Тұлғаға орта керек тұғыр болар

Азаматтық санаға тән сипат – жеке мүдделерден биік болу, жеке бастың қамынан елдің қамын, тұтас қоғамдық ізгілікті жоғары қою. Ол қоғамдық ізгілікті қалыптастыруға негіз болатын мінездің көрінісі. Азаматтық сана өзіне тілемегенді өзгеге тілемеу, өмір сүріп отырған ортасы, әлеуметі үшін әр адамның жауапкершілік сезімінің жоғары болуы, адамшылық парызы жолында атқарар қызметі арқылы өлшенбек.

Егемен Қазақстан
07.11.2017 7345
2

Француз философы Ж.Ж.Рус­соның «Адамда екі нәрсені таңдап алуға мүмкіндік жоқ, оның бірі – ата-анасы, екіншісі – дүниеге келетін ортасы», деген сөзі бар. Расымен адам қандай ортада дүниеге келетіндігін таңдай алмайды, ол оның жазмышы. Кейін оны сол орта өсіреді.

«Адам қоғам жоқ жерде адам бола ала ма?», деген сұраққа жауап іздеу көркем әдебиетте де бар тәжірибе. Мысалы, Даниэль Дефоның «Робинзон Крузо» шығармасындағы кейіпкер Робинзонның, Редьярд Киплингтің «Джунгли кітаптарындағы» кейіпкер Мауглидің образдары адам баласының қоғамсыз ортадағы өміріне назар аудартып, адам әлеуметсіз қандай адам болар еді деген мәселені көтерген. «Менде бір іскер адамның бірі едім», деп өзімен-өзі тілдесетін Робинзонның жапандағы аралда кешкен жалғыздық өмірі, одан жол тауып шығуы, түптеп келгенде оның бұған дейінгі қоғамдық ортада үйренген, қалыптастырған қасиеттерінің арқасында ғана мүмкін болатыны оқырманға көп нәрсені аңғартса керек.

Хәкім Абай да бір сөзінде «Адам баласын заман өсіреді, кімде-кім жаман болса, оның замандасының бәрі виноват», деген түйінді пікір білдірген.

Жалпы, әлемдік философия мен әдебиеттегі ізденістердің барлығы да адамның қалыптасуында, адамдық деңгейге көтерілуінде қоғамдық ортаның шешуші рөл атқаратынын меңзеген. Ал ендігі мәселе сол орта қандай болуы керектігі жайлы.

Адамның мінез-құлқы, өмірге көзқарасы өскен ортасына тікелей байланысты. Ешкімде жаман мінезбен, қаскөй көзқараспен дүниеге келмейді. Сәби кезінде бәрі таза. Халқымыздың адам болмысына байланысты сөздік лексиконында «сәбидей таза» деген тіркес тектен-тек қолданылмаса керек. Хәкім Абайдың: «Мен егер закон қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін түзеп болмайды деген кісінің тілін кесер едім», дейтін сөзі бар. Яғни Абай адамды бұзатын да, түзейтін де орта деген ойды айтып тұрған жоқ па?!

Олай болса, осы орта мәселесі бүгін қандай жағдайда? Бізде адамдардың жас ерекшеліктеріне байланысты қандай орталар бар? Болашақ тұлғаларды қалыптастыратын орталар бар ма? Жастар немен айналысып жүр, олар қандай құндылықтарға бет түзеуде? Міне бұлардың барлығы азаматтық сананы қалыптастыруда зерделеуді қажет ететін маңызды мәселелер.

Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін құндылықтар арнасы да өзгеріп шыға келді. Бұрынғы кеңестік идеологиядағы құндылық деп саналған кейбір ұстанымдар жарамсыз болып қалды. Бұл заңдылық. Адам өзгерді. Адам­дарға сенім бостандығы беріл­ген тұста, санаға талас жүрді. Әлем­дегі, түрлі мақсатты көздей­тін діни ағымдар сол тұсты пайдаланып, елімізге еніп кетті. Олардың кейбіреуі құндылықтар ауысқан өлара уақытта бағыт-бағдар іздеген жастарымызға, отандастарымызға өз орталарын ұсынды, қамқорлық жасаған болып діни-дүниетанымдық ұстанымдарын олардың санасына сіңіре бастады. Бүгін мұның теріс нәтижесін көріп жатқан жағдайымыз бар. Соның барлығы рухани құндылықтарға сусындатар ортаның жоқтығынан болған жайт.

Біз өскелең ұрпаққа, жаста­ры­мызға қандай орта ұсына алып отырмыз? Бізде әркім өз бетінше өмір кешу көрінісі байқалады. Мәселен, кеңестік дәуірде жүр­гі­зілген идеологияның сипатына сай өзіндік орта болатын. Сол кездегі партия мектебі мем­лекеттік қызмет саласындағы адамдарға орта болды. Солардың арасынан қарым-қабілеті шыңдалған, қоғам өміріне дайын өз тұлғаларын қалыптастырып шығарды. Қазір ше, бізде тәуелсіз елдің тұлғаларын дайындап, қалыптастырып шығаратын қандай орта бар?

Бүгінгі мемлекеттік қызметке келіп жатқан кейбір жастар, белгілі бір мемлекеттік сана қалыптастыратын ортаның жоқтығынан, ең негізгі мақсаты мансаптық өсу болып отыр. Ал белгілі бір ортада піспеген, азаматтық санасы қалыптаспаған ондай адамнан өз мүддесін ғана ойлайтын жандар шығып жатса таңғалуға болмас. Сондықтан бізге барлық сала бойынша үлкен қоғамдық істерді алып кете алатын, азаматтық санасы қалыптасқан болашақ тұлғаларға тұғыр бола алатын орталар керек. Ол орталарға ортақ құндылық азаматтық сана болуы тиіс. Білім алушы әлеуметтік топ үшін оқырмандар ортасы, кітап культі қалыптасса, болашақ технологтар үшін шеберлер ортасы, мемлекеттік қызмет жасауды мақсат тұтатын жастар үшін патриоттар ортасы тағысын т.б. бағыттардағы орталар қажет. Сол орталар өз ішінен суырылып шығатын тұлғаларға тұғыр болмақ. Ол келешекте біздің мемлекетіміздің азаматтық сана деңгейінде дамуына, өзі үшін ғана емес, тұтас елдің игілігі үшін қызмет қылатын тұлғалардың қалыптасуына айтарлықтай ықпал етері анық.

Тортасыз май, ортасыз тұлға болмайды. Тұлғалардың көбеюі елдік санамыздың өркендеуіне жол ашпақ. Данышпан ойшыл Шәкәрім бабамыздың «Жұқпайды екен айтқан сөз, ғылымы жоқ адамға. Көкірегінде болса көз, жұғар сондай адамға. Ондай адам қазақтан көп туса осы заманға. Босар еді азаптан, қазақ шығып самалға», деген арман-мұраты елді ел қылудағы әр адамның адамдық сапасына, азаматтық санасына көңіл ау­даруға шақырып тұрған жоқ па?!

Белгілі бір ортада қайнап, пісіп-жетілген, азаматтық санасы қалыптасқан тұлғалар елдік санаға бастары анық. Сондықтан да болашақ тұлғаларды қалып­тастыру үшін қандай орталар ке­рек деген мәселені қолға алу бас­ты міндет. Бізде бұған барлық мүм­кіндік бар. Уақытты жіберіп алмай, соны қазірден бастап назар­ға алғанымыз жөн.

Аристотель адамға «адам таби­ғатынан әлеуметтік жануар» деп анықтама беріп, адамның әлеуметтік ортадан тыс өмір сүре алмайтынын меңзеген болатын.

Адамның әлеуметтенуі – өмірге бейімделуі, жеке тұлға ретінде қалыптасуы деген сөз. Әлеуметтену, демек адамның таби­ғи қалыптасуы процесімен қатар жүретін құбылыс. Әлеу­мет­тену болмаған жағдайда адам қоғамдық ортадан тыс қалып, жеке адам ретінде қалыптасуы баяулайды. Ортаның өзі түрлі әлеуметтік сатыға бөлінетінін ұмытпау керек. Мәселен, ғылыми орта, жастардың субмәдениетін қалыптастырып жүрген орта, күнделікті өмірде кездесетін адамдардың жеке ортасы, дос-жарандар, қызығушылықтарына қарай қалыптасатын ортасы. Осы әлеуметтік орталар адамның қалыптасып, дамуына, өміріне бағдар алуына ықпал ететін жүйе тәрізді.

Ортасы жоқ адам кез келген жоғарыда атап өткен әртүрлі деңгейдегі субмәдениеттің немесе ұйымдардың жетегінде кетуі әбден мүмкін. Олай болатыны адамның өзі әлеуметтік процестердің нәтижесінде тұлға болып қалыптасады.

Қазіргі уақытта бізде жас­тар­дың тұлға ретінде қалыптасуына ықпал ететін қандай орта бар деген сауал туындайды.

Өткен кеңестік жүйеде орта идеология негізінде жұмыс ат­қа­рып, адамның әлеуметтену про­цесіне сай айқындалған. Тарихқа көз жіберсек, мектеп жасындағы балалардың октябрят, пионер, комсомол ұйымдарының, соңында коммунистік партияның мүшесі болып шығуы жай нәрсе емес еді. Бұл Кеңес Одағының жүйесі азаматтарға жас ерекшелігіне орай ортаны айқындап бергенін көрсетеді.

Бүгінгі таңда орта жоғарыда аталған субмәдениеттер арасында қалып қойғандай. Мәселен, кейбір орталар байкер, панкер, иглз сынды ұғымдармен астасса, енді бірі әлеуметтік желілер арқылы виртуалды деңгейге түскен. Осындай жағдайда ортаны қалай қалыптастыруға болады? Мәселе күрделі, ауқымды әрі қоғам дамуы үшін маңызды. Мектеп жасында қандай ортаны, студенттік шақта қандай орта­ны қалыптастырып, жас ұрпақ­қа бағдар беруге болады? Сұ­рақ көп, жауап аз. Ойлануды талап етеді. Олай болса шығарма­шы­лық салада, көпшілік спортты дамыту ісінде орталарды қалып­тастыру қажеттігі артып отыр. Бізде бүгінде ондай орталар жоқ емес, бар. Бірақ жұмыс істеу, жарнамалануы төмен, нә­тижесі айтарлықтай емес. Сон­дық­тан мектептерде оқырман­дар клубын құрып, оған мүше­лер­дің қабыл­дануын және ол клуб­тардың қоғамдық қызметпен айналы­судағы беретін пайдасын көрсету керек.

Жастардың қоғамдық ұйым­дарын жетілдіру заман сұраны­сына сай келеді. Ол науқан түрінде емес, жүйелі түрде бағдарлама негізінде жасалғаны жөн. Бүгінгі таңда еліміздегі демографиялық жағдайдың дұрыстығы, өткен он жылдықтармен салыстырғанда өсімнің қарқыны байқалады. Бұл уақыт өте келе жастардың үлес салмағы артуы әбден мүмкін екенін көрсетеді. Осы орайда олар үшін лайықты орта қалыптастыру аса маңызды.

Дархан ЖАЗЫҚБАЕВ,
философия ғылымдарының кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

21.09.2018

Халқына демесін болған күйші

21.09.2018

Жер үстінде жұмақ бары рас па?

21.09.2018

Зейнетақы қоры жалған қауесетті жоққа шығарды

21.09.2018

Димаш Акимов: Көрерменім «Адам» атандырып жіберді

21.09.2018

Қостанайда 11500 адам бірыңғай жиынтық төлем төлейтін болады

21.09.2018

Вьетнам президенті Чан Дай Куанг көз жұмды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу