Теңге бағамы туралы толғаныс

Ақпан айы жақындаған сайын қаржы саласының қазақстандық сарапшылары өте алаңдап отыр. Олардың көңілін күпті қылған бір ғана сұрақ – биылғы ақпанның «девальвациялық апанынан» ұлттық теңгеміз қалай шығады екен? 

Егемен Қазақстан
29.01.2018 114
2

Өйткені бұдан бұрын екі рет қатарынан теңгенің ірі құнсыздануы (2009 жылы 4 ақпанда және 2014 жылы 11 ақпанда) тура ақпан айына тұспа-тұс келіп еді. «Мұнай бағасы күннен-күнге өсіп, теңге бағамы біршама нығайып отырған қазіргі уақытта «девальвациялық» қауіп туралы айту артық», деп қарсылық білдірушілер де баршылық. «Жел болмаса, шөп басы қимылдамайды», тарих сахнасына шыққан 25 жылға жуық уақытта 70 еседен астам құнсызданған теңгенің мұнай бағасы өсті екен деп тұрақтана қалуына сену де қиындау. Дуалы ауыз кейбір сарапшылардың пікірінше, ұлттық теңгеміздің бағамы әлемдік нарықтағы мұнай бағасына байланысты, деген тұжырымның нақты экономикалық негізі жоқ. Оған теңге айналымға шыққан 1993 жылдан бергі мұнай бағасының өзгеруі мен теңге бағамының құбылуын салыстыру арқылы оңай көз жеткізуге болады.

Мәселен, мұнай бағасының алғашқы күрт құлдырауы 1997-1999 жылдардағы азиялық дағдарыс кезеңіне тап келді. Бұл кезеңде Brent маркалы мұнай баррелінің бағасы 23,13 доллардан 10,45 долларға дейін арзандады. Осыған байланысты теңге бағамы 40 пайызға дейін төмендеді. Мұнай бағасының құлдырауы ұзаққа барған жоқ. 1999 жылдың соңында дағдарысқа дейінгі деңгейіне қайта жетті. Алайда мұнай бағасының өсуімен теңге бағамы тұрақтанып, нығайған жоқ. 2002 жылы мұнай бағасының өсуіне қарамастан теңге бағамы 1 АҚШ долларына 156 теңгеден айналды. Тіпті мұнай бағасы 150 доллардан асқан 2007-2008 жылдары да теңге бағамы төмендеуін жалғастыра берді.

Енді теңгенің ширек ғасыр ғұмырындағы бағамының өзгеру динамикасын саралап көрейік. Ұлттық валютамыз – теңге 1993 жылғы 15 қарашада дүниеге келді. Сол кездегі оның долларға шаққандағы бағамы 4,7 теңгеден айналған еді. 1994 жылдың қаңтарында теңге бағамы 1 долларға шаққанда 54 теңгеге бір-ақ жетті. Ұлттық банктің араласуымен алғаш рет теңгенің бағамын ресми түрде төмендету (девальвация) 1999 жылы жүргізілді. 4 сәуір күні сол кездегі Ұлттық банк төрағасы Қадыржан Дамитов «теңге еркін айналымға жіберілді» деген мәлімдеме жасады. Ал 5 сәуір күні теңге бағамы 1 долларға шаққанда 160 теңгеге жетіп, шарықтап кетті. Ұлттық банк «бастамасымен» кезекті девальвация 2009 жылы жүзеге асты. 4 ақпан күні сол кездегі Ұлттық банк төрағасы Григорий Марченко «алтын-валюта резервін сақтау үшін» теңге бағамы төмендетілетінін мәлімдеді. 5 ақпан күні 1 долларға шаққанда 122 теңгеден айналатын ресми бағам 144 теңгеге дейін көтерілді. Ұлттық валютаның бағамын тағы ресми «реттеу науқаны» 2014 жылы 11 ақпанда сол кездегі төраға Қайрат Келімбетовтің «жетекшілігімен» жүзеге асырылды. Қ.Келімбетовтің айтуымен «теңге бағамының ең тиімді ауытқу дәлізі – 185 теңге плюс/минус 3 теңге» (бұрын 155,5 теңге болатын) болып белгіленді. Ал 2015 жылдың күзінде Қайрат Келімбетов теңгенің кезекті «еркін айналымға» жіберілетін мәлімдеді. Сөйтіп теңгенің ресми бағамы 2015 жылдың желтоқсан айында 1 АҚШ долларына шаққанда 322,84 теңгеге дейін көтерілді. Мұнай бағасы өткен жылғы 40 доллардан биылғы жылы 70 долларға дейін көтерілсе де теңге бағамы 300 доллардан түсер емес. Яғни теңге бағамы да Қазақстандағы жанар-жағармай құю стансаларындағы бензин бағасы сияқты. Өткен жылы қолдан жасалған бензин тапшылығының салдарынан бір көтеріп алған бензин бағасы, енді еліміздегі МӨЗ-дер бензиннен бұлақ ағызса да арзандамайды.

Бұдан шығатын қорытынды мұнай баррелінің бағасы 100 доллардан асса да теңге бағамы түспейді. Оның бірінші ең басты себебі, экономиканың шикізатқа тәуелділігі. Екіншіден, өнімдерін экспортқа шығаратын отандық кәсіпорындар үшін ұлттық валютаның әлсіз болғандығы барынша тиімді. Олар өнімдерін шетке доллар бағамымен сатып, мемлекетке салықты теңгемен төлейді. Сондықтан экспортқа бағытталған кәсіпорындардың барлық деңгейдегі лоббистері теңгенің нығаюына кедергі жасап бағады. Үшіншіден, соңғы теңге бағамын төмендету «науқанының» арқасында жиған дәулеттерін екі еседен астам өсіріп, байып шыға келген «олигархтар» да теңге бағамының нығайғанына мүдделі емес. Білікті сарапшылардың айтуынша, төтенше бір жағдай туындап қалмаса, биылғы жылы да теңге бағамы 1 долларға шаққанда 310-350 теңге көлеміндегі дәлізде тербелетін болады. Тағы сол сарапшылардың айтуынша, теңгенің беделін көтеретін экономикалық тетіктер бар. Біріншіден, Қазақстанның ішкі рыногындағы шектен тыс долларлану үрдісіне тосқауыл қойылуы керек. Екіншіден, еліміздегі екінші деңгейлі банктерінің сауатсыз қызметін жан-жақты сауықтырып, Елбасының биылғы Жолдауында атап көрсетілгендей, «Қаржы секторын «қайта жаңғырту» қажет. Үшіншіден, тауар және қызмет көрсету бағасын қарапайым халықтың табысының деңгейіне бейімдеп, сататын тауарлары импорттан тұратын «кәсіпкерлер» үшін сату салығын өсіру керек.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Сенатта халықаралық құжаттар қаралды

22.01.2019

Федерация кубогында ел намысын кімдер қорғайды?

22.01.2019

Төсек тартқан науқасты үйде күтетін «Үйдегі Хоспис» жобасын қолға алу керек

22.01.2019

Қарағанды облысында адасқандар құтқарылды

22.01.2019

Іскер әйелдер қауымдастығы – қайырымдылық бастамашысы

22.01.2019

Батыс Қазақстан облысында «Сыбайлас жемқорлықтың  алдын алу» тақырыбында дөңгелек үстел өтті

22.01.2019

Алуа Балқыбекова: Қазақтың боксшы қыздарымен әлемде барлығы да санасады

22.01.2019

Қасиетті қамшы

22.01.2019

Соңғы төрт күнде шығыс өңірінің теміржолшылары шамамен 2 мыңнан астам шақырым жолды қардан тазартты

22.01.2019

«Шымкент - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі жаңа жобаны таныстырды

22.01.2019

Ақырзаман жақын ба?

22.01.2019

Шымкенттің орталық аудандарындағы балалар әлі күнге дейін үш ауысымды мектепте білім алып жүр

22.01.2019

«Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілінің қызметін қамтамасыз ету басқармасының басшысы тағайындалды

22.01.2019

«Қызылорда облысы әкімдігінің іс басқармасы» КММ директоры тағайындалды

22.01.2019

Астана әкімдігінің аппараттық жиыны бұдан былай ашық форматта өтеді

22.01.2019

Бақытжан Сағынтаев «Президенттің бес әлеуметтік бастамасын» іске асыру бойынша нақты тапсырма берді

22.01.2019

Петропавлда алабай тұқымдас ит иелерін талап тастады

22.01.2019

Солтүстік Қазақстанда шетелдік мигранттар легі тыйылар емес

22.01.2019

Қ. Бозымбаев «Сарыарқа» магистральді газ құбырын салу жобасын іске асыру барысы туралы баяндады

22.01.2019

Шағын несие алушылар қосымша 12,6 мыңнан астам жұмыс орнын ашты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу