Керей Қойшыбек: Рухсыз адамнан мықты спортшы шықпайды

Еліміз тәуелсіздік алған  тұста, яғни 1992 жылы Қазақстан самбо құрамасының бас бапкері қызметіне тағайындалған Керей Қойшыбек табаны күректей 18 жыл ұлттық құрама тізгінін ұстады. Осы аралықта самбо күресінен ересектер мен жастар арасында өткен дүниежүзілік чемпионаттарда жиырмадан астам шәкірті жеңіс тұғырынан көрінсе, солардың ішінен әлемнің төрт дүркін чемпионы Ерболат Байбатыров пен әлемнің үш дүркін жеңімпазы Асхат Шахаровтардың жеңісті жолын жалғастырған бапкер ретінде қазақ спорты тарихында аты қалды. Шәкірт тәрбиелей жүріп өзі де боз кілемде белдесіп, ардагер самбошылар арасында екі дүркін әлем биігін бағындырды. Бүгінгі таңда қайраткер ағамызды әңгімеге тарттық.

Егемен Қазақстан
24.10.2017 7302
2

– Керей аға, спортсүйер қа­уым өзіңізді тәжірибелі бап­кер ре­тінде біледі. Сізден сұра­йын дегенім: қазіргі қазақ бап­керлері нені білмей, неден ұты­лып жүр?

– Күрес үш нәрседен тұрады. Әуелі, биология, одан кейін биомеханика, үшіншісі – психология. Осының ішінде биологияға: спорт анатомиясы, физологиясы жатады, ал, биомеханикаға күресті үйрету методикасының дұрыстығы, яғни айла-әдістердің математикалық дәлдігі жатады. Бірақ спортшының дене-тұрқына қатысты, нақтырақ айтқанда, аяқ-қолының ұзындығына немесе қысқалығына, күш-қайратына байланысты ерекшеліктері бар. Психология дегеніміз осының бәрін спортшының санасына сіңіру.

Өз тәжірибемнен түйгенім, баланың психологиясын жас ке­зінде қалыптастырмай одан үлкен спортшы шықпайды. Бала­ның жылдамдығы, иілгіш­тігі, ептілігі 14 жасына дейін қалыптасуы керек. Есейе келе жылдамдығы қалады да, басқалары жойылады. Қысқасы, талантты баланы ғылыми негізде дайындаған жағдайда, ол 22 жасына дейін әлемдік деңгейге шығып қоюы керек. 

Сіздің сұраққа қатысты айтарым – біздің бапкерлер спортшыны, яғни, балуанды дайындау барысында, жоғарыдағы ыр­ғақ­ты ұстамайды. Бұған жүйе­нің де терістігі бар. Өйт­кені, жас­өс­пірімдерге арнал­ған мектеп-интернаттар жаттықты­рушы­дан нәтиже сұрайды. Айлық-шайлығын шәкірттерінің көрсет­кен нәтижесіне қарап төлей­ді. Осы жағдайдан соң олар қай­теді, бала кезінде қалыптасуы тиіс ғылыми физиологиялық негіз­дерді ысырып қойып, бірден кү­рес­ке үйретеді.

Осыдан барып бала жас­тай жарақат алады, аяқ-қолы мер­тігеді, өсу процесі бұзылады, жыл­дамдығы жоғалады. Сөйтіп, та­­лантты деген баланың өзі спорт­ты ерте доғаруға мәжбүр. Ал, Германия сияқты спортқа ғы­­­лыми негіз берген елдерде, бапкердің еңбегі ең соңғы нәтижеге дейін толық сақталады. Біздің спортта осы бір қағидаттар ескерілмей келе жатыр.

Жоғарыдағы ырғақтың бұзы­луы­на себеп жарыстың көптігі  деп ойлаймын... Одан кейінгі біз­дің спорттағы ең күрделі мәсе­ле мамандардың білім-білік­тілігі. Бапкер тек балаға күрес үйре­тумен бапкер болмайды. Ол медицинаны, физологияны, биомеханиканы жетік меңгерген болуы тиіс. Шәкіртпен терең тіл табыса білуі тиіс.

– Кераға, бізде қазір мынадай үрдіс қалыптасты. Бапкер сырт­тан дайын спортшыны тауып әкеледі де, үлкен жа­рыс­тарға қосып, оның же­ңі­сі арқасында атақ алады,­ ма­ра­патқа ие болады. Шын­ мәнінде сатып алған спорт­шыға оның бір тиын еңбегі сіңген жоқ. Осы дұрыс па?

– Бұл спорттағы жүйелен­беген шаруалардың кесірінен болып жатқан дүние. Жоғарыда айт­қанымдай, бізде талантты баланы жастай ығырын шығарамыз да, спорттан кетуіне мәжбүрлейміз. Осы олқылықты сырттан спортшы жалдау арқылы толтырамыз.

Мына түрімізбен көштен қа­лып қоюымыз әбден мүмкін. Қазір көрші Қытай елінде ғылым спорттың ішіне кіріп кетті. Ба­ланы спортқа тартпас бұрын оған гендік зерттеу жасайды да, қандай спорт түріне бейім екенін анықтап алып, біз сияқты сатылап, циклдеп  жатпай, бірден негізін қалап жатыр. Дәл қазір Қытайдың спорт медицинасы әлемде бірінші орынға шықты.

– Сіз айтып отырған гендік тек­серіс дегеніміз тұқым қуа­лау ма?

– Әрине, тұқым қуалаушылық спорттағы басты мәселенің бірі. Қа­зақ «ұрыдан  қары туады» де­ген жоқ па. Жалпы, тұқым қуа­лау арқылы балуан болуы мүм­кін. Бірақ отбасында қандай тәр­бие алды осыған да қарау керек. Қазақ халқы әр нәрсеге тез бейім­делгіш жұрт. Бізде әсіресе Кеңес Одағы кезінде қазақтың жан­ дүниесін түсінетін, оның таби­ғи және ұлттық ерекшелігін ұғынатын бапкер болған жоқ­. Ұлты басқа бапкерлер қазақ­тардың ішкі қуатын ашудың ор­нына «қолынан келмейді» деп спорттан қуып жіберетін. Қа­зір осының бәрі енді-енді қалып­тасып келеді.

– Ресей құрамындағы 2,8 млн  халқы бар дағыстандықтар мен кавказдықтар күрес түрле­рінен ұлттық құраманың 60-70 пайы­зына иелік етіп отыр. Мұн­дай ерек­шелік кавказдық­тардың тума талантынан ба, рухы­ның күштілігінен бе, тек­тілігінен бе?!

– Олардың, яғни  кавказдық­тардың табиғи ерекшеліктерінен шығар деп ойлаймын. Олар тау­лы жерде өмір сүреді. Таудың адамы қуатты келеді. Тау адамды төзімділіккке баулиды. Қазір қазақ қыздары кім көрінгеннің етегінен ұстап, шетелге кетіп жатыр. Осы арқылы гендік болмыс, қуат күшімізді жоғалтып жатырмыз.  Ал кавказдықтарда отбасылық тәрбие мықты, олар қыздарына ие болып отыр. Гендік рух пен тектілігін жоғатқан жоқ. Мәселе қайда жатыр!

– Спортағы рух-намыс мә­се­­­­лесі жайлы не айтасыз?

– Рух пен намыс ұрпаққа қан­мен дариды. Кавказдықтардың қанына сіңген айнымас ұғымы бар. «Менде не бар бәрін ал, бі­­рақ еркіндігіме  тиіспе!» деген. Рухы азат емес адамды қан­ша тәрбиеле, одан еш­теңе шық­пайды. Яғни рухсыз­ адамнан мық­ты спортшы шықпайды.  Одан кейін біз ұлттық тамақ­тану дәс­түрімізден ажырап қал­дық. Бұл өз алдына бөлек әңгіме.

– Сіз самбодан республика­ құ­рамасының бас бапкері ке­зіңізде шәкірттеріңізді бастап әкемтеатрға үнемі баратын еді дейді.  Оның спортқа қандай қа­тысы бар?

– Театр адамның ұлттық санасын оятады. Ұлттық санасы жоқ адам ұлты үшін жанқиярлық істерге бара алмайды.  Қазақ баласына, қазақ балуандарына өте қажет дүниенің бірі осы.

Әңгімелескен

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

17.02.2019

Дәрігерлер балаларды көңілді бимен оятты

17.02.2019

Алакөл ауданында көпбалалы отбасыларға пәтер берілді

17.02.2019

Қазақстан дзюдошылары Еуропа кубогінен екі медаль жеңіп алды

17.02.2019

Жансель Дениз Turkish Open турнирінде жеңімпаз атанды

17.02.2019

Елена Круглыхина могулшылар алдындағы басты міндетті атады

17.02.2019

17 ақпанға арналған ауа райы болжамы

16.02.2019

ҚХЛ: «Барыс» биыл «Авангардтан» төртінші мәрте жеңілді

16.02.2019

Сапарбаев: Бірде бір бала назарсыз әрі қамқорсыз қалмауы керек

16.02.2019

Головкин былғары қолғабын шегеге іле ме?

16.02.2019

Астана қаласы мен үш облыста ауа райына байланысты ескерту жарияланды

16.02.2019

Қарағандыда NASА кездесу өткізді

16.02.2019

БҚО-да көп балалы отбасылар мәселесін шешуге қосымша 500 млн теңге бөлінеді

16.02.2019

Қарағандыда полицияның 200 қызметкері волейбол ойнады

16.02.2019

Қарағанды облысында мектеп жабылып қалды

16.02.2019

Демалыс күндері боран соғып, жауын-шашын болады

16.02.2019

Оралда радиатор зауыты ашылады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу