Қазақтың тыйымдары

Бір замандары қазақтың қате бас­пауына халық тыйымдары өлшеусіз септігін тигізгені рас. Тіпті тұрмыс-салт тәрбиесінде заң орнына жүрді де­сек те, қателесе қоймаймыз. Үлкен-кі­ші пенделікпен теріс сөз айтып, теріс қа­рекет жасағанда артынан тыйым ұғым­дарын есіне түсіріп отыратын болған.

Егемен Қазақстан
06.10.2017 292

Тыйым сөздерді ескермеген адамның хай­уан тірліктен бас тартпайтынын, сөй­тіп, адамға тән кие мен құттан айырылып, кү­нәға батып, күнәһар болатынын айтып отырған. Тыйымды орындамаса тәрбиенің қиын болатынын тұспалмен де, төтесінен де еске салған.

Қазір сол тыйымдарды түкке тұрғы­сыз еткеннен тапқан пайдамыз шамалы. Есе­сіне, ата-ананы ардақтап, ту­ған жердің қа­сие­тін ұқпай есіргендер кө­беймесе азаймай тұр. 

Тыйым сөздер де ұлттың ұлы бай­­лы­ғы. Бабаларымыздан жеткен, даналардың ақыл-ойынан туған тұнып тұрған құн­ды­лық. Қатпар-қатпар асыл қазына, фило­софиялық байлам пайымдар.

Кей­де өзіміздің өнегемізді ысырып қойып, талғап талдамай, таразы басында текшеп алмай, өзгенің бір өресізіне өрек­піп барып жабысатынымыз бар. Одан тапқан пайдамыздан гөрі зиянымыз шашетектен. Соның бір мысалы, азат қазақтың ұлттық киім үлгілерін әлі күнге бір қа­лыпқа келтіре алмай біріміз батыстың, екіншіміз шығыстың, үшіншіміз тағы біреудің қызыл-жасылын киіп, үлкеніміз жасарсақ деп, кішіміз әдемі болсақ деп әурелікпен күн кешіп жүрміз. 

Енді жаман әдет, жат пиғылдан, теріс мінез, тексіздіктен, жөнсіз сөзден, жолы жоқ істен сақ болуға үйрететін тыйым сөздерден дәлел дәйек келтіріп көрелік. Бұл – тәрбие құралы ұрпақтан ұрпаққа жал­ғасқан, бүгінгінің оқыған кітабындай, тоқыған өрмегіндей дүние деп білеміз. 

«Бетіңді баспа, жағыңды таянба», дейді қазақ. «Бетті бастым, Қатты састым, Тұ­ра қаштым, жалма-жан», демейтін бе еді Абай? Ұяттан безіп, жасаған арсыздық ісі ашылғанда, не күнәға батып, ол жария түс­кенде пенде бетін басады. Жақты таяну да, жақсылықтың нышаны емес. Амалы құрып, айласы таусылған адам сол күйге түседі. Бұл арада жақсы ырым – әркімге бақ, теріс ырым – жат дегенді ұқтырады.

Соны есіңе сақта дегенді де алға тартады.

«Жерді сабама, жерді тепкілеме, күлді шашпа», депті бұрынғылар. Анаға теңейтін жердің киелі екенін, оны тепкілеуге болмайтынын, күлді шашу жақсылыққа апармайтынын, оның үстіне бұрқырап үстіңді шаңдататынын, тынысыңды тарылтатынын айтады.

Оттан шыққан күлмен кет», деген сөз бар емес пе?

«Құдыққа түкірме, ыдысқа түкірме, көкке қарап түкірме, көк шөпті жұлма», деген де қағида бар. Құдық суын былғасаң, елге кесел келтіресің, ыдыс-ты былғайсың, көкке түкірсең түкірігің төбеңнен түседі, көк шөпті жұлу да көрегендік еместігін еске салады. Халық арасында «көктей жұлын» деген ауыр сөз бар. 

«Мойныңа жіп салма, пышақтың жүзін жалама, таңдайыңды қақпа, басыңды шайқама, ішегіңді, табаныңды тартпа»­ – бұл сөздердің де тамыры тереңде жатыр. Мойынға жіп салу арам өлімге итер­мелейді десе, пышақтың жүзі тіліңді ке­сіп кетеді, таңдайыңды тақылдатсаң, ба­сыңды шайқасаң оқыс оқиғаға тап бо­ласың, бұдан аулақ бол деген емеурінді есіңе салады. 

«Жалғыз ағашты кеспе, құстың ұясын бұзба, атқа теріс отырма, ұрлық қылма, зорлық жасама, үлкеннің бетінен алма, шашыңды, тырнағыңды өсірме» – мұның бәрі де балаларға таптырмас ақыл. Егер осыны ұл мен қыздың санасына сіңірсек, теріс қылық, жат іске олар бармайды. 

Қыз – ұлттың ұйытқысы, ұрпақтың – анасы дейміз. Бұрынғы әжелер: «Қызға қырық үйден, қала берсе қара күңнен тыйым», дегенді мәнімен, мәнеріне келтіріп айтып, соңын ер-азаматтарға тіреп қоюшы еді. Себебі әйел ерге қарайды, ер жерге қараса не болатынды майдан қыл суыр­ғандай етіп жеткізіп жататын. Мұны кемеңгерлік демей не дерсің? 

Текті ұрпақ осы тыйым сөздерді бұл­жыт­пай орындаса, оны алдыңғы ұрпақ елеп-ескеріп, бабалар тағылымы деп ойы­на орнықтырса сымдай түзу болып өсетініне біздің иманымыз кәміл. Мұн­дай аталы ұғымдарды атан түйеге жүк деп аясын тарылтпай, бұрынғыдан қалған дана ойларды жүйелеп, том-том кітап жазсақ, ұрпақ үшін тәрбие құралы болары сөзсіз. Осы жағынан келгенде, қазақтың тыйым сөздері мен сол сөздерден тамыр тартатын ордалы ойларын заман ағымына қарай таңдап алып кәдемізге жаратсақ, тіпті ұл-қыз өсіріп отырған әр ата-ананың қолындағы құралына айналса, қане. Тіпті төрткүл дүние елдерінің жақсы қағидаларымен қабыстырып, тың идеяларды туындатып, тұғырын мықтасақ құба-құп.

Біз көбіне ұлттық жәдігерлерімізді айтуға бармыз да, оны қолдануға келгенде салақтық танытатынымызды жоққа шығара алмаймыз. Мысалмен сөйлегенде де, өзімізден гөрі басқалардың ақылдыларына, не тыйым сөздеріне жүгіну жағынан жүйріктік танытамыз.

Ендеше, ұлттық құндылықтың бір саласы саналатын тыйым сөздерді де қажетке жаратып, жастардың көкейіне қондырсақ, ұтылмаймыз, ұтамыз. 
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.06.2018

Түркияда президент және парламент сайлауы өтті

24.06.2018

Алматыда «Ұлы дала – көшпенділер әлемі» халықаралық этнофестивалі өтті

24.06.2018

Төтенше жағдай қызметіне 28 көлік берілді

24.06.2018

Мағжанның 125 жылдық мерейтойы халықаралық деңгейде кеңінен атап өтілді

24.06.2018

Жапониядағы жер сілкінісінен 7 мыңға жуық ғимарат қираған

24.06.2018

Өмірзақ Шөкеев «Қаскелең» агропаркі пилоттық жобасының жұмысымен танысты

24.06.2018

Атыраулық аз қамтылған отбасылардың балалары Италияға аттанды

24.06.2018

Тамара Дүйсенова жұмыс сапарымен Павлодарда болды

24.06.2018

Қазақстан халқы дәстүрлі халықаралық Олимпиада күнін атап өтуде

24.06.2018

Алматы облысындағы мешіт имамдарының білімін жетілдіру қажет

24.06.2018

Алматы облысында өткен «Asar» форумында 4 әлеуметтік жоба мақұлданды

24.06.2018

Бүгін Түркияда президент және парламент сайлауы өтеді

24.06.2018

Грузияда Қазақ күресінен Еуропа чемпионаты басталды

23.06.2018

Ұлттық бірыңғай тестілеудің Қазақстан бойынша орта көрсеткіші - 83 балл

23.06.2018

Серік Түсіповтың отбасы әрдайым назарымызда - семейлік құқық қорғаушылар

23.06.2018

Семейде үйін су шайып кеткен отбасылар баспаналы болды

23.06.2018

Ақтөбеде тұңғыш рет пантымен емдеу орталығы бой көтерді

23.06.2018

Семейде қала әкімі полиция қызметкерлерін кәсіби мерекелерімен құттықтады

23.06.2018

Бүгін - Мемлекеттік қызметші күні

23.06.2018

Қызылжарда Мағжан Жұмабаевқа ескерткіш орнатылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Бас ауырып, балтыр сыздағанда...

Халықты әлеуметтік тұрғыда қолдау ісі мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі екені дау тудырмайды. Дегенмен қолға алынған әлеуметтік шаралардың ойдағыдай жүзеге асуына кейбір келеңсіз жағдаяттардың кедергі келтіріп, тұрғындардың көңіл-күйіне кері әсерін тигізіп жататыны жасырын емес.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Ақты ақ, қараны қара деген ұтады -Александр ТАСБОЛАТ

Сотқа жүгінбейтін адам жоқ. Бірақ солардың дені «Мен сүттен ақ, судан тазамын» дейді. Яғни «Мен кінәлімін, мен ұры­мын, мен парақормын» деп ешкім айта қоймайды. Және тараптардың қай-қай­сының да сотта келтірген уәждері сенім­ді көрі­неді. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Астық шығымы неге артпайды?

Кейінгі жылдары еліміздің егін шаруашылығы саласына келіп жатқан жаңа технологиялардың нәтижесінде мұндағы еңбек өнімділігінің өсе бас­тағаны белгілі. 

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Түркістан – тамырластық тұғыры

Түркістан екі дүние есігі ғой, Түркістан ер түріктің бесігі ғой, Тамаша Түркістандай жерде туған, Түріктің Тәңірі берген несібі ғой!

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Әр қазаққа қажет ұстаным

Қазіргі өмір барысына ой жіберіп қараған кезде ақыл-ойымыздың тереңдігіне малданып, сезімтал аңғарғыштығымызды артықшылыққа балайтын жөніміз бар ма? Аға ұрпақ санатына қосылған ендігінің ақсақалы біздер қазақ сөзіне әкелген жаңалығымыз, яғни бейнелі тіркес­теріміз кәне дегенге кесімді жауап беру қиын-ау. Ұлғайыңқы тартқан осынау шағымызда қазақ қарияларының сөз саптау мәдениетін жиі-жиі еске алып, жадыда жаңғыртуға тырысатын дертке шалдықтық. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу