Қазақтың қаймағын сыпырған

Адамзат тарихында нақ жиырма­сын­шы ғасырдай әрі ұлы, әрі дү­лей ғасыр сирек кездескен-ақ шы­ғар. Осынау алапат ғасырда демо­графиялық тұрғыдан алғанда дәл қазақтай шығын көрген халық жоқ екендігін жаны жаннатта болғыр бас демограф-ғалымымыз Мақаш Тәті­мов ағамыз да әркез ізерлеп айтып отырушы еді. Халқымыздың саны ғана еселеп кеміп қойған жоқ, сапасы да құлдырады. Әсіресе 1937-38 жыл­дардың сүргіні қазақтың ақыл-ойына, зиялысына келген ғаламат зауал болды. 

Егемен Қазақстан
26.01.2018 267
2

1915 жылы Ахмет Байтұрсынов: «Әлхәм­дулла, 6 миллион қазақ бармыз!» деп шүкіршілік айтатын Алаш қауымы Ұлы Отан соғысы аяқталған 1945 жылы өзінің демографиялық ең төменгі шегіне – 2 миллион 650 мыңға ойсырап түскен екен. Тағы да табиғи даму заңдылығы бойынша 30 жылда кемінде екі есе көбеюдің орнына екі есе артығымен кеміп кеткен. Ал енді мұндай кепиет атқыр кесапаттарда халықтың халықтық қасиеттері шайқалмағанда қайтпек?

Ертеректе мынадай бір әңгіме ес­ті­генім бар еді: егер Францияның, айта­лық, ең мықты деген 50 мемлекет қай­раткерін, 50 физигін, 50 математигін, 50 әскербасысын, қысқасы, әр саланың сорпа бетіне шығар елу адамын жоқ қылып жіберсе, онда біраз уақытқа дейін Франция Франция болуын, мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатады, француздар ұлттық кемелділігімен қоштаса тұрады. Осындай «аз ғана» шығынмен-ақ Франция сияқты алпауыт елдің өзін мүсәпір кейіпке түсіру мүмкін болса, қазақ сияқты ұзын-ырғасы екі жүз жылдық отарлық тепкіде болған саны аз халықты елдігінен айыру үшін әр саладан 10-15 азаматтан «теріп» әкету жеткілікті болғаны ғой. 

Қызыл қуғын-сүргіндер уақтысында біз­дің буыны жаңа бекіген жас ұлттық интеллигенциямыздың тартқан тақсыре­тін, көрген қорлығын, баудай түсіп, қыршындарынан қиылғанын ойлағанда, осы қасақана қастандық емес пе екен деп еріксіз секем аласың. Қазақ зия­лыларының дүркін-дүркін толассыз қудаланып қиянат шегуінде әлдебір сұмдық сыр, зымиян қысастық жатқан жоқ па екен, әйтпесе неге қайта-қайта... деп кеудеге күмән толтырады екенсің. «Сила народа в его интеллигенции» дей­тін Чехов тәмсілі де осындай шерлі пікір­ге жетелейтіндей.

ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ зиялыларының азаматтық, интел­лектуалдық деңгейі аса жоғары болғаны жалпыға мәлім ақиқат. Кеңестік шығыста түркі халықтарының ішінде қазақ зия­лылары ең мықтысы болғандығына ешкім таласа қоймас. «Біздің Әлекеңмен (Әлихан Бөкейхан болар) екі сағат сөйлесуге жараған Ленин де сабаз екен!» дейтін сөздің шығуы да сол мықтылықтан ғой. Осы дегдар парасат иелеріне, қазақ­тың ақыл-ойының қаймағына келген зауал аса қатты болуы, арыстарымызды шетінен жусатып кетуі қарапайым халық­тың өзін де әбден үркінді, запыс қылып шошындырып тастаған-ды. Әлбетте мұндай жағдайда елде – ие, жерде кие қалмайтыны белгілі. Кеңестік залым саясаттың көздегені де, көксегені де осы болса керек. Осындай зұлым пиғылдан саяси зұлматқа ұласқан қазақтың қаймағын сыпыру науқаны аса қарқынды жүргізілуінің астарлы себебі де сол демеске әддіміз жоқ. 

Қызыл үкімет 1929 жылдан бастап бұрынғы Алашорда қайраткерлеріне шүйлікті. Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов сынды нағыз Алаш арыстары аласталды немесе жер аударылып сотталды, белсенді өмірден шеттетілді. Ал ежовщинаның қылышынан қан тамған 1937-38 жылдары атылғандардың көбі большевиктер. Осы ретте адамның жа­нын түршіктіретін оқиға – 1938 жыл­дың 25 ақпанынан 13 наурызға дейін Алматыда 631 адамның атылуы. Бұл қазақ үшін – азалы ақпан, налалы нау­рыз. Қызыл саясаттың осы қандықол қылмысы аяулы азамат Санжар Оразұлы Жандосовтың ізерлеуімен, «Әділет» қоғамының ыждағаттауы арқасында Мәскеуден алдырған құнды құжаттар негізінде анықталып, әшкереленген болатын. Күн сайын орта есеппен 43 адамды атып отырған. Сөйтіп қанды қасапты «стахановтық» екпінмен он бес күнде аяқтап шыққан. Осы кезде мұндай зұлматты қасап бойынша Қазақстан бо­йынша қызу қарқынмен жүргізіліп жатқан болатын. 
Бұлардың бәрі тікелей Мәскеудің пәрменімен, КСРО Жоғарғы соты әскери коллегиясы көшпелі сессиясының үкімі­мен атылған адамдар. Осыншама қазақ зиялысын тып-типыл етіп, қанға бөктіріп қа­сап жасау үшін Орталық бір ғана өкі­лін, диввоенюрист Горячевті жіберуді әб­ден жеткілікті деп тапқан.

Жендет желкесін қиған 631 адам­ның 80 пайызға жуығы қазақ зиялылары. Айталық 1938 жылдың 25 ақпанында С.Аспандияров, Қ.Жұбанов, Т.Жүргенов, Ұ.Қараманов, С.Меңдешев, С.Сейфуллин, І.Қабылов, Б.Майлин, Ж.Шанин, 27-сі күні З.Темірбеков, 28-і күні О.Жандосов, 3 наурыз күні М.Масанши, А.Розыбақиев, Ә.Досовтар атылған. 

Осыдан 80 жыл бұрын қазақ халқы­ның зиялыларына келген қанды қырғын осылай жалғаса берген. Ұлт қаймағын сыпырған осы қызыл қылмысқа бүгінгі ұрпақтың қарғыстан басқа айтары жоқ.

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асхат Маемиров Қазақ ұлттық өнер академиясының ректоры болып тағайындалды

15.11.2018

Бекзат жаттыққан спортзал

15.11.2018

А. Майтиев тариф қалыптастырудың ашықтығын арттыру шаралары туралы айтып берді

15.11.2018

Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

15.11.2018

Бас прокуратурада бизнес саласындағы проблемалық сұрақтар талқыланды

15.11.2018

Қазақстан мен Швеция ынтымақтастықтың перспективалық бағыттарын анықтады

15.11.2018

Маңғыстау облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының кезекті сессиясы өтті

15.11.2018

Алматыда композитор Әсет Бейсеуовты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Президент Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры Такир Балықбаевты қабылдады

15.11.2018

Жезқазған мен Сәтбаевтың арасында ірі супермаркет салынады

15.11.2018

Елбасы Словакия Республикасының Премьер-Министрі П. Пеллегринимен кездесті

15.11.2018

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Нұтфолла Шәкеновты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Алматыда Құрманғазының 200 жылдығына арналған дәстүрлі музыка фестивалі аяқталды

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу