Қазақтың қаймағын сыпырған

Адамзат тарихында нақ жиырма­сын­шы ғасырдай әрі ұлы, әрі дү­лей ғасыр сирек кездескен-ақ шы­ғар. Осынау алапат ғасырда демо­графиялық тұрғыдан алғанда дәл қазақтай шығын көрген халық жоқ екендігін жаны жаннатта болғыр бас демограф-ғалымымыз Мақаш Тәті­мов ағамыз да әркез ізерлеп айтып отырушы еді. Халқымыздың саны ғана еселеп кеміп қойған жоқ, сапасы да құлдырады. Әсіресе 1937-38 жыл­дардың сүргіні қазақтың ақыл-ойына, зиялысына келген ғаламат зауал болды. 

Егемен Қазақстан
26.01.2018 268
2

1915 жылы Ахмет Байтұрсынов: «Әлхәм­дулла, 6 миллион қазақ бармыз!» деп шүкіршілік айтатын Алаш қауымы Ұлы Отан соғысы аяқталған 1945 жылы өзінің демографиялық ең төменгі шегіне – 2 миллион 650 мыңға ойсырап түскен екен. Тағы да табиғи даму заңдылығы бойынша 30 жылда кемінде екі есе көбеюдің орнына екі есе артығымен кеміп кеткен. Ал енді мұндай кепиет атқыр кесапаттарда халықтың халықтық қасиеттері шайқалмағанда қайтпек?

Ертеректе мынадай бір әңгіме ес­ті­генім бар еді: егер Францияның, айта­лық, ең мықты деген 50 мемлекет қай­раткерін, 50 физигін, 50 математигін, 50 әскербасысын, қысқасы, әр саланың сорпа бетіне шығар елу адамын жоқ қылып жіберсе, онда біраз уақытқа дейін Франция Франция болуын, мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатады, француздар ұлттық кемелділігімен қоштаса тұрады. Осындай «аз ғана» шығынмен-ақ Франция сияқты алпауыт елдің өзін мүсәпір кейіпке түсіру мүмкін болса, қазақ сияқты ұзын-ырғасы екі жүз жылдық отарлық тепкіде болған саны аз халықты елдігінен айыру үшін әр саладан 10-15 азаматтан «теріп» әкету жеткілікті болғаны ғой. 

Қызыл қуғын-сүргіндер уақтысында біз­дің буыны жаңа бекіген жас ұлттық интеллигенциямыздың тартқан тақсыре­тін, көрген қорлығын, баудай түсіп, қыршындарынан қиылғанын ойлағанда, осы қасақана қастандық емес пе екен деп еріксіз секем аласың. Қазақ зия­лыларының дүркін-дүркін толассыз қудаланып қиянат шегуінде әлдебір сұмдық сыр, зымиян қысастық жатқан жоқ па екен, әйтпесе неге қайта-қайта... деп кеудеге күмән толтырады екенсің. «Сила народа в его интеллигенции» дей­тін Чехов тәмсілі де осындай шерлі пікір­ге жетелейтіндей.

ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ зиялыларының азаматтық, интел­лектуалдық деңгейі аса жоғары болғаны жалпыға мәлім ақиқат. Кеңестік шығыста түркі халықтарының ішінде қазақ зия­лылары ең мықтысы болғандығына ешкім таласа қоймас. «Біздің Әлекеңмен (Әлихан Бөкейхан болар) екі сағат сөйлесуге жараған Ленин де сабаз екен!» дейтін сөздің шығуы да сол мықтылықтан ғой. Осы дегдар парасат иелеріне, қазақ­тың ақыл-ойының қаймағына келген зауал аса қатты болуы, арыстарымызды шетінен жусатып кетуі қарапайым халық­тың өзін де әбден үркінді, запыс қылып шошындырып тастаған-ды. Әлбетте мұндай жағдайда елде – ие, жерде кие қалмайтыны белгілі. Кеңестік залым саясаттың көздегені де, көксегені де осы болса керек. Осындай зұлым пиғылдан саяси зұлматқа ұласқан қазақтың қаймағын сыпыру науқаны аса қарқынды жүргізілуінің астарлы себебі де сол демеске әддіміз жоқ. 

Қызыл үкімет 1929 жылдан бастап бұрынғы Алашорда қайраткерлеріне шүйлікті. Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов сынды нағыз Алаш арыстары аласталды немесе жер аударылып сотталды, белсенді өмірден шеттетілді. Ал ежовщинаның қылышынан қан тамған 1937-38 жылдары атылғандардың көбі большевиктер. Осы ретте адамның жа­нын түршіктіретін оқиға – 1938 жыл­дың 25 ақпанынан 13 наурызға дейін Алматыда 631 адамның атылуы. Бұл қазақ үшін – азалы ақпан, налалы нау­рыз. Қызыл саясаттың осы қандықол қылмысы аяулы азамат Санжар Оразұлы Жандосовтың ізерлеуімен, «Әділет» қоғамының ыждағаттауы арқасында Мәскеуден алдырған құнды құжаттар негізінде анықталып, әшкереленген болатын. Күн сайын орта есеппен 43 адамды атып отырған. Сөйтіп қанды қасапты «стахановтық» екпінмен он бес күнде аяқтап шыққан. Осы кезде мұндай зұлматты қасап бойынша Қазақстан бо­йынша қызу қарқынмен жүргізіліп жатқан болатын. 
Бұлардың бәрі тікелей Мәскеудің пәрменімен, КСРО Жоғарғы соты әскери коллегиясы көшпелі сессиясының үкімі­мен атылған адамдар. Осыншама қазақ зиялысын тып-типыл етіп, қанға бөктіріп қа­сап жасау үшін Орталық бір ғана өкі­лін, диввоенюрист Горячевті жіберуді әб­ден жеткілікті деп тапқан.

Жендет желкесін қиған 631 адам­ның 80 пайызға жуығы қазақ зиялылары. Айталық 1938 жылдың 25 ақпанында С.Аспандияров, Қ.Жұбанов, Т.Жүргенов, Ұ.Қараманов, С.Меңдешев, С.Сейфуллин, І.Қабылов, Б.Майлин, Ж.Шанин, 27-сі күні З.Темірбеков, 28-і күні О.Жандосов, 3 наурыз күні М.Масанши, А.Розыбақиев, Ә.Досовтар атылған. 

Осыдан 80 жыл бұрын қазақ халқы­ның зиялыларына келген қанды қырғын осылай жалғаса берген. Ұлт қаймағын сыпырған осы қызыл қылмысқа бүгінгі ұрпақтың қарғыстан басқа айтары жоқ.

Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Франциядан Англияға бет алған ұшақ Ла-Манш бұғазында жоғалып кетті

22.01.2019

Жастар жылының логотипі бекітілді

22.01.2019

Жол азабына ұшырағандарға шекарашылар көмекке келді

22.01.2019

Р.Бекетаев: мемлекеттік сатып алуларға қатысу үшін салық төлеу керек

22.01.2019

Жаңақала ауданында жоғалған адам табылды

22.01.2019

Сенатта халықаралық құжаттар қаралды

22.01.2019

Федерация кубогында ел намысын кімдер қорғайды?

22.01.2019

Төсек тартқан науқасты үйде күтетін «Үйдегі Хоспис» жобасын қолға алу керек

22.01.2019

Қарағанды облысында адасқандар құтқарылды

22.01.2019

Іскер әйелдер қауымдастығы – қайырымдылық бастамашысы

22.01.2019

Батыс Қазақстан облысында «Сыбайлас жемқорлықтың  алдын алу» тақырыбында дөңгелек үстел өтті

22.01.2019

Алуа Балқыбекова: Қазақтың боксшы қыздарымен әлемде барлығы да санасады

22.01.2019

Қасиетті қамшы

22.01.2019

Соңғы төрт күнде шығыс өңірінің теміржолшылары шамамен 2 мыңнан астам шақырым жолды қардан тазартты

22.01.2019

«Шымкент - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі жаңа жобаны таныстырды

22.01.2019

Ақырзаман жақын ба?

22.01.2019

Шымкенттің орталық аудандарындағы балалар әлі күнге дейін үш ауысымды мектепте білім алып жүр

22.01.2019

«Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілінің қызметін қамтамасыз ету басқармасының басшысы тағайындалды

22.01.2019

«Қызылорда облысы әкімдігінің іс басқармасы» КММ директоры тағайындалды

22.01.2019

Астана әкімдігінің аппараттық жиыны бұдан былай ашық форматта өтеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу