Мақта тойы Мақтааралға қайта оралды

Ақ мақта – Оңтүстіктің мақтанышы. Оны ел ауызында әспеттеп «ақ алтын» деп те атайды. Ақ алтын десе дегендей бар, бабын тапсаң, бағасы келіссе ауыздан ақ май ағызатын-ақ дақыл. Мақта – елімізде негізінен Оңтүстік Қазақстан облысында ғана өседі. Оның ішінде ел ауызында Мырзашөл атанған Мақтаарал ауданы диқандарының дені мақтаға маманданған. Сонау жылдары бұл ауданның байлығы мақтамен есептелетін. 

Егемен Қазақстан
13.11.2017 68916
2

Күзгі жиын-терімде барсаң, мақта артқан ұбақ-шұбақ тіркеме тіркеген трактор, жүзі жарқын, миығына қуаныштың күлкісі ілін­ген, қағанағы қарқ, сағанағы сарқ диқан­дарды көрер едің, мақ­та ал­қабы жоқ жұрт та көңілді көрінетін.

Сол жылдары Мақтаарал ауылдарында аппақ кіреукелі шатыры бар жаңа үйлер көбейіп қалатын. Сол жылдары жаз бойы атыз жағалап, ерні тілім-тілім бо­лып жүретін бозбалалардың дені күзде бетіне май жаққандай жылтырап шығып, үйіне келін әкеліп, ауылды қуантып жататын. Байлықты жаңа салынған үй саны мен түскен келінге жасаған тоймен есептейтін еді бұл жақтың кісілері.

Кейін мақта базары біразға дейін тарқады. Ақ алтынның бағасын белгілейтін Ливерпуль биржасының қабағы қатайып, түсін бермей кіржиді де тұрды. Жаз бойы су жеткізе алмай ала­сұрып, күзде мақтасының бағасы жерге ұрылған соң көп диқан кетпенін лақтырып қалаға көшіп кетті. Әкімдер жағы «мақтадан пайда жоқ, көкөніске өтіңдер» деп үгіттей бастаған.

Биыл мақта тойы Мақтааралға қайта оралды. Ақ алтын бағасы тоннасына 165 мың теңгеден қабылдана бастады. Атап айтсақ, биыл облыста 134,6 мың гектар жерге мақта шиті себілген. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 25 мың гектарға артық. 2016 жылы шаруалар әр гектардан орта есеппен 26,2 центнерден өнім алып, барлығы 286,4 мың тонна ақ ұлпа жинаған. Егістік көлемінің артуына байланысты өңірде 300 мың тоннадан астам мақта жиналады деп жоспарланып отыр.

Еліміздегі ақ алтынның отаны саналатын Мақтаарал ауданында өткен жылы 83 мың гектарға мақта шиті себілсе, биыл мақта алқабы 95 мың гектарға жеткен. Аудан шаруалары өткен жылы 218 мың тонна өнім жинаса, биыл да мол өнім алуды көздеп отыр.

Облыс бойынша мақта дақы­лы 9 ауданда егіледі. Қазір бәсеке заманы, ғылымның заманы. Күзде жердің сорын шайып, көктемде шитті мақтаны жерге сіңіргенмен шаруа бітпейді. Жақсы тұқым керек. Облыс басшысы Мақтааралға барғанда осы мәселені тағы көтерді.

«Оңтүстік Қазақстан облысы­ның бренді саналатын мақта да­қылы бәсекеге қабілетті болуы қажет. Сондықтан ақ ұлпаның жаңа сорттарын шығарып, оны өн­діріске ендіруіміз керек. Бұл тұста «Қазақ мақта шаруашылығы» ғылыми-зерттеу институтының қосар еңбегі орасан», – деді облыс әкімі Ж.Түймебаев Мақтаарал ауданындағы ғылыми-зерттеу инс­титутында болған жүздесуде.

«Ауыл шаруашылығы дақыл­дарының басқа түрлері өзге өңір­лердің барлығында өсіріледі. Мәселен, республикалық көрсет­кіште Оңтүстіктің көкөніс өндіру­ден алар үлесі – 25 пайызды, жүзімнен – 70, жемістен 37 пайызды құрайды. Ал мақта дақылы 100 пайыз тек қана осы өңірде өсіріледі. Сондықтан, елiмiздегi үлкен табыс әкелетiн жүз жыл­дық тарихы бар мақта дақылы­ның сапалы сорттарын дамы­тып, инновациялық технология­лар­ды өндіріске ендіру арқылы ақ алтынды өндірудің тиімділігін арттыруымыз керек. Осы саладағы мәселелердi бiрлесiп жүйеге түсiрсек қана мол өнiмге қол жет­кiземiз», деді облыс әкімі.

Атакент кентіндегі ғылыми-зерттеу институтында бүгінде дүниежүзілік мақтаның 10-нан астам түрі зерттеледі. Ондағы ғалымдар ақ ұлпаның 12 орта талшықты, сыртқы ортаның қолайсыз факторларына төзімді, өнімділігі жоғары сорттарын шығарды. Сондай-ақ өндіріске отандық бес мақта сортын енгізді. Институт ғалымдары әзірлеген мақта қозасын баптаудың қарқын­ды технологиясы 58,3 мың гектар мақталық егіске, топырақты 55-60 см терең қопсыту технологиясы 57 мың гектар жерге ендірілген.

Айта кетейік, мақтадан тал­шық, тұқым, талшықтан мата немесе жіп, сабын мен мақта майы сынды 1200-ден аса әр­түрлі заттар алынады. Жаңа технология тәтті жемісін жегізеді. Бұл ретте Мақтаарал мақта тазалау зауыты мақта талшығын дайындауда жақсы табыстарға жетіп келеді. Бұл межеге жету үшін кәсіпорынға АҚШ-тың «Люмус Корпорейшн» компаниясынан алынған қондырғы көмектесіп отыр. Өңірдегі мақта зауыттарымен салыстырғанда бұл өндірістің еңбек өнімділігі 30 пайызға жоғары. Атап айтқанда, талшықтың шығуы 30 пайызға мол әрі сапасы жоғары. Электр қуатының шығыны 25-30 пайызға үнемделеді және мақтаны өңдеу мерзімі 30 пайызға қысқарған. Жобада пайдаланылған иннова­циялық технологиялардың ТМД елдерінде теңдесі жоқ. 

– Зауытымыздағы инвести­ция­лық жоба 2013 жылы өңірлік үйлестіру кеңесінде мақұлда­нып, индустрияландыру карта­сы енгізілген болатын. Сөйтіп атал­мыш жобаны 2014 жылы іске қос­тық. Зауыттың жалпы құны 1 мил­лиард теңгені құрайды. Мұнда 120 адам мерзімді жұмыс орнымен қамтылған, – дейді зауыттың бас инженері Асылбек Жамалов. 

2014 жылы үдемелі индуст­риялық-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасы аясында іске қосылған кәсіпорын биылдың өзінде 60 мың тонна мақта талшығын әзірлеуді жос­парлап отыр. Мұнда тәулігіне 40 тонна мақта талшығы өндіріледі. Дайын өнім Шымкенттегі мақта тоқыма зауытына жөнелтіледі. Зауыт қажеттілігінен артылған талшықтар Чехия мен Үндістанға экспортқа шығарылады.

Ақ алтын осылайша Оңтүс­тіктің берекесін кіргізіп жатыр. Мақтааралға барсаң жол жиегінде тіркемеден ұшқан үйме-жүйме мақтаны көресің. Өңірдің көңілі тоқтығын байқайсың. Ақ мақта алтын күздің байлығын осында қол­тықтап әкелгендей көрінеді көзге. 

Бақтияр ТАЙЖАН,

«Егемен Қазақстан»

Оңтүстік Қазақстан облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.11.2018

Елбасы Ұлттық банк төрағасы Данияр Ақышевті қабылдады

20.11.2018

Қайырымды қала тұрғындары тегін дүкен ашты

20.11.2018

Гүлшара Әбдіқалықова Албания Республикасының Еуропа істері және сыртқы істер министрімен кездесті

20.11.2018

Қ.Тоқаев Албанияның Еуропа және сыртқы істер министрі Д.Бушатиді қабылдады

20.11.2018

Павлодардағы электр қуаты 4 процентке төмендеді

20.11.2018

Түркі киносын әлемге таныту тақырыбына арналған дөңгелек үстел өтті

20.11.2018

Атырауда мемлекеттік-жекеменшік әріптестік шеңберінде көшелерді жарықтандыру жобасы іске асырылады

20.11.2018

Павлодарда Елбасының өмірі туралы көрініске әртістер таңдалуда

20.11.2018

Түркістанда «Agrofest – 2018» фестивалі өтті

20.11.2018

Албанияның Сыртқы істер министрі Қазақстанға алғашқы ресми сапармен келді

20.11.2018

«Құлагер» ұлттық жүлдесі табысталды

20.11.2018

Жетпіс мың адамның жалақысы өседі

20.11.2018

Алматыда жаңа комедиялық фильмнің тұсауы кесілді

20.11.2018

Түркістан аймағының Берлинде басылған көне картасы

20.11.2018

Алматыда «Құлагер» ұлттық жүлдесі табысталды

20.11.2018

Талғат Ешенұлы. Жүрегі бар жалғыз үй

20.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Отырар сазы» оркестрінің жетекшісі Дінзухра Тілендиеваны қабылдады

20.11.2018

Қазақ ғалымы Швецияда су тазартудың экологиялық таза әдісін ойлап тапты

20.11.2018

«Қазақстан темір жолы» және «ҚазМұнайГаз» басқармаларының жаңа төрағалары тағайындалды

20.11.2018

Қайрат Әбдірахманов ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблея басшылығымен кездесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Stokgolm sındromy

Jumyr jerdiń betinde sany jaǵynan bizden áldeqaıda kóp, alaıda táýelsiz el atanýdy mańdaılaryna jazbaǵan, ol oryndalmas armandaı kórinetin halyqtar az emes jeterlik. Jaratqannyń qalaýymen qolǵa tıgen táýelsizdik qazaq balasynyń eń bir asyl muraty edi.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу