Чюрленистің «жұмағы»

Егемен Қазақстан
29.01.2018 2855
2

Литваға келген саяхатшылардың:

– Сәті түссе, Чюрленистің картиналарын көрер ме едік, – деген тілегін есті­генде экскурсия жетекшісі едәуір ой­ла­нып қалды.

Содан соң:

– Біз қазір Вильнюсті аралап жүрміз ғой, – деп жымиды. – Ал Чюрленистің мұражайы Каунас қаласында.

Сөйтіп...

Біз ертеңіне Вильнюстен жүз шақы­рым­дай жердегі Каунасқа қарай тартып кеттік.

Жол бойы – сыңсыған ағаш, шоқ-шоқ тоғай, қалың орман. Екі күннің бірінде жаңбыр сіркіреп өтетіндіктен, далада бір түйір шаң жоқ. Аспан ашық. Ауа таза. Көк жүзіндегі шөкім-шөкім бұлттар жел ұшырған мақтаға ұқсап әр тұсқа бір ілініп қалған сияқты.

Әрі кетсе, екі сағатқа жуық жол жүрген болармыз. Алдымыздан біз келе жатқан қаланың қақпасы айқара ашыл­ғанын білдіріп, «Каунас» деген жазу көзге шалынды.

Міне, Чюрленистің мұражайына да келіп жеттік. Бірінші қабатта лит­валықтар мақтаныш тұтатын сурет­ші-композитордың музыкалық шығар­маларын тыңдауға арналған шағын зал бар екен. Онда М.Чюрленистің «Теңіз» атты симфониялық поэмасы жазылған күйтабақ ойнап тұр. Қызғыш түспен көмкерілген қаракөлеңке залдың ішінен баяу қалықтап шыққан нәзік әуен өзінің бір кездердегі қалың тыңдарманын іздейтіндей...

Иә, Чюрленис тек суретші ғана емес, композитор ретінде де өте құнды шығармалар жазған үлкен талант иесі. Литва халқының дарынды перзенті. Ұлттық мақтанышы. Күнделікті күйбің-күйбің тіршіліктен қолы босамайтын мынау әлемді жарқ еткізіп, күркірете тіліп өткен найзағайдай қысқа ғана ғұмыр кешкен ұлы суреткер.

Микалоюс Чюрленис 1875 жылы 10 қыркүйекте Неман өзенінің жағасындағы Друскеники елді мекенінде дүниеге келген. Әкесі жергілікті шіркеуде орган ойнайтын Константинас деген кісі болыпты. Ал шешесі Регенсбургтегі католиктерден қысым көріп, осы жаққа қарай жер ауған евангелистердің отбасында туыпты.

Жас баланың музыкаға деген ерекше қабілетін ерте байқаған атақты композитор, князь Михаил Огинский (әйгілі «Огинский полонезінің» авторы) оны өзінің Плунгенадағы музыкалық мектебіне қабылдайды. Оны аяқтап шыққан соң, Варшавадағы музыка институтына түсуіне көмектесіп, арнайы стипендия төлеп тұрады. Сөйтіп, Микалоюс Чюрленис 1899 жылы жоғары оқу орнын тәмамдап, қолына диплом алған күні бүтіндей бір пианиноны сыйға тартады.

Чюрленистің «Орманда» деп аталатын алғашқы симфониясы, шын мәнінде, Литва еліндегі тұңғыш симфониялық шығарма болып есептеледі.

Бұдан соң ол Лейпциг консерваториясына оқуға түседі. Бірақ, арада бір жыл өткенде ұлы композитор, қамқоршы князь Михаил Огинский дүние салып, стипендиясыз қалған Чюрленис оқуын одан әрі жалғастыра алмай, еліне қайтуға мәжбүр болады.

Бірақ, өнерге деген құштарлығы зор талантты жігіт сол жылы күзде Варшаваға барып, Я.Каузиктің сурет мектебінен және К.Стабровскийдің көркемсурет училищесінен дәріс алады.

Ал 1908 жылы Петербургте «Салон» деп аталатын көрме өтетін болып, Сергей Маковский бұрын жұртшылыққа белгісіздеу болып келген жас сурет­ші Микалоюс Чюрленисті соған шақырады. Мұнда келген соң ол біраз суретшілермен танысып, «Өнер әлемі» атты бірлестікке мүше болып кіреді. Сол жылы қаңтар, ақпан айларында осы бірлестік ұйымдастырған көрмелерде оның 125 картинасы жұртшылық назарына ұсынылады.

Әйткенмен, Петербургтегі күндер оның көңіл күйіне, денсаулығына кері әсерін тигізіп, мазасыз күй кеше бастайды. Себебі, бұл істің болашағы бұлдыр, мақсаты түсініксіз еді. Бірлестіктегі суретшілер бейнелеу өнерінің биік мұраттарын тәрк етіп, жұртшылыққа көптен таныс пейзаждарды ғана салумен шектеледі. Ал Чюрленистің мақсаты басқа... мүлде басқа еді. Себебі, ол Б.Леман айтқандай: «Өте анық көретін және көп сырды білетін», суретші болатын.

Иә, Чюрленис картиналарын көр­генде, олардан бұ дүниенің ғана емес, о дүниенің де құпия сырлары қылаң бергендей ерекше күй кешетініңіз рас. Оны тек, көретін көз, сезетін көңіл болса деңіз...

Айталық, мынау «Жұмақ» атты картинасына зер салып қараңызшы. Біз білмейтін мүлде жұмбақ әлем емес пе!..

Әрине, қандай да бір фантастикалық немесе мистикалық дүние адам бала­сы­ның ой-қиялы жететін кеңістіктен алыстап кетсе, мүлде түсініксіз болып қалары хақ.

Сондықтан, Чюрленистің картина­сын­дағы теңізді бірден байқай­тыныңыз даусыз. Бірақ, оның мына дүниедегі басқа теңіздерден мүлде бөлек, бөтен әлем болып көрінетініне іштей қайран қаласыз. Сондай-ақ, оның жағалауы да біз көріп жүрген жағалауларға ұсамайды...

Аспандағы бұлттары да сондай. Көңіл көзі тек осы дүниедегіні ғана көрумен шектелмейтін ерекше бір талант иесінің түйсігінен туған дүниелер.

Адам қиялындағы мұндай бас айналдырар биіктерге көтерілу ол кезде Чюрленистің айналасындағы әріптестерінің ойына да келмеген сияқты.

1910 жылдың көктемінде оның жүйкесі сыр беріп, денсаулығы күрт нашарлап, Варшаваның маңындағы Пустельники елдімекеніндегі жүйке ауруларын емдейтін ауруханаға түседі.

Келер жылы наурыз айында аз-кем есін жиып, туған жерін сағынғанын айтып, ата-анасына жаз айларын Друсни­киде өткізгім келеді деп хат жазады. Бірақ... оның маңдайына жазылған тағ­дыр­дың бұйрығы басқа екен. 10 сәуір күні аяқ астынан дерті қайта қозып, бұл дүниемен қош айтысып кете барады...

Мұражай қызметкері айтқан осы бір әңгіменің әсерінен айыға алмаған күйі біз қабырғадағы М.Чюрленистің суретіне үңіліп, ұзақ қараймыз.

Өңі жүдеу. Өмірде көп қиыншылық көрген жан секілді. Бәлкім, тіршілік тауқыметінен гөрі шығармашылық азабы ауыр тиген болар...

Біз мұражайға ілінген картиналарға жағалай көз салып, олардың астындағы жазуларды іштей күбірлеп оқып келеміз: «Күн сонатасы», «Көктем сонатасы», «Теңіз сонатасы», «Жұлдыздар сонатасы», «Жыландар сонатасы», «Пира­ми­да­лар сонатасы», «Мұң», «Менің жолым» және «Жұмақ» т.б.

Мына картиналардың сюжетінен, расында да, музыка естіліп тұрғандай болады.

М.Чюрленистің замандастары жазып қалдырған естеліктерге қарағанда ол ақ көңіл, ашық-жарқын, өз ойын жасырмай тіке айтатын адам болғанға ұқсайды. Өзін өте қарапайым ұстайды екен. Дегенмен, оның бойындағы бір тылсым қасиет ерекше байқалып тұратын көрінеді.

Сол жылдардағы ағылшын консулы­ның әйелі Галина Вельманның ес­телігінен: «Чюрленис ортамызда бол­ған кезде, біз өзімізді үнемі жақсы қы­ры­­мыздан көрсетуге тырысатынбыз. Өйткені, оның жанында жаман адам да, жаман ой да болмауға тиісті еді. Ол айналасына жарық сәуле шашып тұратын», деген жолдарды кездестіреміз.

Ал М.Чюрлернистің шығарма­шы­лығы хақында айтқан Б.Леманның:

«Чюрленистің бойына бірте-бірте тереңдей беретін көріпкелдік қасиет дарытып, ақыр соңында «Жұмақ» секілді таңғажайып картина жазуға итермелеген құдіретті күштің екпінін біз еміс-еміс қана шамалай аламыз. Шындығында, ол басқа жұртқа беймәлім нәрселерді анық көріп, тылсым құпиялардың сырын түсіне білді», деген сөзі көп жәйттен хабардар етеді.

Бар-жоғы 35 жыл ғана өмір сүрген талантты суретші өзінің жан дүниесіндегі құбылыстар мен көз алдындағы таң-тамаша көріністерді барша адамзатпен бөлісуге асыққандай...

* * *

Қазіргі кезде М.Чюрленистің «Жұмақ» деп аталатын картинасына қарап тұрып, кім-кімнің де басына: «Ол, бәлкім, өзі көрген жұмақтың ішінде жүрген болар», деген ой келері күмәнсіз.

Нұрғали ОРАЗ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.09.2018

Жалпықалалық сенбілікте 9 мыңнан астам ағаш егілді

22.09.2018

Мақтаарал ауданында «Жасыл ел» жастардың еңбек жасақтары жұмысын бастады

22.09.2018

«Балалар Евровидениесі» байқауының жеңімпазы анықталмақ

22.09.2018

Халықаралық «Ясауитану-2018» байқауы өз мәресіне жетті

22.09.2018

Елбасы елорданың қала құрылысын игеру жоспарымен танысты

22.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

22.09.2018

Елбасы Чан Дай Куангтің қайтыс болуына байланысты көңіл айтты

22.09.2018

Жаңа Жібек жолы: Алматы

22.09.2018

Катонқарағай ауданы тұрғынының сібір жарасынан көз жұмғаны расталды

22.09.2018

Сенаторлар сенбілікке шықты

22.09.2018

Б.Бекназаров Әзербайжан Парламентінің 100-жылдығына арналған шараға қатысты

22.09.2018

Мұнайдың әлемдік бағасы өсті

22.09.2018

Лондонда қазақстандық өнер көрмесі ашылды

22.09.2018

Түркия «Қазақстан» журналын шығарды

22.09.2018

Ақтөбеде «Анаға тағзым» орталығы ашылды

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу