Ұзынқұлақ

Ғасырлар бойы кең далада көшіп-қо­нып ғұмыр кешкен халқымыздың алыс­тан хабар алғызған әйгілі фено­мен­­дерінің бірі – ұзынқұлақ. Бұл бір етек-жеңі кең пішіліп далиған қазақы мінез­ді, тек қазаққа ғана тән үлгі-үр­діс. Бір ғана айырмашылығы – қазақ жай­ба­сар, жайбарақат, ұзынқұлақ – жылдам. 

Егемен Қазақстан
25.09.2017 173
2

Осы ұзынқұлақты сөз зергері, ғибратты Ғабең – Ғабит Мүсірепов өзінің атақты «Жиырма төрт сағатта» атты кезінде «Правда» газетінің тұтас бір бетінде жарияланған әңгі­ме­сінде былайша сипаттайды: «Қан­дай хабар болса да Орынборға жетуі мұң, одан әрі шексіз-шетсіз қазақ даласына ұзынқұлақтың өзі алып кетеді. Телеграммалар кешігеді, пойыз­дар кешігеді, уәкілдер кешігеді. Ұзын­құлақ ондайды білмейді. Кейде тіпті Орынбордың өзі орта жолда қалып, Москва, Париж, Лондон хабарлары атқа, түйеге мінгесіп алып даланы шарлап кетіп бара жатады» деп келеді де, классик жазушы ұзынқұлақтың қасиет-қырларын да жайып салады. Ғабеңе жүгінсек: «Алланың қолынан өткен әрбір мүшелік сияқты, ұзынқұлақтың да өзіне ғана тән мінездері бар. Естіген хабарды аздап өсіріп, аздап өңдеп, аздап толықтырып, жағымды болса өз ауылына, өз еліне қарай бұрып, жағымсыз болса көрші ауылға, басқа елге қарай аудара салатыны болмаса, басқа күнәсі болып көрген емес».

Иә, ұзынқұлақ та ұлттың өмір дағды­ларынан, тұрмыс пен тіршілік салт­тарынан, халықтың ділі мен мінезінен хабардар ететін ұлы феномен дер едік. Әріге бармай-ақ, ұзынқұлақ деген атаудың өзінен қазақтың жан-дүниесі, жаңалық әңгімеге жақындығы көрінеді. Телефоны жоқ замандарда, одан кейін де уақыттан оза шауып, өз миссия-міндетін артығымен атқар­ған ұзынқұлақ әлі де халықпен бірге жасасып келеді. Қазақ бар жер­де қашан­да ұзынқұлақ та бар. Бай­қап қарасақ, осы сөздің пошымы да қазақ­тың өзінен аумай, аузынан түсіп қалған сияқты әсер береді. Сөз – халықтың жанының бір бөлшегі деген осы-ау. «Қазақтың өзге жұрттан сөзі ұзын» деп келетін Абай өлеңіне бақсақ та ұзынқұлақ деген идиом сөздің шығу тегі мен эти­мо­ло­гиясының астарлы сырын аңғарғандаймыз. 

Жә, ол жағын ғалымдарға қалды­райық та, архивке асықпайтын ұзын­құлақ­тың басқа қырларына зер салайық. Жер шарының кез келген нүктесінен әп-сәтте хабар алып отырған ғаламат ғылыми технологиялар, компьютер мен ұялы телефон, әлеуметтік желілер заманында отырып, әлі күнге дейін сөзімізді «ұзынқұлақтан естуімізге қарағанда, ұзынқұлақтың айтқанына жүгінсек» деп бастап жатамыз. Ұзын­құлақтың айтпайтын әңгімесі жоқ, білмейтін нәрсесі жоқ. Соған қарағанда ұзынқұлақ бүгінгі қазақ қоғамында өз қызметін әлі де атқаруда, кәдеге жарауда. Тіптен ұзынқұлақтан естуімше, «Ұзынқұлақ» аталатын БАҚ құралдары да бар сияқты. Қалай деген­мен де қазағымның қайран ұзын­құлағы­ның жаны сірі екен. Әрі бұдан біз қазақ сөзінің, оған құйылған мән-мағынаның құдіреттілігін байқап бағамдасақ керек. 

Ұзынқұлақтың атасы – сөз, анасы – жаңалық оқиғалар. Атам қазақ: «Сөз тас жарады, тас жармаса бас жарады» дегенді баяғыда айтып қойған. Қашан, қай кезде болсын, әсіресе, қазіргі заманымызда, қазақтың еркін тыныстаған бүгінгі егемен қоғамында бізге тас жаратын алдаспан ақжолтай сөз болмаса, бас жаратын ниеті бұзық бүлдіргі сөз керек емес. Тағы да «Сөзде – қаңқу жаман, Ауруда – шаншу жаман» деп те бекер мәтелдемеген данышпан бабаларымыз. Бас жаратын бұзық сөздердің аурасы ауыр, көпшілік қауымға әсері де жаман болмақ. Қаңқу сөз жүректі ауыртып, жүйкеге салмақ салып, күйзеліске түсірмек, қабырғаны күйретпек. Міне, осылардың кей-кейде қазіргі ұзынқұлаққа жармасып ере жүретіні, баяғы жаман тымақтай жар-биып соңнан қалмайтыны жаман. 

Қазақтың бағзыдан келе жатқан әзелгі ұзынқұлақ құбылысының таби­­ғаты таза, аңқылдаған ақжарма, ақ­жолтай болғандығын байыптау қиын емес. Ол далиған даланың самалдап ескен желіндей, дарқан бабаның көңі­лінің айдын көліндей болатын. Онда өсіріп айту болатын, бірақ өтірік айту болмайтын. Ол ұзынқұлақтың құсни сәлемдері ізгі ниетті қарлығаш хабар­шы­дай сүйіндіріп жететін, ақ жаңбырдай себе­леп, сергіте серпілтетін. Осы саф таза, самородный сары алтындай бұрын­ғысымен салыстырғанда бүгінгі ұзын­құлағымыз біршама божырағанын байқап көңіліміз бұзылып қынжыламыз-ау. Бұрынғы ұзынқұлақ жақсылық ха­ба­р­­­ды жайқалтуға құлшынып тұрса, бүгінгісі жамандықты көбірек күйт­тейтін сияқты, жаманатты жеткізуге асығатын сияқты. Ұзын­құлақ­қа өті­рік пен өсек, қаңқу мен сәңку қосып, құ­рық­қа сырық жалғайтын бол­дық. Со­дан ба, қазақтың қастерлі ұзын­құла­ғы­ның қадірін қашырып бара жатқан сияқтымыз. 

Бұған кінәлі ұзынқұлақ емес, өзіміз. Қазақ рухының, салт-санасының ескірмес өрелі қазынасы ұзынқұлақ жаңа заманда да жақсылық хабарларды молынан сүйіншілеп халқымызбен бірге жасай берсін. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу