Сөз еркіндігі және балама пікірге төзімділік

АҚШ-та білім алып жүргенімізде екі апта бойы сөз бостандығы абсолют­тік болуы тиіс пе деген тақырыпты тал­қыладық. 

Егемен Қазақстан
19.01.2018 173

Шығыс өркениетінің өкілі болғандықтан, біз әрине белгілі бір шектің қайткенде де болуы керектігін алға тартумен болдық, қорытынды жазба­мызда соны дәлелдеуге тырыс­тық. Американың үздік ойшылдары­ бас қатырған бұл тақырып мені кейін де қатты ойландырды. Пікір біл­ді­ру­дің шексіз еркіндігіне ұмтылу біз ойлайтындай соншалықты бір адам шошытарлық қылық па? Біз өз түсі­нігімізге жат ойды қабылдай аламыз ба? Осы сұрақтарды өзіме қайта-қайта қоя келе, әуелгі көзқарасым мүлдем өзгеріп сала берді.

Абсолютизмді жақтаушылар сөз бос­тандығын баспалдақтың үстінде тұрған допқа теңейді. Егер доп бір саты төмен түссе, тоқтаусыз домалап әп-сәтте соңына дейін жеткен болар еді. Дәл сол секілді сөз бостандығы да бір рет шектелсе, ақыр аяғында тиранияға әкеп соғуы әбден мүмкін. Олар сөзді шектеу қажет болса, нені айтып, нені айтпауды кім шешеді дейді. Мемлекет пе, жеке адам ба, әлде халық па? Бұлардың бәрінің қателеспейтініне кім кепіл? Біріншісі мүмкіндікті пайдаланып, өзіне жағымсыз ойды тыюы мүмкін. Екінші жағдайда, біреудің түсінігі өзгенікімен сәйкес келмегендіктен, мәселе одан әрі күрделене түседі. Осыншама маңызды шаруаны халықтың еркіне де тапсыра алмайсыз, өйткені көпшілікті түрлі амалмен адастыру оп-оңай. Галилео Галилейдің, Николай Коперниктің және Джордано Бруноның Жер домалақ және Күн Жерді емес, Жер Күнді айналады деген ойларын сол кездің қоғамы қылмысқа балап, оларға қарсы қатаң жаза қолданғаны баршаға мәлім. Қодар мен оның келіні Қамқаны түйеге асып, таспен ұру сол оқиғаға қатысқандардың түсінігінде ең дұрыс шешім еді, бірақ бүгінгі күннің биігінен біз оған басқа баға береміз. 

Пікір еркіндігінің шексіз болуына қарсылықтың негізгі себебі адамдардың балама пікірді қабылдай алмауында жатқан секілді. Мәселен, бес уақыт намазын оқып, жұма күні мешіттен қалмайтын, бір Құдайға сыйынған адамға Құдай жоқ, сенің амалдарың бос әурешілік десе ол жұдырық ала жүгіре ме, әлде кісінің пікіріне құрметпен қарап, өз ойын ұстамдылықпен түсіндіре ме? Әдетте адамдар қызуқандылыққа салынып, айқай көтеріп, төбелес шығарып жатады. Радикалды ұстанымдарға жа­қындары сізді «кәпір» деп жариялап, өлтіруге дейін барады. Құдай жоқ дегеннен оның айтқаны ақиқат болып кете ме? Ендеше бір кісінің солай айтқанынан біз неге соншалықты ашуға булығуымыз керек. Әлде өзгелер соның айтқанына еріп кете ме? Өзгелердің «адасып» кетуінен қорықсаңыз, әлгі адам жаратушы жоқ десе, сіз бар деңіз, оның әрбір дәлеліне қарсы он дәлел келтіріңіз. Егер сіздің дәйектеріңіз әлсіз болып жатса, онда ізденіңіз, ілім мен білім жинаңыз. 

Бір жынысты неке дейсіз бе, ондайларды атып тастау керек; қарын­дас­тарымыздың шетелдікке күйеуге шығуына тыйым салу керек, ондай қыз­дарды жазалаған жөн; ерте үйленбейтін жастарға «бойдақ салығын» енгізу қажет деп радикалды қадамға баратындар аз емес. Жай ғана эмоцияға беріліп, дәйекпен дәлелдеуге қауқарсыздық танытатындардың бәрі түбінде жеңіліп отырған. 

Сіз бір жынысты некені аңсайтындар­ды ұру керек деп жүргенде, олар өздерінің құқықтарын ғылыми, тарихи, этикалық дәлелдер арқылы қорғап әлек. Дәл осылай қазақ қыздарына шетелдіктерге күйеуге шығуға жол бермеу керек, жастардың ерте үйленбеуін салық арқылы шешеміз деген ұстаным да сәтсіздікке апара­ды. Бұдан қыздардың шетелдікке шы­­­­ғуы азаймайды, ажырасу деңгейі төмен­демейді, жастар жарыса үйленіп кетпейді. Күндердің күнінде қыздардың кімді қаласа соған тұрмысқа шығуын мойындайсыз, ажырасудың заңдылық екенін қабылдайсыз, жастарға қарсы еш уәж айта алмай жағдайға мойынсұнасыз. Егер де о баста, сөз еркіндігіне жол беріп, мәсе­лесі барлардың пікірін байыппен тыңдасақ, келіспейтін жерлеріміз болса, ғылым мен білімді ортаға ала отырып талқыласақ мүлдем басқа нәтижеге қол жеткізуге болады. Біз де бір жынысты некеге қарсымыз, қаракөздеріміздің жат жұртқа кетуін қаламаймыз, жастардың ертерек шаңырақ көтергенін құп көреміз, ажырасу санының артып бара жатқанына алаңдаймыз. Алайда аталған жолдармен жүруге мәжбүр болғандардың пікіріне бір сәт құлақ асқан жөн деп білеміз. Бәлкім олардың айта алмай жүрген сыры бар шығар, бәлкім оларға білім дұрыс жетпеген болар? Францияның ХVIII ғасырда өмір сүрген атақты философы Вольтер «Мен сіздің ойыңызбен мүлдем келіспеймін, алайда сіздің сол ойыңызды айту құқығыңыз үшін мен өмірімді қиюға дайынмын» деген екен. Сөз еркіндігіне деген түсінігіміз Вольтердікіндей бола қоюы екіталай, әйткенмен қоғамымыздың рухани жаңғыруы тұрғысынан сөз бостандығы мен теңдік ұғымына құқықтық негізде мән берілуі үлкен салмақ жүктейді. 

Дархан ӨМІРБЕК,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.02.2018

Премьер-Министрдің Бірінші орынбасары Асқар Мамин Түрікменстан Президентімен кездесті

24.02.2018

Заң бұзған мыңға жуық шетелдік елден шығарылды

24.02.2018

Олимпиада - 2018: Шаңғышы Денис Волотка жарыс жолынан шығып қалды

24.02.2018

Былтыр Маңғыстау облысының жергілікті атқарушы органдары халыққа 1 253 841 қызмет көрсеткен

24.02.2018

Францияның Ұлттық Ассамблеясында қазақстан-француз стратегиялық серіктестігінің болашағы талқыланды

24.02.2018

Минскіде Қазақстан мен Беларусь СІМ арасындағы саяси консультациялар өтті

23.02.2018

Сенатор Д.Назарбаева Сингапурда болды

23.02.2018

ШҚО әкімі тұрғындар алдында есеп берді

23.02.2018

Қазақстандық парламентшілер ЕҚЫҰ ПА қысқы сессиясына қатысты

23.02.2018

Энергетика министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісі өтті 

23.02.2018

Оралхан Бөкейдің ағылшын тілінде жарық көрген кітабының тұсаукесері өтті

23.02.2018

СҚО-да Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасы Қорының күндері өтуде

23.02.2018

Банктер мен Қаржыгерлер қауымдастығы қазақстандықтарға үндеу жариялады

23.02.2018

Гүлшара Әбдіқалықова елшілерден сенім грамоталарын қабылдады

23.02.2018

Жылда 500-ден астам жол апаты автобус жүргізушілерінің кінәсінен болады - ІІМ

23.02.2018

Мати Алавер: Полторанин медаль медаль алмаса жалақымның бір тиынын қалдырмай қайтарып беремін

23.02.2018

Алматыда Әлемдік экономика және саясат институты алаңында сарапшылар кездесуі өтті

23.02.2018

Элизабет Тұрсынбаева Кореядағы Олимпиадада 12-орын алды

23.02.2018

Сарайшық ескерткіштерін ғылыми зерттеу жұмыстары қолға алынады - Арыстанбек Мұхамедиұлы

23.02.2018

Дәулетжан Махмұт. Портрет

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ғабит ІСКЕНДЕРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Мәселе заманда емес, адамда...

Адамның азаматтығы, жауап­кер­шілігі туралы қай кезде де кеңі­нен сөз болады емес пе? Сондай әңгіме барысында кейбіреулер әңгі­ме арқауына айналған жандарға ая­ныш білдіріп, «олар сатқындық жа­с­айын деді дейсің бе, амалдың жоқтығынан жасады ғой, бәріне заман кінәлі» дегені бар-тын. Сонда Ұшыға апам былай деген еді: «Күн де орнында, сол баяғыша шығады, сол қалпында батады. Ай да орнында сол бұрынғыша туады. Өзгерсе адамның пейілі, ниеті өзгерген. Заманға жауапкершілік жүктеудің жөні жоқ...».

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Эфирде бейбастақтыққа неге жол беріледі? 

Әуе толқынынан хабар тыңдап отырмын. Әңгіме бойтұмар жайында өрбуде. Радио хабарын жүргізуші әлемге танымал адамдардың бой­тұмар ретінде нені ұстайтынын айта келе Кэмерон Диазды мысалға алды.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Даму үшін әділдік ауадай қажет

Әділдік қашанда адамзаттың арманы болып келеді. Жасыратыны жоқ, кейде бір ұжым түгілі, бір отбасының өзінде әділдік кемшін қалып жатады. Осындай жағдайда оның тұтас мемлекетте орнауы орындалмас армандай көрінетіні рас.

Зарема ШӘУКЕНОВА, ҰҒА корреспондент-мүшесі

Конфессияаралық диалогтың қазақстандық алаңы

Атақты америкалық саясаттанушы Самуэль Хантингтон 1996 жылы өзінің әлемдік ғылыми қоғамдас­тық арасында кең талқылауға түс­кен «Өркениеттер қақтығысы және әлемдік тәртіптің трансформациясы» атты кітабын жарыққа шығарды. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қайтқан малда қайыр бар

Осының алдында газет бетінде жарияланған «Бай бол­­саң, халқыңмен бол!» атты мақа­ламызда («Егемен Қазақстан», 09.02. 2018 жыл) меншік иелері­нің елімізден астыртын жолдар арқылы шығарып әкетіп жатқан капиталының түбі оларға қайыр бермейтіндігін, қазіргі күні Батыс әлемінде жүріп жатқан саяси-эко­номикалық үдерістердің екпі­німен бұл қаржылар сол жақ­тың өзінде ерте ме, кеш пе, қақпан­ға түсірілетіндігін, ал оның идеологиясы қазірдің өзінде әзір екендігін жазған едік. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу