Поэзияға оралу немесе бір аппақ бұлт

Алматыдағы Абай даңғы­лынан сәл жоғары, Розыбакиев көшесінің бойында, оң қол жақ­та бір автобус аялдамасы бар. Тәуелсіздік тарихындағы қиын да, күрделі кезең ретінде есте қал­ған тоқсаныншы жылдардың соңында біз осы аялдамадан орта бойлы, ақсары жүзді, ақ көңіл, бала мінезді ақын ағамызды жиі көретінбіз. Ол кешкілік Баспалар үйінен шығып, әлгі аялдамада «Алмагүл» шағын ауданына қарай баратын автобусты күтіп тұрушы еді...
Егемен Қазақстан
25.08.2017 2635
2

* * *

Бірде Тынымбай аға екеуміз көптен бері төсек тартып, сыр­қаттанып жатқан жазушы Қа­лау­бек Тұрсынқұловтың кө­ңі­лін сұрап қайтпақ болып, әлгі аялдамаға жақын маңнан так­си тоқтаттық. Бағытымыз тау бөктеріндегі әл-Фараби даң­ғылы болғандықтан такси жүр­гізуші жігіт Розыбакиев көше­сімен жоғары қарай ызғытып ала жөнелді. Кенет жаңағы аял­дамада автобус күтіп тұрған ақын ағамызды көріп қалған мен:

– Тоқтаңызшы, – дедім оған жалт қарап. – Тағы бір кісіні ала кетейік...

Ол өрге қарай енді екпін ала бас­таған машинаның тежегішін тағы да басуға тура келгеніне қын­жылғандай қабағын шытып, кілт тоқтатты.

– Оу, не болды? – деді Ты­ным­бай аға әуелде шошып қалып.

– Аялдамада Ес-ағаң тұр екен.

– Қай Ес-ағаң?.. – Сонсоң ма­ши­наның терезесінен сыртқа үңіліп қарап: – Ә-ә, Есенбай Дүйсенбайұлы ма? Ойбай-ау, о кісінің жанынан зу етіп өте шық­­қанымыз жарамас, тоқ­та­ғанымыз дұрыс болды, – деп кү­ліп жіберді.

Ес-ағаң таксиге отырған соң, екі ағамыздың әзілі жараса кет­ті.

– Таксиді тоқтатқан мен, – дейді Тынымбай аға Ес-ағаңа тесіле қарап жымиып. – Әйтпесе мына балалар сіздің тұсыңыздан зыр етіп өте шықпақшы еді.

– Ә-ә, – деп Ес-ағаң риза болғандай басын шұлғиды.

–Алдағы күндерде менің осы жақсылығымды ұмытпай, ескере жүріңіз. Мысалы, мен аялдамада тұрсам, сіз таксиде келе жатсаңыз дегенім ғой!.. Тоқтамай өтіп кетіп жүрмеңіз. Жалпы... басқаша бір жолын тауып, сыйлап жіберемін десеңіз де, қарсылығым жоқ.

– Әй, Тынымбай, – деді Ес-­ағаң осы сәтте сылқ-сылқ кү­­ліп, – бүйтіп бастырмалата сөй­леп жатқаныңа қарағанда, осы мәшинені сен емес, мына бала­лардың өзі тоқтатқан-ау, шамасы!

Біз ду күлдік.

–Айналайын, бәріңе де рах­мет, – деді содан соң Ес-ағаң көңілі жадырап. – Мы­на Тынымбай екеуміздің дос­тығымыз сона-а-ау бір жы­лы, Тынымбай ағаларың «Бұлақ» деген әңгімесін жазып жүрген кезде басталған. Сол әңгімені оқыған жұрт осы күнге дейін менен: «Бас кейіпкері шынымен-ақ сіз бе?» деп сұрап жатады. Ал мен болсам: «Автордың өзінен сұрасаңдаршы» деп құтыламын.

– Ә-ә, иә, сіздің өлеңіңізді әң­гі­мемдегі ақын кейіпкердің ау­зына салсам бола ма деп хат жазғаным есіңізде ме?

– Есімде... Оны қалай ұмы­тайын. Ол кезде мен де сенің әң­гімеңдегі Ертілеуге ұқсап, ауылға сыймай жүргенмін... Ты­нымбай секілді талантты жазу­шы «сіздің өлеңдеріңіз менің ке­йіпкерімнің табиғатына сай ке­ліп тұр» деп хат жазса, қалай қуанбайын!

Әне-міне дегенше, «Алма­гүлге» де жетіп қалдық. Ес-ағаң бізге алғыс айтып, Гагарин көшесінің бойынан түсуге оқ­тал­ған кезде такси жүргізуші қа­ра­торы жігіт ерекше ықылас танытып:

– Аға, үйіңіз жақын ба еді? Әйт­песе, тез бұрылып, подъезге дейін жеткізіп салам ғой, – деді елпілдеп.

«Көңіл көңілден су ішеді» де­ген осы-ау, шіркін!

* * *

Қызық әңгіме. «Бұлақты» айтамын да. Жалпы, жазушы Ты­нымбай Нұрмағамбетовтің қаламынан туған әңгімелердің бәрі де тартымды, қызықты, ой­лы болып келетінін қалың оқыр­ман қауым бізден де жақсы біле­тін болса керек. Өйткені, өз ұл­тымыздың болмысын, мінез-құл­қын, жаратылысын барынша терең, табиғи қалпында мөлдіретіп, бірде күлдіріп, бірде жылатып отырып жеткізетін мұндай суреткер санаулы ғана емес пе.

Әйткенмен, оның «Бұлақ» әңгімесіндегі Ертілеудің өзге кейіп­керлерден кө-ө-өп айырма­шылығы бар екені анық. Себебі, ол – ақын. Оның мұңы, оның арманы, оның қуанышы мен қай­ғысы айналасындағылардың күнделікті әш-піші мен тәш-пішіне мүлде ұқсамайды.

Ол, Ертілеуді айтамыз да, ауылдан төрт шақырым жердегі биік төбенің бауырынан қайнап шы­ғып жататын Қарабұлақты біздің Үлкен анамыз деп қас­тер­лейді. Өскен жерін, туған ауы­лын ерекше сүйеді. Сол себепті қыстың көзі қырауда киномеханик досы Қошқарбайға: «Екеуміз Қарабұлақтың басына барып қайтайықшы» деп қолқа салады.

«Жаңа жауған қалың қарды омбылай кешіп» Қарабұ­лақтың басына барғанда «ол шал­қасы­нан жатқан күйі, майда қоңыр үнмен» өлең оқи бастайды:

Жаным менің...

Мынау жарық дүниеде

Өзгермейтін не бар екен,

білдің бе?

Алтын арай күннің де,

Ай қалқытқан түннің де

Тұрғаны ғой мәңгілік.

«Қошқарбай ақынның өлең оқы­­ға­нын бұрын-соңды көр­ген жоқ-ты. Сондықтан ол Ерті­­леудің айдалада жатып өлең оқығанын әуелгіде ерсі­леу қабылдаса да, келе-келе қызы­ғуы, елігуі басым болды.

Жаным менің...

Биік көктен билеп, ойнап

 жауған қар

Қанат қағып қара жерге

 жетеді.

Бірақ бұл да баянсыз:

Көбелек боп келеді,

Көз жасы боп кетеді,

Көрген түстей өтеді.

«Биік көктен билеп, ойнап жауған қар» дейді. Мынау керемет қой! Қандай әдемі айтады. Ә... Мынау, Ертілеу шын ақын екен...».

Міне, осынау әңгімедегі Қош­­­­қар­бай таңғалып отырған өлеңнің авторы шынында да, жа­ңа ға­на «Алмагүл» шағын ау­да­ны­нан түсіп қалған ақын Есенбай Дүйсенбайұлы болғаны ма. Қандай қызық, ә?!

* * *

Қалекеңнің үйінен қайтып келе жатқан жолда Тынымбай аға­дан «Бұлақ» әңгімесінің қа­лай жазылғанын және ондағы бас кейіпкер Ертілеу ақынның про­тотипі кім екенін сұрадым.

– Е-е, ол біздің Қызылорда жақ­та тұратын бір жігіт еді, – деді жазушы өткен күндерді есіне алып. – Аты-жөні – Балаш­бек Шағыров деген азамат. Көп оқи­тын... Көп білетін. Және оның елден ерекше бір қызық мі­незі бар еді. Маған әңгіме жа­зуға түрткі болған да сонысы болар...

Қызылордадағы радиокомитетте істеп жүрген кезім. Бір күні жұмысқа Балашбек іздеп келіп тұр. Өзі әлденеге ренішті. «Редак­циядағы жігіттерге барып, «Ақ кемені» оқыдыңдар ма? – деп сұрасам, бір де біреуі біл­­мей­ді. Жаңа естігендей көз­де­рін ашып-жұмады», – дейді.

Ойбай-ау, ол – Шыңғыс Айт­матовтың «Ақ кемесі» енді ғана жарыққа шығып жатқан кез емес пе. Атын естігенім болма­са, мен де оны әлі оқымаған едім, ішім қылп ете қалды», – деп жы­миды Тынымбай аға.

Ал менің есіме жазушының «Бұ­лақ» әңгімесіндегі:

«Бұл жолы ол Қошқарбайға жүдеу әрі көңілсіз көрінді.

– Ауданға барып қайттым, – деді ол әңгімесін өзі бастап. –Барғаны бар болсын. Батпақтап көше­де әрі жүрдім, бері жүрдім де, кері қайттым. Әлі «Ақ кеме­ні» ешқайсысы оқымапты. Түсі­несің бе? Ешқайсысы...

Ертілеу әлденеден тауы ша­ғыл­ған кісіше біраз үнсіз тұрды. Қошқарбайдың да басы салбырап кетті. Ол тап қазір Ертілеу бас­қаны емес, өзін кінәлап тұр­ған­дай сезінді.

– Оқымадық-ау деп күйзеліп те отыр­ған ешкім жоқ. Бір-бір стол­да шеттерінен керіліп отыр. Мына қоғам туралы, біз туралы жұрт не деп жатыр? Бұл дүниеде не жаңалық, не жақсылық бар деген ой құлақтарына кіріп те шық­пайды. Солай, бауырым, ауданға бекер-ақ барған екен­мін, таусылып, шаршап қайттым», деген жолдар оралды.

Міне, әңгіме қайда жатыр! Су­реткер өз жерлесінің баяғы бір қызық мінезін арқау ете отырып, жалпы, адамзат, қоғам туралы қандай-қандай терең ойлар түйеді десеңізші.

– Ақынның бейнесін жан-жақ­ты аша түсу үшін оның өлең­дерінен үзінді келтіруім ке­рек болды, – деді Тынымбай аға әңгімесін жалғап. – Әсіресе, Қош­қарбай екеуінің қыстыгүні Қара­бұлақтың басына барып, көктемді, жазды аңсап, өмір, тіршілік туралы толғанатын сәтіндегі асқақ сезімін, шабытын көрсету үшін мен Балашбектің өзінен бастап, жиырма-отызға жуық ақындардың өлеңдерін ақтардым. Сөйтіп, Ес-ағаңның өлеңіне жолықтым ғой. Содан соң, өзіне хат жазып, өлеңіңізді ке­йіпкерімнің аузына салсам бола ма деп рұқсат сұрадым. Кейін білдім, Есенбайдың да сол кезде қиналып, ауылға сыймай, Алматыдағы әдеби ортаны аңсап жүрген кезі екен... Бәлкім, содан да болар, «Бұлақтағы» Ертілеуді әлі күнге дейін Есен­бай деп қабылдайтындар көп-ақ.

* * *

Енді менің есіме жазушының «Бұлақ» әңгімесіндегі Ертілеу ақын­ның Қошқарбайға қарап: «Мен өз өлеңімнің даусын естуге іңкәр болдым. Сондықтан да, мен сені ертіп, ауылдан әдейі ұзап кеттім. Аспан, қыламықтап жау­ған қар, сонан соң Үлкен ана­мыз тыңдады. Мың да бір рахмет. Тынысым кеңіп, рақат­танып қалдым. Ақын үшін өлең оқудың не екенін сен біл­мейсің-ау... Білмейсің ғой... – Ерті­леудің даусы дірілдеп кетті. – Мен бақытсыз емеспін. Өзім сүй­ген пәннен сабақ беремін. Шәкірттерімді де жақсы көре­мін. Бұдан артық мен үшін не ке­рек? Тек өлеңім...» дегені орал­ды.

Иә, бұл тек сөз ғана емес, ауыл­дағы ішқұса боп жүрген ақынның жан сыры. Ол оны әбден қиналған кезде өзін қатты сыйлайтын, өсек тасымайтын, бірақ, мынау дүниеде поэзия атты сұлу әлемнің бар екенінен мүл­де бейхабар, «Бұрын не­ге өлең оқымағанмын. Ақын­дардың өлең оқығанын неге тың­дамағанмын», деп қайран қалып отырған Қошқарбайға ғана айтады.

Бұл өзі, жалпы, ақындарға тән, жо-жоқ, тек ақындарға емес-ау, бүкіл әдебиетші қауым­ға тән мұң болса керек.

* * *

Таяуда теледидардан журналист, тележүргізуші Владимир Поз­нердің италиялық даңқты кин­о­режиссер Федерико Фел­ли­нидің замандасынан сұхбат алып отырғанын көрдім. Жур­налист: «Италиядағы қазіргі фильм­дер неге Феллинидің фильмдеріндей әлемге әйгілі емес?» деп сауал қойды.

Сонда даңқты режиссердің замандасы: «Поэзияның дәуірі өтіп кетті. Бұл өте өкінішті нәр­се. Алдағы бір замандарда адам­зат баласы ол дәуірге қай­та оралуға тиісті...» деп жауап қатты.

* * *

Рас, қазір әлем әдебиеті ойланып тұр. Габриэль Гарсиа Маркестің «Жүз жылдық жал­ғыз­дық» романынан кейін оқыр­манды таңғалдыратындай дүние жазыла қоймаған секілді...

Баяғыда ауылдан Алма­ты­дағы әдеби ортаға жетуге асық­­қан ақын ағалар қазір ке­зек-кезегімен О дүниеге аттанып жатқан жолаушылардай әсер қалдырады. Олардың нақ орта­сында біздің Ес-ағаң – бір кездері бозторғай ақын атанған Есенбай Дүйсенбайұлы да бар...

Жақында ғана «Қазақ әде­биеті» газетінде оның «Бір ап­пақ бұлт жүретін төбемде кіл...» деген ортақ тақырыппен өмірінің соңғы жылдарында жазған бір топ өлеңдері жарық көрді. Міне, сонда:

Өң мен түстей өмірден,

Көшсек, бізді кім жоқтар?

Күн тұтылып көңілде,

Күрсінеді түнгі оттар, – деп толғаныпты ақын.

Қандай тамаша сурет…

* * *

Ал, біздің көзімізге оттай басылатын баяғы аялдама әлі де сол орнында. Кезек-кезегімен автобустар келіп тоқтап, жолаушылар сапырылысып, бірі мініп, бірі түсіп жатады. Тек біздің Ес-ағаң ғана көрінбейді...

Нұрғали ОРАЗ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.02.2019

Бүгін еліміздің басым бөлігінде тұман түсіп, көктайғақ болады

23.02.2019

Бадминтоннан әлем кубогі: қазақстандықтар жұптық сында келесі кезеңге өтті

23.02.2019

Юлия Галышева Жапониядағы әлем кубогі кезеңінде қола жүлдегер атанды

23.02.2019

Елордада ашық құдықтар мәселесі қалай шешілуде?

23.02.2019

Астанада әскерге шақырылушыларды медициналық куәландыру мәселелері талқыланды

23.02.2019

Қоғамдық қабылдауда ақтөбеліктердің мыңнан астам мәселесі шешілді

23.02.2019

ТМД құрылысшылары баға белгілеу саласында тәжірибе алмасты

23.02.2019

Жас теміржолшылар республикалық «Jas qanattar»  форумына қатысты

23.02.2019

Қостанай облысында өткен жылы өңдеу өнеркәсібінің өсімі 5,8 процентке артты

23.02.2019

Мақсат - әр тұрғынға отыз шаршы метр баспана беру

23.02.2019

Қызылорда облысы Полиция департаментінің жеке құрамы үшін гарнизондық жиын өтті

23.02.2019

Лондонда қазақстандық боксшы қарсыласын нокаутқа түсірді

23.02.2019

Павлодарда  «Ұзақ өмір сүру орталығы» ашылды

23.02.2019

Ұлттық нейрохирургия орталығында түрлі науқастар тегін қаралды

23.02.2019

Кетіп жатқан әкімге «кетпе» деді 

23.02.2019

Полиция департаменті тұрғындарға арналған кеңсе ашты

23.02.2019

Майқайың кентінде өрт сөндірушілер газ толы баллондарды алып шықты

23.02.2019

ҚХЛ: Тұрақты біріншілік аяқталды

23.02.2019

Михаил Кукушкин жартылай финалға шықты

23.02.2019

Еуропа лигасының жеребесі тартылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу