Тұлғаға орта керек тұғыр болар

Азаматтық санаға тән сипат – жеке мүдделерден биік болу, жеке бастың қамынан елдің қамын, тұтас қоғамдық ізгілікті жоғары қою. Ол қоғамдық ізгілікті қалыптастыруға негіз болатын мінездің көрінісі. Азаматтық сана өзіне тілемегенді өзгеге тілемеу, өмір сүріп отырған ортасы, әлеуметі үшін әр адамның жауапкершілік сезімінің жоғары болуы, адамшылық парызы жолында атқарар қызметі арқылы өлшенбек.

Егемен Қазақстан
07.11.2017 7504
2

Француз философы Ж.Ж.Рус­соның «Адамда екі нәрсені таңдап алуға мүмкіндік жоқ, оның бірі – ата-анасы, екіншісі – дүниеге келетін ортасы», деген сөзі бар. Расымен адам қандай ортада дүниеге келетіндігін таңдай алмайды, ол оның жазмышы. Кейін оны сол орта өсіреді.

«Адам қоғам жоқ жерде адам бола ала ма?», деген сұраққа жауап іздеу көркем әдебиетте де бар тәжірибе. Мысалы, Даниэль Дефоның «Робинзон Крузо» шығармасындағы кейіпкер Робинзонның, Редьярд Киплингтің «Джунгли кітаптарындағы» кейіпкер Мауглидің образдары адам баласының қоғамсыз ортадағы өміріне назар аудартып, адам әлеуметсіз қандай адам болар еді деген мәселені көтерген. «Менде бір іскер адамның бірі едім», деп өзімен-өзі тілдесетін Робинзонның жапандағы аралда кешкен жалғыздық өмірі, одан жол тауып шығуы, түптеп келгенде оның бұған дейінгі қоғамдық ортада үйренген, қалыптастырған қасиеттерінің арқасында ғана мүмкін болатыны оқырманға көп нәрсені аңғартса керек.

Хәкім Абай да бір сөзінде «Адам баласын заман өсіреді, кімде-кім жаман болса, оның замандасының бәрі виноват», деген түйінді пікір білдірген.

Жалпы, әлемдік философия мен әдебиеттегі ізденістердің барлығы да адамның қалыптасуында, адамдық деңгейге көтерілуінде қоғамдық ортаның шешуші рөл атқаратынын меңзеген. Ал ендігі мәселе сол орта қандай болуы керектігі жайлы.

Адамның мінез-құлқы, өмірге көзқарасы өскен ортасына тікелей байланысты. Ешкімде жаман мінезбен, қаскөй көзқараспен дүниеге келмейді. Сәби кезінде бәрі таза. Халқымыздың адам болмысына байланысты сөздік лексиконында «сәбидей таза» деген тіркес тектен-тек қолданылмаса керек. Хәкім Абайдың: «Мен егер закон қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін түзеп болмайды деген кісінің тілін кесер едім», дейтін сөзі бар. Яғни Абай адамды бұзатын да, түзейтін де орта деген ойды айтып тұрған жоқ па?!

Олай болса, осы орта мәселесі бүгін қандай жағдайда? Бізде адамдардың жас ерекшеліктеріне байланысты қандай орталар бар? Болашақ тұлғаларды қалыптастыратын орталар бар ма? Жастар немен айналысып жүр, олар қандай құндылықтарға бет түзеуде? Міне бұлардың барлығы азаматтық сананы қалыптастыруда зерделеуді қажет ететін маңызды мәселелер.

Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін құндылықтар арнасы да өзгеріп шыға келді. Бұрынғы кеңестік идеологиядағы құндылық деп саналған кейбір ұстанымдар жарамсыз болып қалды. Бұл заңдылық. Адам өзгерді. Адам­дарға сенім бостандығы беріл­ген тұста, санаға талас жүрді. Әлем­дегі, түрлі мақсатты көздей­тін діни ағымдар сол тұсты пайдаланып, елімізге еніп кетті. Олардың кейбіреуі құндылықтар ауысқан өлара уақытта бағыт-бағдар іздеген жастарымызға, отандастарымызға өз орталарын ұсынды, қамқорлық жасаған болып діни-дүниетанымдық ұстанымдарын олардың санасына сіңіре бастады. Бүгін мұның теріс нәтижесін көріп жатқан жағдайымыз бар. Соның барлығы рухани құндылықтарға сусындатар ортаның жоқтығынан болған жайт.

Біз өскелең ұрпаққа, жаста­ры­мызға қандай орта ұсына алып отырмыз? Бізде әркім өз бетінше өмір кешу көрінісі байқалады. Мәселен, кеңестік дәуірде жүр­гі­зілген идеологияның сипатына сай өзіндік орта болатын. Сол кездегі партия мектебі мем­лекеттік қызмет саласындағы адамдарға орта болды. Солардың арасынан қарым-қабілеті шыңдалған, қоғам өміріне дайын өз тұлғаларын қалыптастырып шығарды. Қазір ше, бізде тәуелсіз елдің тұлғаларын дайындап, қалыптастырып шығаратын қандай орта бар?

Бүгінгі мемлекеттік қызметке келіп жатқан кейбір жастар, белгілі бір мемлекеттік сана қалыптастыратын ортаның жоқтығынан, ең негізгі мақсаты мансаптық өсу болып отыр. Ал белгілі бір ортада піспеген, азаматтық санасы қалыптаспаған ондай адамнан өз мүддесін ғана ойлайтын жандар шығып жатса таңғалуға болмас. Сондықтан бізге барлық сала бойынша үлкен қоғамдық істерді алып кете алатын, азаматтық санасы қалыптасқан болашақ тұлғаларға тұғыр бола алатын орталар керек. Ол орталарға ортақ құндылық азаматтық сана болуы тиіс. Білім алушы әлеуметтік топ үшін оқырмандар ортасы, кітап культі қалыптасса, болашақ технологтар үшін шеберлер ортасы, мемлекеттік қызмет жасауды мақсат тұтатын жастар үшін патриоттар ортасы тағысын т.б. бағыттардағы орталар қажет. Сол орталар өз ішінен суырылып шығатын тұлғаларға тұғыр болмақ. Ол келешекте біздің мемлекетіміздің азаматтық сана деңгейінде дамуына, өзі үшін ғана емес, тұтас елдің игілігі үшін қызмет қылатын тұлғалардың қалыптасуына айтарлықтай ықпал етері анық.

Тортасыз май, ортасыз тұлға болмайды. Тұлғалардың көбеюі елдік санамыздың өркендеуіне жол ашпақ. Данышпан ойшыл Шәкәрім бабамыздың «Жұқпайды екен айтқан сөз, ғылымы жоқ адамға. Көкірегінде болса көз, жұғар сондай адамға. Ондай адам қазақтан көп туса осы заманға. Босар еді азаптан, қазақ шығып самалға», деген арман-мұраты елді ел қылудағы әр адамның адамдық сапасына, азаматтық санасына көңіл ау­даруға шақырып тұрған жоқ па?!

Белгілі бір ортада қайнап, пісіп-жетілген, азаматтық санасы қалыптасқан тұлғалар елдік санаға бастары анық. Сондықтан да болашақ тұлғаларды қалып­тастыру үшін қандай орталар ке­рек деген мәселені қолға алу бас­ты міндет. Бізде бұған барлық мүм­кіндік бар. Уақытты жіберіп алмай, соны қазірден бастап назар­ға алғанымыз жөн.

Аристотель адамға «адам таби­ғатынан әлеуметтік жануар» деп анықтама беріп, адамның әлеуметтік ортадан тыс өмір сүре алмайтынын меңзеген болатын.

Адамның әлеуметтенуі – өмірге бейімделуі, жеке тұлға ретінде қалыптасуы деген сөз. Әлеуметтену, демек адамның таби­ғи қалыптасуы процесімен қатар жүретін құбылыс. Әлеу­мет­тену болмаған жағдайда адам қоғамдық ортадан тыс қалып, жеке адам ретінде қалыптасуы баяулайды. Ортаның өзі түрлі әлеуметтік сатыға бөлінетінін ұмытпау керек. Мәселен, ғылыми орта, жастардың субмәдениетін қалыптастырып жүрген орта, күнделікті өмірде кездесетін адамдардың жеке ортасы, дос-жарандар, қызығушылықтарына қарай қалыптасатын ортасы. Осы әлеуметтік орталар адамның қалыптасып, дамуына, өміріне бағдар алуына ықпал ететін жүйе тәрізді.

Ортасы жоқ адам кез келген жоғарыда атап өткен әртүрлі деңгейдегі субмәдениеттің немесе ұйымдардың жетегінде кетуі әбден мүмкін. Олай болатыны адамның өзі әлеуметтік процестердің нәтижесінде тұлға болып қалыптасады.

Қазіргі уақытта бізде жас­тар­дың тұлға ретінде қалыптасуына ықпал ететін қандай орта бар деген сауал туындайды.

Өткен кеңестік жүйеде орта идеология негізінде жұмыс ат­қа­рып, адамның әлеуметтену про­цесіне сай айқындалған. Тарихқа көз жіберсек, мектеп жасындағы балалардың октябрят, пионер, комсомол ұйымдарының, соңында коммунистік партияның мүшесі болып шығуы жай нәрсе емес еді. Бұл Кеңес Одағының жүйесі азаматтарға жас ерекшелігіне орай ортаны айқындап бергенін көрсетеді.

Бүгінгі таңда орта жоғарыда аталған субмәдениеттер арасында қалып қойғандай. Мәселен, кейбір орталар байкер, панкер, иглз сынды ұғымдармен астасса, енді бірі әлеуметтік желілер арқылы виртуалды деңгейге түскен. Осындай жағдайда ортаны қалай қалыптастыруға болады? Мәселе күрделі, ауқымды әрі қоғам дамуы үшін маңызды. Мектеп жасында қандай ортаны, студенттік шақта қандай орта­ны қалыптастырып, жас ұрпақ­қа бағдар беруге болады? Сұ­рақ көп, жауап аз. Ойлануды талап етеді. Олай болса шығарма­шы­лық салада, көпшілік спортты дамыту ісінде орталарды қалып­тастыру қажеттігі артып отыр. Бізде бүгінде ондай орталар жоқ емес, бар. Бірақ жұмыс істеу, жарнамалануы төмен, нә­тижесі айтарлықтай емес. Сон­дық­тан мектептерде оқырман­дар клубын құрып, оған мүше­лер­дің қабыл­дануын және ол клуб­тардың қоғамдық қызметпен айналы­судағы беретін пайдасын көрсету керек.

Жастардың қоғамдық ұйым­дарын жетілдіру заман сұраны­сына сай келеді. Ол науқан түрінде емес, жүйелі түрде бағдарлама негізінде жасалғаны жөн. Бүгінгі таңда еліміздегі демографиялық жағдайдың дұрыстығы, өткен он жылдықтармен салыстырғанда өсімнің қарқыны байқалады. Бұл уақыт өте келе жастардың үлес салмағы артуы әбден мүмкін екенін көрсетеді. Осы орайда олар үшін лайықты орта қалыптастыру аса маңызды.

Дархан ЖАЗЫҚБАЕВ,
философия ғылымдарының кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.11.2018

Аустрияның Санкт-Пёлтен қаласында Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды

12.11.2018

Алматыда Батырхан Шүкенов атындағы музыкалық байқау өтеді

12.11.2018

Атырау облысында жыл соңына дейін 30 әлеуметтік нысан іске қосылады

12.11.2018

«Түркілердің атасына» көрсетілген құрмет

12.11.2018

Өскемен қаласының көшелеріне Әміре Қашаубаев пен Қалихан Ысқақтың аты беріледі

12.11.2018

Румынияда қазақ киносының фестивалі өтті

12.11.2018

Атырау облысында 1720 кәсіпорын қызметкерлерінің жалақысын көтереді

12.11.2018

Атырауда «1st Grand Ball Atyrau» қайырымдылық балы өтті

12.11.2018

Парижде үш жылға созылған төрелік дау Қазақстанның пайдасына шешілді

12.11.2018

Ақтөбелік қыз Димаш Құдайбергеннің Лондондағы концертіне қатысады

12.11.2018

Ыстамбұлда Д.Кәлетаев шетелдік қазақ ұйымдарының басшыларымен кездесу өткізді

12.11.2018

Ақтөбе мен Челябі ынтымақтастық туралы келісімге келді

12.11.2018

Алматы әкімі қаланың қыс маусымына дайындығын тексерді

12.11.2018

Парижде Трамп, Путин, Макрон және Меркель бірқатар мәселелерді талқылады

12.11.2018

Қазақстан Ауғанстан жөніндегі отырысқа қатысты

12.11.2018

Америкалықтар Қостанай облысына инвестиция салғысы келеді

12.11.2018

Қазақстандық ару Miss Asia Global титулын жеңіп алды

12.11.2018

«Астана LRT» ЖШС орталық кассасы бүгіннен бастап жаңа мекен-жай бойынша жұмыс істейді

12.11.2018

Денис Никиша шорт-тректен әлем кубогінде үздік төрттікке енді

12.11.2018

Калифорниядағы орман өрті: Парадайс қаласы жанып кетті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

Сайын БОРБАСОВ, саяси ғылымдар докторы

Halyqaralyq bedel jáne syrtqy saıasat

Álemdik úrdister jyldamdap, halyqaralyq qatynastar shıeleniske túsken zamanda tıimdi syrtqy saıasatty iske asyra alǵan memleketter tabysty damıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу