Аулыңа барушы едім...

Қазақ халық әндерінеде көбінесе алдыңғы екі жолы соңғы екі жолына қызмет ету үшін, яғни ұйқас үшін тұрғандай сезіледі. Алайда, олай емес, қайта бұл оның негізгі ерекшелігі деуге болады. Керек десеңіз, ол қазақтың ойлау жүйесі десек те болады.

Егемен Қазақстан
28.01.2018 3271
2

Әдебиеттегі, кинодағы белгілі оқиғаны баяндау үшін ортаны таныстырып алу заңдылығы қазақ әндерінде, қара өлеңдерінде ежелден бар үлгі.
«Баянауыл басынан бұлт кетпес,
Қиядағы түлкіге құсым жетпес» деп басталған әнде Баянауылдың басындағы бұлттың жігіт мұңы екенін бірден түсінесіз. Қиядағы түлкі – қыз, жете алмаған құсы – арманы, яғни өзі емес пе?! Халық әндерінде мұндай тұспал жетіп артылады. Бірақ, бір қарағанда бөлек тұрғандай сезіледі.
«Жем түссе аяғына ат сүріншек,
Келгенде жиырма беске қыз – еріншек» деп, мүмкін отырған қызды аяғына жем түскен атқа теңеп, оның жас күніндегідей қыдырысты жүрісінің азаюын меңзеп, соны аяғына жем түскен атпен байланыстыра айтып тұрған жоқ па?! Аяғына жем түсуді тарқатып жатпай-ақ қойсақ та болатын шығар, қысқаша айтқанда қатты шауып келген мініс ат немесе жүйріктің қанын таратып аяңдатпағаннан буынға қанды сарысу жиналуын айтады. Оны елемесе ат сылтып ақсап немесе сүріншек болып, ұзақ жүріске жарамай қалады. Мәтін жалғасындағы:
Осы әнге шаттандырып салады екен,
Түбінде зәймкенің бір келіншек. - деген жолға қарасаңыз, ұзатылып кеткен қыздың аяғы ауыр болған жағдайынан хабар беріп тұрғандай да әсер беретіндей ме, қалай? Ал, ән шығарушы ер азамат десек тіпті басқаша түсінуге болатын секілді... Көнеден жеткен бұл әнді әркім әр қалай түсініп, әр қалай тыңдар, айтпағымыз, қалай десек те, ән мәтініндегі алдыңғы ойдың шарпуы кейінгі жолда айтылған сөздің мағынасын кеңейтіп тұрғаны анық. Біз бұл жерде әннің тарихын немесе қалай шыққаны жайын емес, әнді тыңдаушының қабылдауы туралы сөз етіп отырғанымыз түсінікті болар.

Осы секілді «Ғазизагүл» әніндегі:
«Айналайын қарағым, келдің қайдан,
Алма мойын ақ үйрек ұшар сайдан.
Мекеніңді ей, қалқа, айтып қойшы,
Жат болмағы адамның осындайдан» дейтін бір шумақ өлең ұшқан құстың да дерегі болады, сенің де ел-жеріңді біле отырайық, бір отырып кездескенде танысып, ұғыспай кете берсек жат болатындығымыздың себебі сол деген ыңғайдағы бастан аяқ байланысып тұрған тұтастай сөйлем емес пе? Бүгінде өзгешелеу қалыптасып қалалық салтымызға қарап отырып, шынымен де жат болмағы адамның осындайдан екен-ау дейсің... Бұл классикалық ән мәтіндеріндегі ең қарапайымы.

«Мінгенім дәйім менің алқарагер,
Шайнайды ауыздығын сол қарагер.
Барында тіршіліктің ойна да күл,
Жалмайды бәрімізді сұм қара жер» дегендегі алқарагері ат емес тіршілік екені туралы анықтап айтып беруге болады.

Кейде халық әндерінің мәтіндерінің кеңестік цензураға аса қатты ұшырамай қалпын сақтап қалуының өзінде оның бір қарағанда байқала бермейтін осындай ішті, сырлы табиғатының да септігі тигендей болады да тұрады...

Сондықтан халық әндеріндегі сөздерді өз түсінігімізге салып бұрмалай беруге болмайды. Ал, айтушылар сөздің астарына барынша бойлауым ләзім. Мысалы қазақтың «Екі жирен» дейтін ғажайып әні:

«Көшкенде жылқы айдаймын аламенен,
Аулыңа барушы едім даламенен» болып шырқалып жүргеніне тыңдарман куә. Көп әншілеріміз осылай орындапты. Қисынсыз-ақ. Ауылына даламен бармағанда жердің астымен бара ма? Әлде аспанмен бе? Ол онсызда түсінікті. Ал, далада туған ән далалық мінез, далалық болмыс, далалық сырымен ерекше. Мәтіннің дұрысы: «Аулыңа барушы едім саламенен». Бұл нұсқа «Сыр сандық» атты қазақ әндерінің антологиясында да (құраст.: Қ.Ә.Қайрат Байбосынов, А.Ж.Нығызбаев, Қ.Х.Айтбаев) осылай жазылған. Кәдімгі Дулат Бабатайдың «Аққанда бұлақ сай-салаң, Шытырман тоғай айналаң...» дегеніндегі сала. Ауылыңа көлденең көзден тасаланып барушы едім дегенді айтып тұрғандай. Ал, бірінші тармақта баран, торы емес алабайрақ ат мініп жылқы айдаған азаматтың көштегі қыз көзіне айшықталып түскісі келген аңсарлы ойын аңғарамыз десек, көшпелі дәуірдің өзгеше махаббат тілінің нәзік құпия қалтарысына бір сүңгіп шыққандай күй кешуге болады.

Біз сезіністі айтамыз, қазір Абай атамыз айтқан «Адам аз мұны біліп ән саларлық, Тыңдаушы да аз сол әннен баһра аларлық» дегеннің көкесі болып-ақ тұрған шақ. Сөздері бұрмаланып айтылатын әндердің де қатары молаймаса азаймай тұр...

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.11.2018

Елбасы Ұлттық банк төрағасы Данияр Ақышевті қабылдады

20.11.2018

Қайырымды қала тұрғындары тегін дүкен ашты

20.11.2018

Гүлшара Әбдіқалықова Албания Республикасының Еуропа істері және сыртқы істер министрімен кездесті

20.11.2018

Қ.Тоқаев Албанияның Еуропа және сыртқы істер министрі Д.Бушатиді қабылдады

20.11.2018

Павлодардағы электр қуаты 4 процентке төмендеді

20.11.2018

Түркі киносын әлемге таныту тақырыбына арналған дөңгелек үстел өтті

20.11.2018

Атырауда мемлекеттік-жекеменшік әріптестік шеңберінде көшелерді жарықтандыру жобасы іске асырылады

20.11.2018

Павлодарда Елбасының өмірі туралы көрініске әртістер таңдалуда

20.11.2018

Түркістанда «Agrofest – 2018» фестивалі өтті

20.11.2018

Албанияның Сыртқы істер министрі Қазақстанға алғашқы ресми сапармен келді

20.11.2018

«Құлагер» ұлттық жүлдесі табысталды

20.11.2018

Жетпіс мың адамның жалақысы өседі

20.11.2018

Алматыда жаңа комедиялық фильмнің тұсауы кесілді

20.11.2018

Түркістан аймағының Берлинде басылған көне картасы

20.11.2018

Алматыда «Құлагер» ұлттық жүлдесі табысталды

20.11.2018

Талғат Ешенұлы. Жүрегі бар жалғыз үй

20.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Отырар сазы» оркестрінің жетекшісі Дінзухра Тілендиеваны қабылдады

20.11.2018

Қазақ ғалымы Швецияда су тазартудың экологиялық таза әдісін ойлап тапты

20.11.2018

«Қазақстан темір жолы» және «ҚазМұнайГаз» басқармаларының жаңа төрағалары тағайындалды

20.11.2018

Қайрат Әбдірахманов ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблея басшылығымен кездесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Stokgolm sındromy

Jumyr jerdiń betinde sany jaǵynan bizden áldeqaıda kóp, alaıda táýelsiz el atanýdy mańdaılaryna jazbaǵan, ol oryndalmas armandaı kórinetin halyqtar az emes jeterlik. Jaratqannyń qalaýymen qolǵa tıgen táýelsizdik qazaq balasynyń eń bir asyl muraty edi.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

«Baı bolsań halqyńa paıdań tısin»

«Batyr bolsań jaýyńa naızań tısin, Baı bolsań halqyńa paıdań tısin». Kezinde aıyr tildi Áıteke bı aıtqan aqyldy sóz. Keler ǵasyrlarǵa da keter ǵaqlıa.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу