«Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан»

Абай атамыз кезінде «Осы күнде қазақ ішінде «ісі білмес, кісі білер» деген мақал шықты. Оның мәнісі «ісіңнің түзулігінен жетпессің, кісіңнің амалшы, айлалығынан жетерсің» деген сөз» деп жазған еді. 

Егемен Қазақстан
31.01.2018 3862
2

Байқасаңыз, бұл бүгінгі күнге сай айтылған ба дерсіз. Өйткені бұл сөздің мәні қолынан іс келетін адамды шеттетіп, амалын асырған адамды билікке отырғызу. Расы керек, қазір айналаңызға қарасаңыз, қоғамымыз осындай күй кешіп жатқандай.
Әрине жеке бастың мүддесін ғана көздейтін адамның ниеті көпшіліктің қамын күйттеумен ешуақытта ұштас­пайтыны анық. Сондықтан «кісі­сі біл­ген» адамнан жақсылық шық­пай­ты­ны рас.

Халық мақалы да осыны рас­тағандай: «Жақсы адам атқа мінсе жарасады. Жаман адам атқа мінсе адасады» дейді. Ал адасып жатқандар аз емес. Бірақ мұны ат үстінде отырған адамның аңғара қоюы қиын. Ол «мен білетін болғандықтан, керек болғандықтан мені атқа отырғызды» дейді. Сөйтіп екі көзі тұмшаланады. Тек талай жанды жазғырып, жазықсыз жаза­лап барып, болары болып бояуы сіңгенде ғана мұны орынтаққа отыр­ғыз­ған «кісісінің айлалығы» қа­те­лікке ұрын­дырғанын жоғары жақ байқауы мүмкін. 

Сондайда амалсыз «Ештен кеш жақсы» дейсіз. Және осындай қате­лік­тердің бәрін әуелі халық кө­ріп, байқап қоятыны көңілге медет. Сон­дықтан ол жайлы әңгіме алдымен аннан-мұннан қылтиып, айтылып қалып жатады. Әйтсе де оның дер кезінде назарға алына қоймайтыны көңілге күдік ұялатады. Әйтпесе мұны дер кезінде аңғарып, сол кезде іс басына келген «ісінің түзулігінен» жетістікке жеткізе алатын, яғни ел қамын күйттейтін жанның пайдасы көп болар еді. Сонда Сүйінбай Аронұлының «Жақсыға ешкімнің де жаттығы жоқ, Көреді бәрін де өз баласындай» дегеніндей, оған ортақ мақсатқа қол жеткізуде алаламау, жанына жақпағандарды жақтырмау жат болар еді. Ондай адам жұрттың ырысына айналары да сөзсіз.
Ал «кісісінің» айтқанымен тізгінге ие болып, сосын не істесем де еркімде дейтіндердің оңбай сүрінгені бар.

Тәуелсіздік алғалы бері теріс ісімен елді қақсатқан қаншама шенеунік ұсталды. Абыройсыздыққа ұшырады. Араларында кім жоқ дейсіз. Солардың дені «көкесінің кереметтігінен» кеуде кергендер. Мұндайлардың қолына билік тізгіні тисе, өздерінің кім екендіктерін шынайы түрде көрсетеді дейді сарапшылар. Рас сөз. Өйткені белгілі бір іске жете кәсіптенбеген, оның қыр-сырын біле қоймаған адамға әлгі тұңғиығы таныс емес мамандықты кенеттен иығына жүктер болса, сол сәтте-ақ оның өзін өзі ұстауы, мінез-құлқы, әрекеті бірден өзгереді екен. Жақсы жаққа өзгерсе бір сәрі ғой.

Іс барысын білмегендіктен адасатын көрінеді. Бұған сарапшылар нақты мысал да келтіреді. 1971 жылы психолог Ф.Зимбардо тәуелді адамдар мен қолында билігі бар адамдардың іс-әрекетін сынап көргісі келеді. Ол үшін Стэндфорд университетінің студент-еріктілерін екі топқа: ұсталғандар мен қарауылдарға бөледі. Нәтижесінде бас бостандығынан айырылып «түрмеге» қамалғандар мен оларды күзететін, қарауылдайтын «айдауылдар» пайда болады.

Сонда осы тәжірибе барысында психолог күзетшілердің бойынан қатыгездік көріністерін байқаса, қамаудағылардан керісінше, қауқарсыздық пен сағы сынғандық көріністерін байқайды. Бұдан кейін Зимбардо сынақты доғара қояды. Өйткені екі топтың әрекетінен қауіпті нышандар ашық аңғарыла бастаған.
Міне, өркениетті елдердің заңгер­лері ізгілік қағидасын дамыту, қыл­мыс­­тық саясатты ізгілендіру керек деп айтқанда, әр саланың білікті өз маманы болуы қажеттігін алға тартады. Біліксіздік, іс барысын жете білмеу өкінішке соқтырады.

Заңды біліп қою жеткіліксіз, оның орындалуы үшін адамгершілік қағидалардың ұштастырылуына жол ашатын ізгілік қажет. Әйтпесе студент бірден тәжі­ри­белі заңгер, тіл маманы – хирург, агроном – ұшқыш, құрылысшы, тіс дә­рігері болып істі тындыра салмайды. Бірақ қолынан іс келмесе де «кісісінің көме­гімен» барып, тұнық суды лайлап жатқандар бар ғой. Сонда халық арасында денсаулық саласына, білім саласына, ауыл шаруашылығына қатысты айтылатын әңгімелер өзегінде өтірік жоқ-ау деп ойланасыз. Небір салалардың басшылары айтты деген күлкілі әңгімелер де туындап жат­қан жайы бар.

Соның негізі Абай ата­мыз­дың «сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан» деген сөзіне мән бер­мей, өз кетігін таба алмауында-ау ша­масы.

Александр ТАСБОЛАТ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.11.2018

Павлодарда 524 полиция қызметкері пәтерге мұқтаж

17.11.2018

Дулат Қажанов: Оңтүстік тұрғындарын Күршімге шақырамыз

17.11.2018

Таразда Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің күні аталып өтті

17.11.2018

Қызылордадағы ЖКО: 29 адам ауруханада, 45-і үйіне оралды

17.11.2018

Қызылордада жолаушылар автобусы соқтығысты

17.11.2018

Атырауда балық шаруашылығы басқармасының басшысы тағайындалды

17.11.2018

Астанада дзюдодан Қазақстан Чемпионаты өтті

17.11.2018

Таразда «Туған жерге туыңды тік!» форумы өтті

17.11.2018

Ақ Жайықтың жастарында жігер көп

17.11.2018

Оралда қоғамдық ұйымдардың VIII форумы өтті

17.11.2018

17 қарашаға арналған ауа райы болжамы

16.11.2018

Қазақстан туризмін дамытудағы кезекті қадам

16.11.2018

Абылай ханның Галдан Цереннің тұтқынында болған жері табылды

16.11.2018

Қазақстан қор биржасы 25 жылдығын қорытындылады

16.11.2018

Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия отырысы өтті

16.11.2018

Атыраулық Қаһарман Қисметов  Әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

16.11.2018

Қазақ жігіті америкалық хоккей командасының капитаны атанды

16.11.2018

​Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

16.11.2018

Алматыда белгілі сахна суретшісі Мұрат Сапаровтың көрмесі өтті

16.11.2018

ШҚО Зайсан ауданында Баймұрат батырға ескерткіш қойылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу