Мақта тойы Мақтааралға қайта оралды

Ақ мақта – Оңтүстіктің мақтанышы. Оны ел ауызында әспеттеп «ақ алтын» деп те атайды. Ақ алтын десе дегендей бар, бабын тапсаң, бағасы келіссе ауыздан ақ май ағызатын-ақ дақыл. Мақта – елімізде негізінен Оңтүстік Қазақстан облысында ғана өседі. Оның ішінде ел ауызында Мырзашөл атанған Мақтаарал ауданы диқандарының дені мақтаға маманданған. Сонау жылдары бұл ауданның байлығы мақтамен есептелетін. 

Егемен Қазақстан
13.11.2017 64594
2

Күзгі жиын-терімде барсаң, мақта артқан ұбақ-шұбақ тіркеме тіркеген трактор, жүзі жарқын, миығына қуаныштың күлкісі ілін­ген, қағанағы қарқ, сағанағы сарқ диқан­дарды көрер едің, мақ­та ал­қабы жоқ жұрт та көңілді көрінетін.

Сол жылдары Мақтаарал ауылдарында аппақ кіреукелі шатыры бар жаңа үйлер көбейіп қалатын. Сол жылдары жаз бойы атыз жағалап, ерні тілім-тілім бо­лып жүретін бозбалалардың дені күзде бетіне май жаққандай жылтырап шығып, үйіне келін әкеліп, ауылды қуантып жататын. Байлықты жаңа салынған үй саны мен түскен келінге жасаған тоймен есептейтін еді бұл жақтың кісілері.

Кейін мақта базары біразға дейін тарқады. Ақ алтынның бағасын белгілейтін Ливерпуль биржасының қабағы қатайып, түсін бермей кіржиді де тұрды. Жаз бойы су жеткізе алмай ала­сұрып, күзде мақтасының бағасы жерге ұрылған соң көп диқан кетпенін лақтырып қалаға көшіп кетті. Әкімдер жағы «мақтадан пайда жоқ, көкөніске өтіңдер» деп үгіттей бастаған.

Биыл мақта тойы Мақтааралға қайта оралды. Ақ алтын бағасы тоннасына 165 мың теңгеден қабылдана бастады. Атап айтсақ, биыл облыста 134,6 мың гектар жерге мақта шиті себілген. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 25 мың гектарға артық. 2016 жылы шаруалар әр гектардан орта есеппен 26,2 центнерден өнім алып, барлығы 286,4 мың тонна ақ ұлпа жинаған. Егістік көлемінің артуына байланысты өңірде 300 мың тоннадан астам мақта жиналады деп жоспарланып отыр.

Еліміздегі ақ алтынның отаны саналатын Мақтаарал ауданында өткен жылы 83 мың гектарға мақта шиті себілсе, биыл мақта алқабы 95 мың гектарға жеткен. Аудан шаруалары өткен жылы 218 мың тонна өнім жинаса, биыл да мол өнім алуды көздеп отыр.

Облыс бойынша мақта дақы­лы 9 ауданда егіледі. Қазір бәсеке заманы, ғылымның заманы. Күзде жердің сорын шайып, көктемде шитті мақтаны жерге сіңіргенмен шаруа бітпейді. Жақсы тұқым керек. Облыс басшысы Мақтааралға барғанда осы мәселені тағы көтерді.

«Оңтүстік Қазақстан облысы­ның бренді саналатын мақта да­қылы бәсекеге қабілетті болуы қажет. Сондықтан ақ ұлпаның жаңа сорттарын шығарып, оны өн­діріске ендіруіміз керек. Бұл тұста «Қазақ мақта шаруашылығы» ғылыми-зерттеу институтының қосар еңбегі орасан», – деді облыс әкімі Ж.Түймебаев Мақтаарал ауданындағы ғылыми-зерттеу инс­титутында болған жүздесуде.

«Ауыл шаруашылығы дақыл­дарының басқа түрлері өзге өңір­лердің барлығында өсіріледі. Мәселен, республикалық көрсет­кіште Оңтүстіктің көкөніс өндіру­ден алар үлесі – 25 пайызды, жүзімнен – 70, жемістен 37 пайызды құрайды. Ал мақта дақылы 100 пайыз тек қана осы өңірде өсіріледі. Сондықтан, елiмiздегi үлкен табыс әкелетiн жүз жыл­дық тарихы бар мақта дақылы­ның сапалы сорттарын дамы­тып, инновациялық технология­лар­ды өндіріске ендіру арқылы ақ алтынды өндірудің тиімділігін арттыруымыз керек. Осы саладағы мәселелердi бiрлесiп жүйеге түсiрсек қана мол өнiмге қол жет­кiземiз», деді облыс әкімі.

Атакент кентіндегі ғылыми-зерттеу институтында бүгінде дүниежүзілік мақтаның 10-нан астам түрі зерттеледі. Ондағы ғалымдар ақ ұлпаның 12 орта талшықты, сыртқы ортаның қолайсыз факторларына төзімді, өнімділігі жоғары сорттарын шығарды. Сондай-ақ өндіріске отандық бес мақта сортын енгізді. Институт ғалымдары әзірлеген мақта қозасын баптаудың қарқын­ды технологиясы 58,3 мың гектар мақталық егіске, топырақты 55-60 см терең қопсыту технологиясы 57 мың гектар жерге ендірілген.

Айта кетейік, мақтадан тал­шық, тұқым, талшықтан мата немесе жіп, сабын мен мақта майы сынды 1200-ден аса әр­түрлі заттар алынады. Жаңа технология тәтті жемісін жегізеді. Бұл ретте Мақтаарал мақта тазалау зауыты мақта талшығын дайындауда жақсы табыстарға жетіп келеді. Бұл межеге жету үшін кәсіпорынға АҚШ-тың «Люмус Корпорейшн» компаниясынан алынған қондырғы көмектесіп отыр. Өңірдегі мақта зауыттарымен салыстырғанда бұл өндірістің еңбек өнімділігі 30 пайызға жоғары. Атап айтқанда, талшықтың шығуы 30 пайызға мол әрі сапасы жоғары. Электр қуатының шығыны 25-30 пайызға үнемделеді және мақтаны өңдеу мерзімі 30 пайызға қысқарған. Жобада пайдаланылған иннова­циялық технологиялардың ТМД елдерінде теңдесі жоқ. 

– Зауытымыздағы инвести­ция­лық жоба 2013 жылы өңірлік үйлестіру кеңесінде мақұлда­нып, индустрияландыру карта­сы енгізілген болатын. Сөйтіп атал­мыш жобаны 2014 жылы іске қос­тық. Зауыттың жалпы құны 1 мил­лиард теңгені құрайды. Мұнда 120 адам мерзімді жұмыс орнымен қамтылған, – дейді зауыттың бас инженері Асылбек Жамалов. 

2014 жылы үдемелі индуст­риялық-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасы аясында іске қосылған кәсіпорын биылдың өзінде 60 мың тонна мақта талшығын әзірлеуді жос­парлап отыр. Мұнда тәулігіне 40 тонна мақта талшығы өндіріледі. Дайын өнім Шымкенттегі мақта тоқыма зауытына жөнелтіледі. Зауыт қажеттілігінен артылған талшықтар Чехия мен Үндістанға экспортқа шығарылады.

Ақ алтын осылайша Оңтүс­тіктің берекесін кіргізіп жатыр. Мақтааралға барсаң жол жиегінде тіркемеден ұшқан үйме-жүйме мақтаны көресің. Өңірдің көңілі тоқтығын байқайсың. Ақ мақта алтын күздің байлығын осында қол­тықтап әкелгендей көрінеді көзге. 

Бақтияр ТАЙЖАН,

«Егемен Қазақстан»

Оңтүстік Қазақстан облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу