Чюрленистің «жұмағы»

Егемен Қазақстан
29.01.2018 3344
2

Литваға келген саяхатшылардың:

– Сәті түссе, Чюрленистің картиналарын көрер ме едік, – деген тілегін есті­генде экскурсия жетекшісі едәуір ой­ла­нып қалды.

Содан соң:

– Біз қазір Вильнюсті аралап жүрміз ғой, – деп жымиды. – Ал Чюрленистің мұражайы Каунас қаласында.

Сөйтіп...

Біз ертеңіне Вильнюстен жүз шақы­рым­дай жердегі Каунасқа қарай тартып кеттік.

Жол бойы – сыңсыған ағаш, шоқ-шоқ тоғай, қалың орман. Екі күннің бірінде жаңбыр сіркіреп өтетіндіктен, далада бір түйір шаң жоқ. Аспан ашық. Ауа таза. Көк жүзіндегі шөкім-шөкім бұлттар жел ұшырған мақтаға ұқсап әр тұсқа бір ілініп қалған сияқты.

Әрі кетсе, екі сағатқа жуық жол жүрген болармыз. Алдымыздан біз келе жатқан қаланың қақпасы айқара ашыл­ғанын білдіріп, «Каунас» деген жазу көзге шалынды.

Міне, Чюрленистің мұражайына да келіп жеттік. Бірінші қабатта лит­валықтар мақтаныш тұтатын сурет­ші-композитордың музыкалық шығар­маларын тыңдауға арналған шағын зал бар екен. Онда М.Чюрленистің «Теңіз» атты симфониялық поэмасы жазылған күйтабақ ойнап тұр. Қызғыш түспен көмкерілген қаракөлеңке залдың ішінен баяу қалықтап шыққан нәзік әуен өзінің бір кездердегі қалың тыңдарманын іздейтіндей...

Иә, Чюрленис тек суретші ғана емес, композитор ретінде де өте құнды шығармалар жазған үлкен талант иесі. Литва халқының дарынды перзенті. Ұлттық мақтанышы. Күнделікті күйбің-күйбің тіршіліктен қолы босамайтын мынау әлемді жарқ еткізіп, күркірете тіліп өткен найзағайдай қысқа ғана ғұмыр кешкен ұлы суреткер.

Микалоюс Чюрленис 1875 жылы 10 қыркүйекте Неман өзенінің жағасындағы Друскеники елді мекенінде дүниеге келген. Әкесі жергілікті шіркеуде орган ойнайтын Константинас деген кісі болыпты. Ал шешесі Регенсбургтегі католиктерден қысым көріп, осы жаққа қарай жер ауған евангелистердің отбасында туыпты.

Жас баланың музыкаға деген ерекше қабілетін ерте байқаған атақты композитор, князь Михаил Огинский (әйгілі «Огинский полонезінің» авторы) оны өзінің Плунгенадағы музыкалық мектебіне қабылдайды. Оны аяқтап шыққан соң, Варшавадағы музыка институтына түсуіне көмектесіп, арнайы стипендия төлеп тұрады. Сөйтіп, Микалоюс Чюрленис 1899 жылы жоғары оқу орнын тәмамдап, қолына диплом алған күні бүтіндей бір пианиноны сыйға тартады.

Чюрленистің «Орманда» деп аталатын алғашқы симфониясы, шын мәнінде, Литва еліндегі тұңғыш симфониялық шығарма болып есептеледі.

Бұдан соң ол Лейпциг консерваториясына оқуға түседі. Бірақ, арада бір жыл өткенде ұлы композитор, қамқоршы князь Михаил Огинский дүние салып, стипендиясыз қалған Чюрленис оқуын одан әрі жалғастыра алмай, еліне қайтуға мәжбүр болады.

Бірақ, өнерге деген құштарлығы зор талантты жігіт сол жылы күзде Варшаваға барып, Я.Каузиктің сурет мектебінен және К.Стабровскийдің көркемсурет училищесінен дәріс алады.

Ал 1908 жылы Петербургте «Салон» деп аталатын көрме өтетін болып, Сергей Маковский бұрын жұртшылыққа белгісіздеу болып келген жас сурет­ші Микалоюс Чюрленисті соған шақырады. Мұнда келген соң ол біраз суретшілермен танысып, «Өнер әлемі» атты бірлестікке мүше болып кіреді. Сол жылы қаңтар, ақпан айларында осы бірлестік ұйымдастырған көрмелерде оның 125 картинасы жұртшылық назарына ұсынылады.

Әйткенмен, Петербургтегі күндер оның көңіл күйіне, денсаулығына кері әсерін тигізіп, мазасыз күй кеше бастайды. Себебі, бұл істің болашағы бұлдыр, мақсаты түсініксіз еді. Бірлестіктегі суретшілер бейнелеу өнерінің биік мұраттарын тәрк етіп, жұртшылыққа көптен таныс пейзаждарды ғана салумен шектеледі. Ал Чюрленистің мақсаты басқа... мүлде басқа еді. Себебі, ол Б.Леман айтқандай: «Өте анық көретін және көп сырды білетін», суретші болатын.

Иә, Чюрленис картиналарын көр­генде, олардан бұ дүниенің ғана емес, о дүниенің де құпия сырлары қылаң бергендей ерекше күй кешетініңіз рас. Оны тек, көретін көз, сезетін көңіл болса деңіз...

Айталық, мынау «Жұмақ» атты картинасына зер салып қараңызшы. Біз білмейтін мүлде жұмбақ әлем емес пе!..

Әрине, қандай да бір фантастикалық немесе мистикалық дүние адам бала­сы­ның ой-қиялы жететін кеңістіктен алыстап кетсе, мүлде түсініксіз болып қалары хақ.

Сондықтан, Чюрленистің картина­сын­дағы теңізді бірден байқай­тыныңыз даусыз. Бірақ, оның мына дүниедегі басқа теңіздерден мүлде бөлек, бөтен әлем болып көрінетініне іштей қайран қаласыз. Сондай-ақ, оның жағалауы да біз көріп жүрген жағалауларға ұсамайды...

Аспандағы бұлттары да сондай. Көңіл көзі тек осы дүниедегіні ғана көрумен шектелмейтін ерекше бір талант иесінің түйсігінен туған дүниелер.

Адам қиялындағы мұндай бас айналдырар биіктерге көтерілу ол кезде Чюрленистің айналасындағы әріптестерінің ойына да келмеген сияқты.

1910 жылдың көктемінде оның жүйкесі сыр беріп, денсаулығы күрт нашарлап, Варшаваның маңындағы Пустельники елдімекеніндегі жүйке ауруларын емдейтін ауруханаға түседі.

Келер жылы наурыз айында аз-кем есін жиып, туған жерін сағынғанын айтып, ата-анасына жаз айларын Друсни­киде өткізгім келеді деп хат жазады. Бірақ... оның маңдайына жазылған тағ­дыр­дың бұйрығы басқа екен. 10 сәуір күні аяқ астынан дерті қайта қозып, бұл дүниемен қош айтысып кете барады...

Мұражай қызметкері айтқан осы бір әңгіменің әсерінен айыға алмаған күйі біз қабырғадағы М.Чюрленистің суретіне үңіліп, ұзақ қараймыз.

Өңі жүдеу. Өмірде көп қиыншылық көрген жан секілді. Бәлкім, тіршілік тауқыметінен гөрі шығармашылық азабы ауыр тиген болар...

Біз мұражайға ілінген картиналарға жағалай көз салып, олардың астындағы жазуларды іштей күбірлеп оқып келеміз: «Күн сонатасы», «Көктем сонатасы», «Теңіз сонатасы», «Жұлдыздар сонатасы», «Жыландар сонатасы», «Пира­ми­да­лар сонатасы», «Мұң», «Менің жолым» және «Жұмақ» т.б.

Мына картиналардың сюжетінен, расында да, музыка естіліп тұрғандай болады.

М.Чюрленистің замандастары жазып қалдырған естеліктерге қарағанда ол ақ көңіл, ашық-жарқын, өз ойын жасырмай тіке айтатын адам болғанға ұқсайды. Өзін өте қарапайым ұстайды екен. Дегенмен, оның бойындағы бір тылсым қасиет ерекше байқалып тұратын көрінеді.

Сол жылдардағы ағылшын консулы­ның әйелі Галина Вельманның ес­телігінен: «Чюрленис ортамызда бол­ған кезде, біз өзімізді үнемі жақсы қы­ры­­мыздан көрсетуге тырысатынбыз. Өйткені, оның жанында жаман адам да, жаман ой да болмауға тиісті еді. Ол айналасына жарық сәуле шашып тұратын», деген жолдарды кездестіреміз.

Ал М.Чюрлернистің шығарма­шы­лығы хақында айтқан Б.Леманның:

«Чюрленистің бойына бірте-бірте тереңдей беретін көріпкелдік қасиет дарытып, ақыр соңында «Жұмақ» секілді таңғажайып картина жазуға итермелеген құдіретті күштің екпінін біз еміс-еміс қана шамалай аламыз. Шындығында, ол басқа жұртқа беймәлім нәрселерді анық көріп, тылсым құпиялардың сырын түсіне білді», деген сөзі көп жәйттен хабардар етеді.

Бар-жоғы 35 жыл ғана өмір сүрген талантты суретші өзінің жан дүниесіндегі құбылыстар мен көз алдындағы таң-тамаша көріністерді барша адамзатпен бөлісуге асыққандай...

* * *

Қазіргі кезде М.Чюрленистің «Жұмақ» деп аталатын картинасына қарап тұрып, кім-кімнің де басына: «Ол, бәлкім, өзі көрген жұмақтың ішінде жүрген болар», деген ой келері күмәнсіз.

Нұрғали ОРАЗ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.01.2019

Атырауда «Отбасы орталығы» және «Татуластыру орталығы» ашылды

19.01.2019

Мақтаарал ауданында диқаншылық басталды

19.01.2019

Ақтөбе-Атырау тас жолының бойында орналасқан аумақ күрделі жөндеуден өтіп жатыр

19.01.2019

Астанада көші-қон заңнамасын бұзған 33 шетелдік еліне қайтарылды

19.01.2019

​СІМ басшысы Тәжікстан елшісін қабылдады

19.01.2019

​Қазақстанның Елшісі НАТО Бас хатшысына Сенім грамоталарын тапсырды

19.01.2019

Рейтер: Трамп пен Ким Чен Ын ақпанда кездеседі

19.01.2019

Алматыға Катардан алғашқы жүк рейсі келді

19.01.2019

Ақмолалықтар мүгедектер үшін автобустардың қолайлылығын бақылауда

19.01.2019

Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасының бас бапкері тағайындалды

19.01.2019

Филиппиннің ең бай адамы қайтыс болды

19.01.2019

Қазақстанда «ақылды қала» пайда болды (видео)

19.01.2019

«Нұр Отан» мектеп асханаларын жалға алушыларды тексерумен айналыспайды

19.01.2019

Балалар Евровидение — 2019 байқауы Краков қаласында өтеді

19.01.2019

Локомотивтерді жөндеу толық орындалды

19.01.2019

Мексикада құбыр жарылып, 20-дан астам адам қаза болды

19.01.2019

Мәжіліс депуттары Түркістандағы тарихи орындарды аралады

19.01.2019

Маңғыстаулық жас кәсіпкерлер бас қосты

19.01.2019

Оралда өзен аңғарына 6 тонна сиыр терісін төккендер анықталды

19.01.2019

Түркістанда Мәжілістің Әлеуметтік – мәдени даму комитетінің көшпелі отырысы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу