Қазақтың тұңғыш кәсіби балетмейстері Дәурен Әбіров туралы не білеміз?

Несін жасырамыз, кей-кейде баз­бір «білгіштер», «Қазақта би өнері болмаған, оның барлығы кейінгі кезде ойдан шығарылып жатқан дүниелер. Мысалы, «Қаражорға» биі моңғолдардың биі...»,  деп қызыл кеңірдек болып айтысып жатқанына талай рет куә болдық. Сондай кезде менің ойыма ғұлама жазушымыз Мұхтар Әуезовтің «Бiздiң қазақ халқы дарынды, өнерпаз халық, ән, күй деген мұрамызда шек жоқ. Ал қазақ халқынан қалған биден мұра өте аз. Жаңа ұрпақ осы бидi қолға алғаны жөн. Менiң байқауымша осы өнерге талпынып жүрген Шара (белгілі биші Шара Жиенқұлова – С.О.) сияқты жастар бар көрiнедi. Одан бiрнәрсе шығатын түрi бар...», деген пікірі еске түсе­ді. Қазақ биі мен балетінің қалып­тасуына, дамуы мен жетілуіне Ш.Жиенқұлованың, Д.Әбіровтің, Ғ.Бейсенованың, О.Всеволодская-Голушкевичтің, Г.Талпақованың, Б.Аюхановтың хореографиялық мектептері үлкен әсер етті.  

Егемен Қазақстан
01.02.2018 2415
2

Бүгінгі әңгіме Қазақстанның халық әртісі, өнертану ғылым­да­рының кандидаты, хореогра­фия профессоры Дәурен Тас­танбекұлы Әбіров туралы бол­мақ. Көпшілік үшін бұл жұм­бақ есім, оны терең біле бер­мейді. Ол бар өмірін қазақ өне­ріне арнаған талантты биші, қазақ­тан шыққан тұңғыш кәсіби балетмейстер.

Абай атындағы опера­ жә­не­­ балет театрында В.Вели­­ка­­нов­тың «Қамбар-На­зым»,­ Е.Брусиловскийдің «Қо­­зы Көрпеш-Баян сұлу», Ғ.Жұ­ба­нованың «Аққанат» ба­леттерін қойған. Биші ретінде А.Аданның «Жизель», П.Чай­ковскийдің «Ақ­қу көлі», Б. Асафьевтің «Бақ­­шасарай бұр­қағы» және т.б.­ балеттерде же­текші партия­ларды билеген. Сондай-ақ «Қа­мар­ сұлу», «Ай­сұлу» операларына және де басқа көптеген концерттер­ге билер қойған. А.Гла­зунов­тың «Раймонда», Т.Ме­ли­ков­тің «Фархад-Шы­рын», Ф.Яруллиннің «Шурале», Е. ­Бру­­силовскийдің «Дударай», «Қыз Жібек» және «Жалбыр», М.Төле­баевтың «Біржан-Сара» т.б. классикалық балеттерін са­х­на­ға бейімдеген. Одан бас­қа «Девушка-джигит», «Біз­дің сүйікті дәрігер» («Наш милый доктор») кино­фильм­деріне, Қазақ мемле­кет­тік­ фи­лармониясының әр­тіс­те­ріне көптеген жаңа билер қойды. «Қазақконцерт» бір­лес­ті­гін­де де біраз жыл бас балетмейс­тер қызметінде жүріп, Қазақ­станның әр өңірінен 18 халық хореографиялық ансам­блін құр­ды. 1980-1982 жылдары Йе­мен Араб Республикасында ең­бек етіп, онда алғашқы ұлт­тық кәсіби би ансамблін ұйым­дастырды.

Өнерсүйер қауымға жақсы та­ныс қызылордалық «Сыр сұ­луы» ән-би ансамблінің не­гізін қаласқандардың бірі де биші Дәурен Әбіров болатын. Ол жа­лықпай ауыл-ауыл­ды аралап, «Сыр сұлуы» ансамблінің құрамына өнерлі жастарды жинайды. «Өнерлі жанның өрісі кең» деген емес пе? Ба­ғы жанғандары ансамбльге қабыл­данады.

Өнер саласында еңбек ете жү­ріп Д.Әбіров 1979 жылы «Қа­зақ биінің кәсіби сахнада қалып­тасуы мен дамуы» туралы кандидаттық диссертация қорғады. Қазақтың би өнері жайлы зерттеу жұмыстарын жүр­гізіп, бірнеше монография (Ә.Исмайловпен бірге «Қазақ­тың халық билері», 1961; «Ис­то­рия казахского танца». – Ал­маты: Санат, 1997 және т.б.) жаз­ды. Би өнері саңлағының ол еңбектері бүгіндері хореогра­фия өнерімен айналысып жүр­ген жастарға оқулық ретінде пай­даланылуда.

Дәурен Әбіровтің еліміздің хорео­графия өнерінің қалып­тасуына, дамуына қосқан үле­сі ұлан-ғайыр. Оның еңбек жолын зерттеп, қазақ би өнерін дамытуға қосқан үлесі жайлы көптеген еңбектер жазылып, ғылыми диссертациялар қорғалды. Оның есімі бірнеше ЖОО хореографиялық залдарына берілді. Шәкірттері әртүрлі дәрежеде байқаулар өткізуде. Балетмейстер қалып­тастырған би мектебінің түлектері тек Қазақстанда ғана емес, шет- елдердің де биік сахналарынан өнер көрсетіп жүр. Өмір, өнер сабақтастығы деген, сірә, осы болар...

«Дәурен Әбіров – қазақ хорео­г­рафиясының жарқын құ­былысы. Ол орыс және ке­ңес хореография өнерінің дәс­түрлеріне сүйеніп қоймай, өз хал­қының мәдениетімен, тарихымен және бүгінгі тыныс-тіршілігімен тығыз байланыс­та болды. Оның туындылары қазақ халқының мәдениеті мен өнерін, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрін же­тік білуімен ерекшеленіп тұр­ды. Дәурен Әбіров қазақ биін жаңа тақырыптармен, бей­нелермен байытып, қазақ биі­нің шеңберін кеңейтті, әрі қазіргі ұлттық-сах­налық бидің негіздерін да­­мытып, шығар­машылық із­де­ністе болып, ұлт­тық хо­рео­графиялық өнердің кә­сі­би жанр­­ларына көп жаңалық ен­гіз­ді. Д.Әбіровтің мейлінше қа­ра­­пайым халық өмірінің ха­лық ортасынан шыққан, шы­найылығымен әркімнің жүре­гіне жақын, жанына жайлы те­рең түсінікті билерінің бірі – «Қош­тасу» (немесе «Бес қыз»). Жас ұрпақты ұлттық рухта тәр­­бие­леуде бұл би үлкен рөл ат­қарып келеді. Д.Әбіровтің қазақ қыздарының әсем, екпін­ді қимылдарын көрсеткен қо­йы­лымы – «Алтынай» күй ырғағына негізделген «Алты­най» биі... «Ата толғауы» биі Н.Ті­лендиевтің «Ата толғау» күйі­не негізделген. Лирикалық қыз­дар биі. Би – халықтың тұр­мыс-тіршілігін бейнелейді. Би­шілердің қолдарында – Аса таяқ аспабы. Музыка ыр­­­­ға­­ғымен соғып әсем қи­мыл қозғалыстар жасайды», – деп жазады өнертану ғылым­дарының кандидаты, доцент Қарлығаш Айтқалиева өзінің «Балетмейстер Дәурен Әбіровтің шығармашылық мұрасы» (Алматы, 2007) атты еңбегінде.

«...Қазақ биін Ш.Жиен­құлованың, Д.Әбіров­тің, Ғ.Бей­сенованың, О.Всево­лод­ская-Го­лушкевичтің мекте­бі, әдісі деп арнайы оқытса, қа­зір­гі қазақ биінде бір жаңалық бо­лар еді. Түйіндеп айтқанда, қазіргі қазақ биі өте жақсы қар­қынмен өркендеп келеді. Өкі­нішке қарай, Шара апамыз бен Дәурен ағамыздың қа­­лып­тастырған би мектебін жалғастыратын хорео­графтарымыз әрине, саусақпен санар­лықтай. «Алтын қордағы» ұлт­тық билерді қазақ биін оқыту про­цесінде жүйелі пайдалану өте маңызды. Бұл шығармалар қа­зіргі қазақ биінің дамуына то­лық мүмкіндік береді», деп ой түйеді Қ.Айтқалиева.

Қазақ биін әлемге таныту хорео­­­графтардың қазіргі бас­ты мақсат­тарының бірі болуы керек. Ал Дәурен ағаның тәлі­мі халқына керек өнер, ол ұлтымыздың мақтанышына ай­на­лған талантты тұлға. Дәурен ағадай өнер иесі, балетмейс­тер ілуде біреу! Ол – қазақ би өнерінің бірегей тұлғасы. Сон­дай жандарды қадірлеп, пір тұтпасақ, болашаққа не деп барамыз?! Д.Әбіровтің өнегелі өмір жолынан, атқарған қыруар еңбегінен кейінгі жастар үлгі алуы керек. Ол – елге, халыққа адал қызмет етудің үлгісін көр­сетіп кеткен ерекше жан. Өнер­ді қадірлейтін халқы барда, Дәурен Әбіровтің есімі ұмы­тылмауы керек.

Әңгімені түйіндей келгенде, оның туған өңірінің азаматтары қолдап, Қордай ауылының бір көшесіне, аудандық Мә­де­ниет үйіне есімін берсе артық болмас еді. Ол оған әб­ден лайық өнер саңлағы. «Ер­­дің атын ел шығарады, ел­дің атын ер шығарады» деп халық бекер айтпаған болар, сірә. Қазіргі көпшілік қолдап отырған «Рухани жаңғыру» бағдарламасы оған дәлел емес пе? Ендеше артында өл­мейтұғын өнері қалған, ел мақтанышына айналған қазақ­тың тұңғыш балетмейстері Дәурен Әбіровтің есімін көп­шілік біліп жүргені абзал.

Сағындық ОРДАБЕКОВ,

Қазақстан Журналистер одағының мүшесі

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

21.09.2018

Халқына демесін болған күйші

21.09.2018

Жер үстінде жұмақ бары рас па?

21.09.2018

Зейнетақы қоры жалған қауесетті жоққа шығарды

21.09.2018

Димаш Акимов: Көрерменім «Адам» атандырып жіберді

21.09.2018

Қостанайда 11500 адам бірыңғай жиынтық төлем төлейтін болады

21.09.2018

Вьетнам президенті Чан Дай Куанг көз жұмды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу