Сөз еркіндігі және балама пікірге төзімділік

АҚШ-та білім алып жүргенімізде екі апта бойы сөз бостандығы абсолют­тік болуы тиіс пе деген тақырыпты тал­қыладық. 

Егемен Қазақстан
19.01.2018 234
2

Шығыс өркениетінің өкілі болғандықтан, біз әрине белгілі бір шектің қайткенде де болуы керектігін алға тартумен болдық, қорытынды жазба­мызда соны дәлелдеуге тырыс­тық. Американың үздік ойшылдары­ бас қатырған бұл тақырып мені кейін де қатты ойландырды. Пікір біл­ді­ру­дің шексіз еркіндігіне ұмтылу біз ойлайтындай соншалықты бір адам шошытарлық қылық па? Біз өз түсі­нігімізге жат ойды қабылдай аламыз ба? Осы сұрақтарды өзіме қайта-қайта қоя келе, әуелгі көзқарасым мүлдем өзгеріп сала берді.

Абсолютизмді жақтаушылар сөз бос­тандығын баспалдақтың үстінде тұрған допқа теңейді. Егер доп бір саты төмен түссе, тоқтаусыз домалап әп-сәтте соңына дейін жеткен болар еді. Дәл сол секілді сөз бостандығы да бір рет шектелсе, ақыр аяғында тиранияға әкеп соғуы әбден мүмкін. Олар сөзді шектеу қажет болса, нені айтып, нені айтпауды кім шешеді дейді. Мемлекет пе, жеке адам ба, әлде халық па? Бұлардың бәрінің қателеспейтініне кім кепіл? Біріншісі мүмкіндікті пайдаланып, өзіне жағымсыз ойды тыюы мүмкін. Екінші жағдайда, біреудің түсінігі өзгенікімен сәйкес келмегендіктен, мәселе одан әрі күрделене түседі. Осыншама маңызды шаруаны халықтың еркіне де тапсыра алмайсыз, өйткені көпшілікті түрлі амалмен адастыру оп-оңай. Галилео Галилейдің, Николай Коперниктің және Джордано Бруноның Жер домалақ және Күн Жерді емес, Жер Күнді айналады деген ойларын сол кездің қоғамы қылмысқа балап, оларға қарсы қатаң жаза қолданғаны баршаға мәлім. Қодар мен оның келіні Қамқаны түйеге асып, таспен ұру сол оқиғаға қатысқандардың түсінігінде ең дұрыс шешім еді, бірақ бүгінгі күннің биігінен біз оған басқа баға береміз. 

Пікір еркіндігінің шексіз болуына қарсылықтың негізгі себебі адамдардың балама пікірді қабылдай алмауында жатқан секілді. Мәселен, бес уақыт намазын оқып, жұма күні мешіттен қалмайтын, бір Құдайға сыйынған адамға Құдай жоқ, сенің амалдарың бос әурешілік десе ол жұдырық ала жүгіре ме, әлде кісінің пікіріне құрметпен қарап, өз ойын ұстамдылықпен түсіндіре ме? Әдетте адамдар қызуқандылыққа салынып, айқай көтеріп, төбелес шығарып жатады. Радикалды ұстанымдарға жа­қындары сізді «кәпір» деп жариялап, өлтіруге дейін барады. Құдай жоқ дегеннен оның айтқаны ақиқат болып кете ме? Ендеше бір кісінің солай айтқанынан біз неге соншалықты ашуға булығуымыз керек. Әлде өзгелер соның айтқанына еріп кете ме? Өзгелердің «адасып» кетуінен қорықсаңыз, әлгі адам жаратушы жоқ десе, сіз бар деңіз, оның әрбір дәлеліне қарсы он дәлел келтіріңіз. Егер сіздің дәйектеріңіз әлсіз болып жатса, онда ізденіңіз, ілім мен білім жинаңыз. 

Бір жынысты неке дейсіз бе, ондайларды атып тастау керек; қарын­дас­тарымыздың шетелдікке күйеуге шығуына тыйым салу керек, ондай қыз­дарды жазалаған жөн; ерте үйленбейтін жастарға «бойдақ салығын» енгізу қажет деп радикалды қадамға баратындар аз емес. Жай ғана эмоцияға беріліп, дәйекпен дәлелдеуге қауқарсыздық танытатындардың бәрі түбінде жеңіліп отырған. 

Сіз бір жынысты некені аңсайтындар­ды ұру керек деп жүргенде, олар өздерінің құқықтарын ғылыми, тарихи, этикалық дәлелдер арқылы қорғап әлек. Дәл осылай қазақ қыздарына шетелдіктерге күйеуге шығуға жол бермеу керек, жастардың ерте үйленбеуін салық арқылы шешеміз деген ұстаным да сәтсіздікке апара­ды. Бұдан қыздардың шетелдікке шы­­­­ғуы азаймайды, ажырасу деңгейі төмен­демейді, жастар жарыса үйленіп кетпейді. Күндердің күнінде қыздардың кімді қаласа соған тұрмысқа шығуын мойындайсыз, ажырасудың заңдылық екенін қабылдайсыз, жастарға қарсы еш уәж айта алмай жағдайға мойынсұнасыз. Егер де о баста, сөз еркіндігіне жол беріп, мәсе­лесі барлардың пікірін байыппен тыңдасақ, келіспейтін жерлеріміз болса, ғылым мен білімді ортаға ала отырып талқыласақ мүлдем басқа нәтижеге қол жеткізуге болады. Біз де бір жынысты некеге қарсымыз, қаракөздеріміздің жат жұртқа кетуін қаламаймыз, жастардың ертерек шаңырақ көтергенін құп көреміз, ажырасу санының артып бара жатқанына алаңдаймыз. Алайда аталған жолдармен жүруге мәжбүр болғандардың пікіріне бір сәт құлақ асқан жөн деп білеміз. Бәлкім олардың айта алмай жүрген сыры бар шығар, бәлкім оларға білім дұрыс жетпеген болар? Францияның ХVIII ғасырда өмір сүрген атақты философы Вольтер «Мен сіздің ойыңызбен мүлдем келіспеймін, алайда сіздің сол ойыңызды айту құқығыңыз үшін мен өмірімді қиюға дайынмын» деген екен. Сөз еркіндігіне деген түсінігіміз Вольтердікіндей бола қоюы екіталай, әйткенмен қоғамымыздың рухани жаңғыруы тұрғысынан сөз бостандығы мен теңдік ұғымына құқықтық негізде мән берілуі үлкен салмақ жүктейді. 

Дархан ӨМІРБЕК,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.10.2018

ІІМ:1 қаңтардан тіркелмеген телефонға байланыс қызметі көрсетілмейді

22.10.2018

Алматыда жасөспірімдерге арналған футбол орталығы ашылды

22.10.2018

Талдықорғанда «Тіл – рухани жаңғыру тетігі» атты дебат өтті

22.10.2018

7-20-25: Қазақстанда 2,5 мыңнан астам өтінім мақұлданды

22.10.2018

Елбасы Жолдауын іске асыру жөніндегі жалпыұлттық жоспар бекітілді

22.10.2018

Түркі әлемі «Әзірет Сұлтан» қорық-музейінің 40 жылдығын тойлады

22.10.2018

АҚШ-тың Сауда министрі Уилбер Росс Қазақстанға келе жатыр

22.10.2018

Қазақ әдебиетінің жинақтары қытай, араб тілдерінде жарық көреді

22.10.2018

Ақтауда «Автобус» жедел алдын алу шарасы жүргізілді

22.10.2018

Павлодарда дәмханалардың жұмысын түнгі 11-ге дейін қысқарту ұсынылды

22.10.2018

Оралда жазушы Хамза Есенжановқа ескерткіш орнатылды

22.10.2018

Парламент депутаттары Оралда үш ауысымда оқытатын мектепте болды

22.10.2018

Менингококк инфекциясы бойынша эпидемиологиялық жағдай талқыланды

22.10.2018

«Мигранттар керуені» Мексикаға бет алды

22.10.2018

Өнер жұлдыздары «Денсаулық елшісі» атанды

22.10.2018

23-25 қазан: Жылы және жауын-шашынсыз

22.10.2018

Маңғыстау облысы толықтай цифрлық телевизияға қосылды

22.10.2018

eGov.kz порталында онлайн режимінде «тіркеу кітабы» жүзеге асты

22.10.2018

Солтүстік Қазақстанда азық-түлік пен ақылы қызметтер қымбаттаған

22.10.2018

Ескек есуден Азия чемпионаты: Қазақстандықтар үш медаль еншіледі

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Дидар Амантай,

Kınoádebıet

Teginde, ult ádebıeti men qazaq kıno­sy arasynda, sonaý Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev zamanynan beri qalyptasqan ónegeli dástúr, jaqsy qarym-qatynas, tyǵyz baılanys búginde óz jalǵasyn taýyp otyr.

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу