туғызуы мүмкін

22.02.2019

Семейде «Нәджип Әмір» атындағы аудитория ашылды

22.02.2019

«Әбу-Даби Плаза» елордада жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді

22.02.2019

Милад Карими мен Аким Мусаев Мельбурндегі Әлем кубогінің финалына өтті

22.02.2019

Юлия Галышева бастаған Қазақстан командасы Жапониядағы әлем кубогіне қатысады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу