Ұзынқұлақ

Ғасырлар бойы кең далада көшіп-қо­нып ғұмыр кешкен халқымыздың алыс­тан хабар алғызған әйгілі фено­мен­­дерінің бірі – ұзынқұлақ. Бұл бір етек-жеңі кең пішіліп далиған қазақы мінез­ді, тек қазаққа ғана тән үлгі-үр­діс. Бір ғана айырмашылығы – қазақ жай­ба­сар, жайбарақат, ұзынқұлақ – жылдам. 

Егемен Қазақстан
25.09.2017 190
2

Осы ұзынқұлақты сөз зергері, ғибратты Ғабең – Ғабит Мүсірепов өзінің атақты «Жиырма төрт сағатта» атты кезінде «Правда» газетінің тұтас бір бетінде жарияланған әңгі­ме­сінде былайша сипаттайды: «Қан­дай хабар болса да Орынборға жетуі мұң, одан әрі шексіз-шетсіз қазақ даласына ұзынқұлақтың өзі алып кетеді. Телеграммалар кешігеді, пойыз­дар кешігеді, уәкілдер кешігеді. Ұзын­құлақ ондайды білмейді. Кейде тіпті Орынбордың өзі орта жолда қалып, Москва, Париж, Лондон хабарлары атқа, түйеге мінгесіп алып даланы шарлап кетіп бара жатады» деп келеді де, классик жазушы ұзынқұлақтың қасиет-қырларын да жайып салады. Ғабеңе жүгінсек: «Алланың қолынан өткен әрбір мүшелік сияқты, ұзынқұлақтың да өзіне ғана тән мінездері бар. Естіген хабарды аздап өсіріп, аздап өңдеп, аздап толықтырып, жағымды болса өз ауылына, өз еліне қарай бұрып, жағымсыз болса көрші ауылға, басқа елге қарай аудара салатыны болмаса, басқа күнәсі болып көрген емес».

Иә, ұзынқұлақ та ұлттың өмір дағды­ларынан, тұрмыс пен тіршілік салт­тарынан, халықтың ділі мен мінезінен хабардар ететін ұлы феномен дер едік. Әріге бармай-ақ, ұзынқұлақ деген атаудың өзінен қазақтың жан-дүниесі, жаңалық әңгімеге жақындығы көрінеді. Телефоны жоқ замандарда, одан кейін де уақыттан оза шауып, өз миссия-міндетін артығымен атқар­ған ұзынқұлақ әлі де халықпен бірге жасасып келеді. Қазақ бар жер­де қашан­да ұзынқұлақ та бар. Бай­қап қарасақ, осы сөздің пошымы да қазақ­тың өзінен аумай, аузынан түсіп қалған сияқты әсер береді. Сөз – халықтың жанының бір бөлшегі деген осы-ау. «Қазақтың өзге жұрттан сөзі ұзын» деп келетін Абай өлеңіне бақсақ та ұзынқұлақ деген идиом сөздің шығу тегі мен эти­мо­ло­гиясының астарлы сырын аңғарғандаймыз. 

Жә, ол жағын ғалымдарға қалды­райық та, архивке асықпайтын ұзын­құлақ­тың басқа қырларына зер салайық. Жер шарының кез келген нүктесінен әп-сәтте хабар алып отырған ғаламат ғылыми технологиялар, компьютер мен ұялы телефон, әлеуметтік желілер заманында отырып, әлі күнге дейін сөзімізді «ұзынқұлақтан естуімізге қарағанда, ұзынқұлақтың айтқанына жүгінсек» деп бастап жатамыз. Ұзын­құлақтың айтпайтын әңгімесі жоқ, білмейтін нәрсесі жоқ. Соған қарағанда ұзынқұлақ бүгінгі қазақ қоғамында өз қызметін әлі де атқаруда, кәдеге жарауда. Тіптен ұзынқұлақтан естуімше, «Ұзынқұлақ» аталатын БАҚ құралдары да бар сияқты. Қалай деген­мен де қазағымның қайран ұзын­құлағы­ның жаны сірі екен. Әрі бұдан біз қазақ сөзінің, оған құйылған мән-мағынаның құдіреттілігін байқап бағамдасақ керек. 

Ұзынқұлақтың атасы – сөз, анасы – жаңалық оқиғалар. Атам қазақ: «Сөз тас жарады, тас жармаса бас жарады» дегенді баяғыда айтып қойған. Қашан, қай кезде болсын, әсіресе, қазіргі заманымызда, қазақтың еркін тыныстаған бүгінгі егемен қоғамында бізге тас жаратын алдаспан ақжолтай сөз болмаса, бас жаратын ниеті бұзық бүлдіргі сөз керек емес. Тағы да «Сөзде – қаңқу жаман, Ауруда – шаншу жаман» деп те бекер мәтелдемеген данышпан бабаларымыз. Бас жаратын бұзық сөздердің аурасы ауыр, көпшілік қауымға әсері де жаман болмақ. Қаңқу сөз жүректі ауыртып, жүйкеге салмақ салып, күйзеліске түсірмек, қабырғаны күйретпек. Міне, осылардың кей-кейде қазіргі ұзынқұлаққа жармасып ере жүретіні, баяғы жаман тымақтай жар-биып соңнан қалмайтыны жаман. 

Қазақтың бағзыдан келе жатқан әзелгі ұзынқұлақ құбылысының таби­­ғаты таза, аңқылдаған ақжарма, ақ­жолтай болғандығын байыптау қиын емес. Ол далиған даланың самалдап ескен желіндей, дарқан бабаның көңі­лінің айдын көліндей болатын. Онда өсіріп айту болатын, бірақ өтірік айту болмайтын. Ол ұзынқұлақтың құсни сәлемдері ізгі ниетті қарлығаш хабар­шы­дай сүйіндіріп жететін, ақ жаңбырдай себе­леп, сергіте серпілтетін. Осы саф таза, самородный сары алтындай бұрын­ғысымен салыстырғанда бүгінгі ұзын­құлағымыз біршама божырағанын байқап көңіліміз бұзылып қынжыламыз-ау. Бұрынғы ұзынқұлақ жақсылық ха­ба­р­­­ды жайқалтуға құлшынып тұрса, бүгінгісі жамандықты көбірек күйт­тейтін сияқты, жаманатты жеткізуге асығатын сияқты. Ұзын­құлақ­қа өті­рік пен өсек, қаңқу мен сәңку қосып, құ­рық­қа сырық жалғайтын бол­дық. Со­дан ба, қазақтың қастерлі ұзын­құла­ғы­ның қадірін қашырып бара жатқан сияқтымыз. 

Бұған кінәлі ұзынқұлақ емес, өзіміз. Қазақ рухының, салт-санасының ескірмес өрелі қазынасы ұзынқұлақ жаңа заманда да жақсылық хабарларды молынан сүйіншілеп халқымызбен бірге жасай берсін. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.02.2019

Әсем Орынбай: Стенд атудан Азия чемпионатында Олимпиада жолдамасын иеленгім келеді

18.02.2019

Осы аптада қандай мәдени және спорттық іс-шаралар өтеді?

18.02.2019

Кәсіпкерлікті дамыту бойынша қабылданған шаралар талқыланды

18.02.2019

Қостанайлық кәсіпкер ханым араб миллионер әйелге сәукеле сыйлады

18.02.2019

Түркістанда газдандыру жұмысы күшейтілді

18.02.2019

«Болашақ» бағдарламасының түлегi Тимирязев ауданының әкiмi болып тағайындалды

18.02.2019

Жұмыс істемейтін аналар үшін берілетін мемлекеттік жәрдемақы қанша?

18.02.2019

Тілекенова мен Абитова көркем гимнастикадан халықаралық сында жүлдегер атанды

18.02.2019

Нысана көздеуден Қазақстан командасы Нью-Делидегі әлем кубогіне аттанды

18.02.2019

Баланың төлемақысы қанша?

18.02.2019

Нұрсұлтан Назарбаев: Жастық шағыңды босқа өткізбе

18.02.2019

Қанша ақша сыртқа кетті?

18.02.2019

Үкімет «Ақжолдың» кәсіпкерлікке қатысты сауалына жауап берді

18.02.2019

Мәжілісте мемлекеттік жастар саясатын іске асыру барысы туралы талқыланды

18.02.2019

Құмшық ата жерасты мешіті мен Жәудір ана мешіт-медресесі қайта қалпына келтірілетін болады

18.02.2019

Алматыда АИТВ инфекциясы бар шетелдіктерді тегін емдеу басталды

18.02.2019

ШҚО-да 74 елді мекенді су басу қаупі бар

18.02.2019

Педиатрия орталығында қатерлі ісік ауруына қарсы күрес күніне орай флеш-моб өтті

18.02.2019

13 жасар Бақытжан екі баланы өрттен құтқарды

18.02.2019

Алексей Полторанин Италиядағы әлем кубогі кезеңінде мәреге 4-ші болып келді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу