Ұлық іс ұлт таңдамайды

Жуырда Би-Би-Си-дің орыс қыз­­меті Дағыстан және чешен халық­­тарының ұлттық батыры Қа­жы­мұраттың Санкт-Петер­бургтің музейлерінің бірінде сақ­таулы тұрған бас сүйегін Чешенстан басшысы Рамзан Қадыровтың сұратып, жер қойнына беруге ниет еткені туралы жазды.

Егемен Қазақстан
04.12.2017 88

Бұл бізге Кенесары ханның оқи­ғасын жадымызда жаңғыртып, оның да бас сүйегі отарлаушылардың алып кетуімен музей қорларының бірінде сақталып, осы күнге дейін табылмай отырғанын еске салды. Сонымен бірге жауларының бас сүйегін жинау сияқты тағылық дәстүр Ресей империясында ХХ ғасырдың басына дейін жалғасқанын көріп отырмыз. 1923 жылы большевиктердің қолынан қаза тапқан Кейкі батырдың бас сүйегінің былтыр ғана Мәскеуден елге жеткізілген тағдыры бұл сөзімізге дәлел. Мың мұсылманда мұндай дәстүр жоқ. Олар дұшпанына өлгенде де әділ болып, мәйітін бөлшектеп, паршаламайды.

Қажымұрат Ресей патшалығының жаулап алуына қарсы Кавказ халық­тарының азаттық (ғазауат) күресін 1859 жылға дейін, яғни 25 жыл бойы жүргізген имам Шәмілдің сенімді серіктерінің бірі, қолбасшы мүриді, наиб имам. 36 жасында жауларының қолынан опат болған. Ол да имам Шәміл секілді авар халқынан шыққан. Патшалықтың озбыр саясатын сынаған орыс халқының озық ойлы өкілдері Шәмілдің күресіне іш тартса, әскер басшыларының өзі тұтқынға алғанда оған құрметпен қараған. Оның оң қолы болған Қажымұратты орыстың ұлы жазушысы Лев Толстой кейіпкер етіп, кітап жазғаны да белгілі... Кейбір деректерге қарағанда Қажымұраттың арғы тегі авар хандарынан тарайды. Туған жылы дәл анықталмаған, бірақ жоба бойынша 1816 жылғы деп топшыланады. Ал өлген жылы 1852 екендігі анық.

Қажымұрат Ресей патшалығымен ортақ тіл тапқан авар хандығының мұрагерлерімен жақын болып, имам Шәмілдің ғазауат соғысына да, оның мүридтік қозғалысына да көп уақыт қосылмаған. Алайда 1840 жылы Шә­мілмен құпия байланыста деген жаламен оны Ресей патшалығының әкім­шілігі тұтқындап, Темірхан шора­ға айдайды. Жолда Қажымұрат өзін айдап келе жатқан екі айдауыл­ды бірге тартып, құз жартастан секіріп кеткен. Жанындағылар өлген­де Қа­жы­мұрат тек аяғын ғана сындырыпты. Осы жылдан бастап ол Шә­мілге қосылып, өмірінің соңына дейін оның сенімді серіктерінің бірі болды. Оның батылдығы мен еп­тілігі, қайтпас қайсарлығы туралы артында ұмытылмас аңыздар қал­ған. Басқыншыларға қарсы жосын жо­рықтар жасап, ержүректіліктің ке­ре­­мет үлгілерін көрсетіп тұрған. Оның ерліктерін Дағыстан ғана емес, Чешенстан ерлері де өзіне үл­гі тұ­тады. Қасындағы шағын тобы­мен ол тұт­қиылдан шабуылдап, жау қосы­нын жиі-жиі сан соқтырып отыр­ған. Қолға түсірген олжаларын жарлы-жақыбайлар мен жетім-жесірлерге бөліп берген. Сондықтан да оған деген халық сүйіспеншілігі әлі де ұмы­тылмай келеді. Басқыншыларға қарсы атамекені үшін күрескен тау халқы ерлерінің арасында Қажымұраттың батырлығы осы күнге дейін өрлік пен ерліктің үлгісі ретінде аталады.

Көріп отырғанымыздай, Қажы­мұрат­тың барлық тарихы Кенесарымен ұқсас. Екеуі де ХІХ ғасырдағы патша басқыншыларына қарсы азаттық жо­лындағы күресте ел бастаған ерлер. Ке­йін­гі тағдырлары да ұқсас болып, екеуінің де бастарын саны көптігімен алғанына мәз болған басқыншылар музейге қойып, кейінгі ұрпағына «мақта­нышқа» көрсетуде...

Қажымұрат қазіргі Әзербайжанның Гах ауданында 1852 жылдың 5 мамырында қасындағы төрт серігімен бір­ге 300 казакпен шайқасқан тең емес со­ғыста шейіт болған. Соның өзінде ба­тыр 17 жауын жер жастандырып, қор­шаған жерден қашып шыққанда нөсердей жауған оқтың астында қалып, қаза табады.

Қажымұраттың денесі осы жердегі Онджалы деген ауылдың қасына жерленген, ал басын кесіп әкеткен жаулары Санкт-Петербургтің Әскери-медициналық академиясына тапсырады. Оның зираты әлі күнге мұсылман таулықтардың зиярат ететін мекені. 2015 жылы Мәскеудің Ұлттар үйінде туғанына 200 жыл толуына байланысты оны еске алу шарасы өткізілген.

1959 жылы бас сүйектерді тізімде­ген комиссия оның басын тауып, Ан­тро­пология және этнография (бұ­­рын­ғы Кунсткамера) музейіне өткізе­ді. Қазір бұл музей федералдық өкімет­тің қарауында. 2015 жылдан бері бас сүйектердің тағдырымен Мәдениет минис­трлігінің комиссиясы айналысады екен. Міне, батыр туған оғландардың бас сүйектері осындай тағдырға ұшыраған.

Жақсыбай САМРАТ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.02.2018

Астанада ашылатын төртінші ауданға Байқоңыр атауын беру мақұлданды

25.02.2018

Павлодар облысында жергілікті ЖОО үшін 200  грант  бөлінді

25.02.2018

Алакөл жағасын абаттандыру жұмыстары биыл да жалғасады

25.02.2018

Берлин-2018 кинофестивалінің жеңімпаздары анықталды

25.02.2018

Олимпиада-2018: Ресей құрамасы тұңғыш рет хоккейден алтын алды

25.02.2018

Мәлік Мырзалин: Ақмола облысына 257 миллиард теңге инвестиция тартылып, 12 мың жаңа жұмыс орны құрылды

25.02.2018

2018 жыл Ақтөбе облысында «Бала жылы» деп жарияланды

25.02.2018

Оралда құсбегілердің республикалық «Қансонар-2018» турнирі өтіп жатыр (ФОТО)

24.02.2018

Премьер-Министрдің Бірінші орынбасары Асқар Мамин Түрікменстан Президентімен кездесті

24.02.2018

Заң бұзған мыңға жуық шетелдік елден шығарылды

24.02.2018

Олимпиада - 2018: Шаңғышы Денис Волотка жарыс жолынан шығып қалды

24.02.2018

Былтыр Маңғыстау облысының жергілікті атқарушы органдары халыққа 1 253 841 қызмет көрсеткен

24.02.2018

Францияның Ұлттық Ассамблеясында қазақстан-француз стратегиялық серіктестігінің болашағы талқыланды

24.02.2018

Минскіде Қазақстан мен Беларусь СІМ арасындағы саяси консультациялар өтті

23.02.2018

Сенатор Д.Назарбаева Сингапурда болды

23.02.2018

ШҚО әкімі тұрғындар алдында есеп берді

23.02.2018

Қазақстандық парламентшілер ЕҚЫҰ ПА қысқы сессиясына қатысты

23.02.2018

Энергетика министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісі өтті 

23.02.2018

Оралхан Бөкейдің ағылшын тілінде жарық көрген кітабының тұсаукесері өтті

23.02.2018

СҚО-да Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасы Қорының күндері өтуде

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ғабит ІСКЕНДЕРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Мәселе заманда емес, адамда...

  Адамның азаматтығы, жауап­кер­шілігі туралы қай кезде де кеңі­нен сөз болады емес пе? Сондай әңгіме барысында кейбіреулер әңгі­ме арқауына айналған жандарға ая­ныш білдіріп, «олар сатқындық жа­с­айын деді дейсің бе, амалдың жоқтығынан жасады ғой, бәріне заман кінәлі» дегені бар-тын. Сонда Ұшыға апам былай деген еді: «Күн де орнында, сол баяғыша шығады, сол қалпында батады. Ай да орнында сол бұрынғыша туады. Өзгерсе адамның пейілі, ниеті өзгерген. Заманға жауапкершілік жүктеудің жөні жоқ...».

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Эфирде бейбастақтыққа неге жол беріледі? 

Әуе толқынынан хабар тыңдап отырмын. Әңгіме бойтұмар жайында өрбуде. Радио хабарын жүргізуші әлемге танымал адамдардың бой­тұмар ретінде нені ұстайтынын айта келе Кэмерон Диазды мысалға алды.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Даму үшін әділдік ауадай қажет

Әділдік қашанда адамзаттың арманы болып келеді. Жасыратыны жоқ, кейде бір ұжым түгілі, бір отбасының өзінде әділдік кемшін қалып жатады. Осындай жағдайда оның тұтас мемлекетте орнауы орындалмас армандай көрінетіні рас.

Зарема ШӘУКЕНОВА, ҰҒА корреспондент-мүшесі

Конфессияаралық диалогтың қазақстандық алаңы

Атақты америкалық саясаттанушы Самуэль Хантингтон 1996 жылы өзінің әлемдік ғылыми қоғамдас­тық арасында кең талқылауға түс­кен «Өркениеттер қақтығысы және әлемдік тәртіптің трансформациясы» атты кітабын жарыққа шығарды. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қайтқан малда қайыр бар

Осының алдында газет бетінде жарияланған «Бай бол­­саң, халқыңмен бол!» атты мақа­ламызда («Егемен Қазақстан», 09.02. 2018 жыл) меншік иелері­нің елімізден астыртын жолдар арқылы шығарып әкетіп жатқан капиталының түбі оларға қайыр бермейтіндігін, қазіргі күні Батыс әлемінде жүріп жатқан саяси-эко­номикалық үдерістердің екпі­німен бұл қаржылар сол жақ­тың өзінде ерте ме, кеш пе, қақпан­ға түсірілетіндігін, ал оның идеологиясы қазірдің өзінде әзір екендігін жазған едік. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу