Салпаңқұлақ

Ойпырмай, қай нәрсеге де ке­ліс­­тіріп, дәл бейнелеп ат қоюға кел­генде қазақтан шебер халық бар болса, айтыңызшы бізге! Бір ға­на құлақтың төңірегінен толып жат­қан қаншама толайым ұғымдар шы­ғарғанына таңғалмасқа әдді­міз бар ма? Ұзынқұлақ дейді. Қал­қан­құлақ дейді. Салпаңқұлақ дейді. 

Егемен Қазақстан
21.11.2017 207
2

«Қазан­шының еркі бар қайдан құ­лақ шығарса» деп және бір қияға сер­мейді. Ол құлақтың қай құлақ еке­нін дөп басатын құймақұлақ та осы қазағыңызды өзі. Осылай тол­ғай берсек, «бастан құлақ – садаға» болатын да жөні жоқ екен-ау.

Ұзынқұлақтың қарасы көрінгенде елеңдеп отыратын қазақ салпаңқұлақ десе кәдімгідей сестеніп, ол аз десеңіз, сескеніп қалады. Баяғы ит жылынан бері қанға сіңген дағды солай. Сонда бұл қазақ шошитын салпаңқұлақ қай салпаңқұлақ дейміз-ау. Тіліміздің түсіндірме сөздігін ашып қарап жі­бер­се­к, салпаңқұлақ дегеніміз сөз та­си­тын, аңдып жүріп ақпар жеткізіп тұ­ратын тыңшы, жансыздың дәл өзі. Салпаңқұлақ сұлбасынан қазақтың үркіп, жылан көргендей жиырыла қалатыны да содан.

Салпаңқұлақтың санаты ауыл ішінің әншейіндегі өсекшісінен биік, қос үйді қоса қондырмайтын қатардағы сөз тасығыштардан мәртебесі жоғары. Әлбетте, келекелеп кері мағынасымен алғанда. Салпаңқұлақ адам әулетімен бірге жаралып, адам табиғатының ең бір сайтани пиғылдарымен біте қайнасқан нәрсе. «Тоқ тіленші – адам сайтаны, Харекетсіз – сопы монтаны» деген Абай хакімнің сөздері де осыған меңзейді. Арғы тегіндегі зұлымдық ұрығымен тамырлас осы сайтандыққа әр зәнталақ заманның сайқал да сумақай саясаттары араласқан кезде салпаңқұлақтардың да тасы өрге домалап отырғанын аңғарамыз.

Әлемдік ауқымдағы ең әйгілі сал­паңқұлақ – Иса Мәсіхті сат­қан Иуда дер едік. Шыңғыс ханның Оты­рарға жіберген саудагер­лер керу­ені­нің тең жарымы салпаң­құ­лақ­­тар болмаса, Қайырхан оларды қа­тал жазаға бұйырмас еді. Қазақ са­қа­расындағы салпаңқұлақ институ­ты­ның қалыптасуы мұндағы Ресей отаршылдығының запыран зардаптарымен, зымиян озбырлығымен тікелей байланысты. Шын мәнісінде біздің миссионер, қазақтың дәстүр-мәдениетін зерттеді деп жүргендердің көбі халқымыздың осал тұстарын аңдаған аңдушы жансыздар, патша өкіметінің отаршыл саясатына қызмет еткен салпаңқұлақтар еді. Сырым Датұлы, Исатай-Махамбет, Кенесары хан көтерілістері тұсында қазақтың өз ішінен шыққан салпаңқұлақтар да осы­нау азаттық жолындағы қоз­ға­лыс­тар­ды басып-жаншуға аз үлес қос­па­ғанын байқаймыз.

«Әр заманда бір сұрқылтай» демек­ші, қазақ ішінен оқыған озық ойлы аза­мат­тар көбірек шығып, өз алдына ел болу­д­ың алаштық әңгімесі айтыла бас­та­ған кезеңдерде отаршылардың тымпи тыңшыларға деген мұқтаж-зәрулігі арта түседі. «Беріп келсе бір арыз бұтып-шатып, Елді алып, Еділді алып есір­гіштерден» оп-оңай салпаңқұлақ жаса­ған. Осындай жағдайда «Жа­ны аяулы жақсыға қосамын деп, Әр­кім бір ит сақтап жүр ырылдатып» деп данышпан Абай қайтіп күңі­рен­бе­сін. Әлихан Бөкейханов, Ах­мет Бай­тұрсынұлы, Міржақов Дула­тов сын­ды Алаш арыстарының, аяулы жақсы­ларымыздың соңынан пат­ша­лық дәуірде де, кеңес кезінде де салып қойған бір-бір иттің болғаны анық. Бәрінен өз ауылымның иттерінің қап­қаны батады деген Ахаңдай абзал да қазақ­тың өз ішінен шыққан сал­паң­құл­ақтарды айтып отыр емес пе.

Міржақып Дулатов «Қазақ» газе­ті­не шыққан мақаласында оларды «Жүзіқаралар» деп атайды. «Ақмола об­лысының «ақ, пәк» деп құрмет­теп жүрген Дүйсенбай қажыға «Маң­дай­ына мұхит дариясының суымен жуса да кетпейтін айқын қара таң­ба басып, қазақ тобынан аластап бір­жола шығарғанын» айтады. Бұл – қолы­на Құран ұстап жүріп сөз тасып, хал­қына сатқындық жасаған, біресе пат­ша өкіметіне, біресе қызылдарға жарам­сақтанған, сөйтіп Атбасар, Көк­шетау, Омбыны шулатқан монтаны салпаңқұлақтардың бірі.

Кеңестің кері кеткен саясатының сенімді сүйеніштерінің бірі де осы салпаңқұлақтар болды. Әкесін ұстап берген, Астанада әлі күнге шейін атын­да көше бар Павлик Морозов, біз­дің әнге қосқан «батыр бала» Болат­бектер осындайдан шыққан. Ол ол ма, маршал Жуковтың соңына да жансыздар салып қойып, оның өкімет пен партияға қырбай сөздері тиіс­ті орындарға қолма-қол жеткізіліп тұр­ған. Содан соң атақты маршалмен «тәрбие сағаттары» өткізілетін көрі­неді.

Қазақ ұлтшылдығына қарсы күрес­те де салпаңқұлақтардың «еңбегі» ерен. Қ.Сәтбаев, М.Әуезов, Е.Бекмаханов, М.Ғабдуллин сияқты ел ардақтарының да әрбір басқан ізін, айтқан сөзін аңдыған екен. Ғылым академиясы, институттар, баспалар, Жазушылар одағы сынды ұлттық сипаттағы үлкен мекемелерде де сөз таситын тыңшылар ұстаған. Мәлік Ғабдуллинге тіркеген салпаңқұлақ өзінің шопыры екен. Астапыралла! Олар КГБ тарапынан еңбектеріне сыйақы да алып тұрыпты-ау.

Әрине салпаңқұлақтарды түп-тамырымен құрту оңай емес. Әйтсе де еліміздің азаттығы тынысымызды кеңейтті, жан сарайымызды аша түсті. Арамызда әлі болса салпаңқұлақтар жоқ па, абай болайық, ағайын!

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

23.09.2018

Балалар Евровидениесінде еліміздің намысын Даниэла Төлешова қорғайтын болды

23.09.2018

Энтони Джошуа ресейлік боксшы Александр Поветкинді жеңді

23.09.2018

Астанада ТҚО объектілерді қорғаудың цифрлық басқару жүйесі ұсынылды

23.09.2018

Екібастұзда алғашқы STEM-зертханасы ашылды

23.09.2018

Маңғыстауда VI Халық спорты ойындары басталды

23.09.2018

Астаналықтар заң мәселесі бойынша тегін кеңес алды

23.09.2018

Ақтауда триатлоннан Қазақстан Кубогының финалы басталды

22.09.2018

Жалпықалалық сенбілікте 9 мыңнан астам ағаш егілді

22.09.2018

Мақтаарал ауданында «Жасыл ел» жастардың еңбек жасақтары жұмысын бастады

22.09.2018

«Балалар Евровидениесі» байқауының жеңімпазы анықталмақ

22.09.2018

Халықаралық «Ясауитану-2018» байқауы өз мәресіне жетті

22.09.2018

Елбасы елорданың қала құрылысын игеру жоспарымен танысты

22.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу