Аулыңа барушы едім...

Қазақ халық әндерінеде көбінесе алдыңғы екі жолы соңғы екі жолына қызмет ету үшін, яғни ұйқас үшін тұрғандай сезіледі. Алайда, олай емес, қайта бұл оның негізгі ерекшелігі деуге болады. Керек десеңіз, ол қазақтың ойлау жүйесі десек те болады.

Егемен Қазақстан
28.01.2018 3059
2

Әдебиеттегі, кинодағы белгілі оқиғаны баяндау үшін ортаны таныстырып алу заңдылығы қазақ әндерінде, қара өлеңдерінде ежелден бар үлгі.
«Баянауыл басынан бұлт кетпес,
Қиядағы түлкіге құсым жетпес» деп басталған әнде Баянауылдың басындағы бұлттың жігіт мұңы екенін бірден түсінесіз. Қиядағы түлкі – қыз, жете алмаған құсы – арманы, яғни өзі емес пе?! Халық әндерінде мұндай тұспал жетіп артылады. Бірақ, бір қарағанда бөлек тұрғандай сезіледі.
«Жем түссе аяғына ат сүріншек,
Келгенде жиырма беске қыз – еріншек» деп, мүмкін отырған қызды аяғына жем түскен атқа теңеп, оның жас күніндегідей қыдырысты жүрісінің азаюын меңзеп, соны аяғына жем түскен атпен байланыстыра айтып тұрған жоқ па?! Аяғына жем түсуді тарқатып жатпай-ақ қойсақ та болатын шығар, қысқаша айтқанда қатты шауып келген мініс ат немесе жүйріктің қанын таратып аяңдатпағаннан буынға қанды сарысу жиналуын айтады. Оны елемесе ат сылтып ақсап немесе сүріншек болып, ұзақ жүріске жарамай қалады. Мәтін жалғасындағы:
Осы әнге шаттандырып салады екен,
Түбінде зәймкенің бір келіншек. - деген жолға қарасаңыз, ұзатылып кеткен қыздың аяғы ауыр болған жағдайынан хабар беріп тұрғандай да әсер беретіндей ме, қалай? Ал, ән шығарушы ер азамат десек тіпті басқаша түсінуге болатын секілді... Көнеден жеткен бұл әнді әркім әр қалай түсініп, әр қалай тыңдар, айтпағымыз, қалай десек те, ән мәтініндегі алдыңғы ойдың шарпуы кейінгі жолда айтылған сөздің мағынасын кеңейтіп тұрғаны анық. Біз бұл жерде әннің тарихын немесе қалай шыққаны жайын емес, әнді тыңдаушының қабылдауы туралы сөз етіп отырғанымыз түсінікті болар.

Осы секілді «Ғазизагүл» әніндегі:
«Айналайын қарағым, келдің қайдан,
Алма мойын ақ үйрек ұшар сайдан.
Мекеніңді ей, қалқа, айтып қойшы,
Жат болмағы адамның осындайдан» дейтін бір шумақ өлең ұшқан құстың да дерегі болады, сенің де ел-жеріңді біле отырайық, бір отырып кездескенде танысып, ұғыспай кете берсек жат болатындығымыздың себебі сол деген ыңғайдағы бастан аяқ байланысып тұрған тұтастай сөйлем емес пе? Бүгінде өзгешелеу қалыптасып қалалық салтымызға қарап отырып, шынымен де жат болмағы адамның осындайдан екен-ау дейсің... Бұл классикалық ән мәтіндеріндегі ең қарапайымы.

«Мінгенім дәйім менің алқарагер,
Шайнайды ауыздығын сол қарагер.
Барында тіршіліктің ойна да күл,
Жалмайды бәрімізді сұм қара жер» дегендегі алқарагері ат емес тіршілік екені туралы анықтап айтып беруге болады.

Кейде халық әндерінің мәтіндерінің кеңестік цензураға аса қатты ұшырамай қалпын сақтап қалуының өзінде оның бір қарағанда байқала бермейтін осындай ішті, сырлы табиғатының да септігі тигендей болады да тұрады...

Сондықтан халық әндеріндегі сөздерді өз түсінігімізге салып бұрмалай беруге болмайды. Ал, айтушылар сөздің астарына барынша бойлауым ләзім. Мысалы қазақтың «Екі жирен» дейтін ғажайып әні:

«Көшкенде жылқы айдаймын аламенен,
Аулыңа барушы едім даламенен» болып шырқалып жүргеніне тыңдарман куә. Көп әншілеріміз осылай орындапты. Қисынсыз-ақ. Ауылына даламен бармағанда жердің астымен бара ма? Әлде аспанмен бе? Ол онсызда түсінікті. Ал, далада туған ән далалық мінез, далалық болмыс, далалық сырымен ерекше. Мәтіннің дұрысы: «Аулыңа барушы едім саламенен». Бұл нұсқа «Сыр сандық» атты қазақ әндерінің антологиясында да (құраст.: Қ.Ә.Қайрат Байбосынов, А.Ж.Нығызбаев, Қ.Х.Айтбаев) осылай жазылған. Кәдімгі Дулат Бабатайдың «Аққанда бұлақ сай-салаң, Шытырман тоғай айналаң...» дегеніндегі сала. Ауылыңа көлденең көзден тасаланып барушы едім дегенді айтып тұрғандай. Ал, бірінші тармақта баран, торы емес алабайрақ ат мініп жылқы айдаған азаматтың көштегі қыз көзіне айшықталып түскісі келген аңсарлы ойын аңғарамыз десек, көшпелі дәуірдің өзгеше махаббат тілінің нәзік құпия қалтарысына бір сүңгіп шыққандай күй кешуге болады.

Біз сезіністі айтамыз, қазір Абай атамыз айтқан «Адам аз мұны біліп ән саларлық, Тыңдаушы да аз сол әннен баһра аларлық» дегеннің көкесі болып-ақ тұрған шақ. Сөздері бұрмаланып айтылатын әндердің де қатары молаймаса азаймай тұр...

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.09.2018

Абылай ханның қара жолы - солтүстік пен оңтүстікті байланыстырған ең төте жол

23.09.2018

Павлодарда «Ертіс» футбол клубының атауын латын қарпіне көшіру ұсынылды

23.09.2018

Фильмдер қашан түрлі-түске бояла бастады?

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

23.09.2018

Балалар Евровидениесінде еліміздің намысын Даниэла Төлешова қорғайтын болды

23.09.2018

Энтони Джошуа ресейлік боксшы Александр Поветкинді жеңді

23.09.2018

Астанада ТҚО объектілерді қорғаудың цифрлық басқару жүйесі ұсынылды

23.09.2018

Екібастұзда алғашқы STEM-зертханасы ашылды

23.09.2018

Маңғыстауда VI Халық спорты ойындары басталды

23.09.2018

Астаналықтар заң мәселесі бойынша тегін кеңес алды

23.09.2018

Ақтауда триатлоннан Қазақстан Кубогының финалы басталды

22.09.2018

Жалпықалалық сенбілікте 9 мыңнан астам ағаш егілді

22.09.2018

Мақтаарал ауданында «Жасыл ел» жастардың еңбек жасақтары жұмысын бастады

22.09.2018

«Балалар Евровидениесі» байқауының жеңімпазы анықталмақ

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу