ХІІ ғасырдың шырағданы табылды

Отырар ауданындағы киелі орындардың бірі – Арыстанбаб, Қоғам елді мекені мен Отырартөбе қала­шығы арасындағы тас жолдың бойында орналасқан Сопы Данышпан атты төбешік. Жергі­лікті тұрғындар осылай атайды. Онда көзге көрініп тұрған байырғы ғимарат қалдықтары байқалмайды.

Егемен Қазақстан
01.02.2018 4608

2017 жылы Қожа Ах­мет Ясауи атындағы ха­лық­ара­лық қазақ-түрік уни­вер­ситеті Түркия тарапынан бөлінген қаражатпен «Отырардағы Сопы Да­нышпан төбесі» атты ғы­лыми-зерттеу жо­басы бо­йын­ша тамыз айында мұнда археологиялық қазба жұ­мыстары жүргізілді.

Сопы Данышпан кім? Ол тарихи деректердегі Отырарға жіберілген Қожа Ахмет Ясауидің алдыңғы қатарлы шәкірті Суфи Мұ­хаммед Данишменд Зар­нуқи болуы мүмкін. Сафи ад-дин Орын Қойлақының «Насаб-нама» атты шежі­ресінде: «...Суфи Мухаммад Данышманд Зарнуқи келді. Қожа Ахмад Йасауиның хизматларында 40 йыл хилуат қылды. Анда кедін шайх Ахмад Йасауи Суфи Мухаммад Данышмандга ижа­зат берді: «Барғыл Отырарда суфра туткил», – деп айтады. Суфи Мухам­мад Данышманд Отырарда 40 йыл суфра тутди», – делін­ген.

Сопы Данышпан Қожа Ахмет Ясауидің айтқан­дарын жинақтап қағазға түсіріп, «Көңілдің айнасы» (Мират-ул қулуб) атты рисала қалдырды. Осы еңбектің бір нұсқасы Швецияның Упсала қаласындағы университет кітап­ханасының ескі жазбалар қорын­да сақ­таулы тұрғанын ғалым Досай Кенжетай жазады.

Университеттің Архео­логия ғылыми-зерттеу орта­лығының ғылыми қызмет­керлері бір ай көле­мінде төбешіктің солтүстік-батыс бөлігін қазып, аталған бө­лік­­тен шамамен ХІІ-ХІІІ ға­сырларда тіршілік бол­ғанын анық­тады. 1,7 метр тереңдіктен ошақ­тарға, от жақ­қан бірнеше орындарға тап болды. Қазба барысында табылған керамика әртүрлі үлгіде. Сыр­лы және сырсыз ыдыс аяқпен қатар су құбыр бөліктері, күйдірген кірпіштер, мыс теңгелер (олардың ішінде қытайлық ортасы ойық тиын) кезікті.

Бәрінен бұрын үш заттың байырғы орнында табылуы қызық болды. Екі үлкен, биіктігі 80 см асатын, бүйірлерінің диаметрі 60 см құмыралар бір-біріне жақын жатыр. Олар ауыздары бір бағытта шы­ғысқа қаратылып құлап жатқан күйде табылды. Осы алып құмыралар ортасында қоладан құйыл­ған, тот басып көк түске айналған шы­рағ­дан орна­ласқан. Шырағдан да тік тұрмай батысқа қа­рай құ­лаған қал­пында жатты. Шы­рағ­дан­ның жануардың тұяғы іспетті жасалған аяқ­тары бар төменгі тұғыры және діңгегі – ортаңғы бө­лігі бір-бі­рімен ажырамай жатыр екен. Ал шырағданның үс­тіңгі бөлігі – шы­рақ қоятыны үлкен құмы­раның іші­нен шықты. Ісмер ұста­ның қолы­нан шыққан шырағдан мен үлкен құмыралардың ХІІ ғасыр мен ХІІІ ға­сырдың басы аралығына жататы­нын анықтадық. Мұн­дай қола шырағдандар бай адамдардың мүл­кі болған. Қола ол кезде қазына іспетті болып келген. Тиын­­дар қола мен мыс­тан жасалған. Осындай қола шы­­рағ­дандарды тең­геханаға апар­ған жағ­дайда ол кездің өл­шемімен жүз­деген ақ­ша жасап беретін болған.

Аталған бұ­­йым­­дар­дың ор­на­ласуына қа­рап біз ба­­йыр­ғы за­манда, яғ­ни ХІІІ ға­сырдың басында та­был­ған заттың үшеуі де тегіс жерде тік тұрған деп санай­мыз. Бір кездері жерас­ты дүм­пулері салдарынан үлкен құмыралар және жарты метрдей биіктігі бар шы­рағдан бір-біріне қарсы құлаған деп топшылауға негіз бар. Құлап бара жатып шырағ­данның үстіңгі бөлігі құмыра ауызы арқылы оның ішіне еніп кеткен деп жорамалдап отырмыз.

Қоладан құйыл­ған осын­дай шырағданның күні бүгінге дейін Оты­рар­да жә­не Қа­зақстан аума­ғында бүтіндей, барлық элемент­терімен тұтас та­был­мағанын ескерсек, бұл керемет олжа. Үл­­кен құмыраның бірін­де түрлі сызбалар да байқалады. Бұл құмыралар киелі жерге жасалған сыйлықтар болуы да мүмкін. Өкінішке қа­рай, қазба барысында Сопы Данышпан тө­бешігіндегі қазба­ларымызды таяу­дағы каналдан асып екі мәрте су басуы зерттеуімізді ойда­ғыдай жүргізуге кері әсерін тигізді. Аз ғана уақытта жүргі­зілген зерттеуіміздің барысында өте қызықты археологиялық дүниелер берген Сопы Данышпан төбешігінің қазылмаған бө­лігінде қандай құнды жәдігерлер жатыр екен десеңізші?

Мұхтар ҚОЖА,

 Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Археология ғылыми-зерттеу орталығының жетекші ғылыми қызметкері

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.11.2018

Элизабет Тұрсынбаева Мәскеудегі турнирде үздік алтылыққа енді

18.11.2018

Қызылорда облысында МЖӘ бойынша екі спорт кешені ашылды

17.11.2018

Amazon мен Google-де жұмыс істейтін қазақстандықтарды елге шақыру керек - Атамекен ҰКП

17.11.2018

Павлодар облысында 370 жүргізуші мөлшерден артық жүк тасыған

17.11.2018

Павлодарда 524 полиция қызметкері пәтерге мұқтаж

17.11.2018

Дулат Қажанов: Оңтүстік тұрғындарын Күршімге шақырамыз

17.11.2018

Таразда Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің күні аталып өтті

17.11.2018

Қызылордадағы ЖКО: 29 адам ауруханада, 45-і үйіне оралды

17.11.2018

Қызылордада жолаушылар автобусы соқтығысты

17.11.2018

Атырауда балық шаруашылығы басқармасының басшысы тағайындалды

17.11.2018

Астанада дзюдодан Қазақстан Чемпионаты өтті

17.11.2018

Таразда «Туған жерге туыңды тік!» форумы өтті

17.11.2018

Ақ Жайықтың жастарында жігер көп

17.11.2018

Оралда қоғамдық ұйымдардың VIII форумы өтті

17.11.2018

17 қарашаға арналған ауа райы болжамы

16.11.2018

Қазақстан туризмін дамытудағы кезекті қадам

16.11.2018

Абылай ханның Галдан Цереннің тұтқынында болған жері табылды

16.11.2018

Қазақстан қор биржасы 25 жылдығын қорытындылады

16.11.2018

Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия отырысы өтті

16.11.2018

Атыраулық Қаһарман Қисметов  Әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу