ХІІ ғасырдың шырағданы табылды

Отырар ауданындағы киелі орындардың бірі – Арыстанбаб, Қоғам елді мекені мен Отырартөбе қала­шығы арасындағы тас жолдың бойында орналасқан Сопы Данышпан атты төбешік. Жергі­лікті тұрғындар осылай атайды. Онда көзге көрініп тұрған байырғы ғимарат қалдықтары байқалмайды.

Егемен Қазақстан
01.02.2018 4413

2017 жылы Қожа Ах­мет Ясауи атындағы ха­лық­ара­лық қазақ-түрік уни­вер­ситеті Түркия тарапынан бөлінген қаражатпен «Отырардағы Сопы Да­нышпан төбесі» атты ғы­лыми-зерттеу жо­басы бо­йын­ша тамыз айында мұнда археологиялық қазба жұ­мыстары жүргізілді.

Сопы Данышпан кім? Ол тарихи деректердегі Отырарға жіберілген Қожа Ахмет Ясауидің алдыңғы қатарлы шәкірті Суфи Мұ­хаммед Данишменд Зар­нуқи болуы мүмкін. Сафи ад-дин Орын Қойлақының «Насаб-нама» атты шежі­ресінде: «...Суфи Мухаммад Данышманд Зарнуқи келді. Қожа Ахмад Йасауиның хизматларында 40 йыл хилуат қылды. Анда кедін шайх Ахмад Йасауи Суфи Мухаммад Данышмандга ижа­зат берді: «Барғыл Отырарда суфра туткил», – деп айтады. Суфи Мухам­мад Данышманд Отырарда 40 йыл суфра тутди», – делін­ген.

Сопы Данышпан Қожа Ахмет Ясауидің айтқан­дарын жинақтап қағазға түсіріп, «Көңілдің айнасы» (Мират-ул қулуб) атты рисала қалдырды. Осы еңбектің бір нұсқасы Швецияның Упсала қаласындағы университет кітап­ханасының ескі жазбалар қорын­да сақ­таулы тұрғанын ғалым Досай Кенжетай жазады.

Университеттің Архео­логия ғылыми-зерттеу орта­лығының ғылыми қызмет­керлері бір ай көле­мінде төбешіктің солтүстік-батыс бөлігін қазып, аталған бө­лік­­тен шамамен ХІІ-ХІІІ ға­сырларда тіршілік бол­ғанын анық­тады. 1,7 метр тереңдіктен ошақ­тарға, от жақ­қан бірнеше орындарға тап болды. Қазба барысында табылған керамика әртүрлі үлгіде. Сыр­лы және сырсыз ыдыс аяқпен қатар су құбыр бөліктері, күйдірген кірпіштер, мыс теңгелер (олардың ішінде қытайлық ортасы ойық тиын) кезікті.

Бәрінен бұрын үш заттың байырғы орнында табылуы қызық болды. Екі үлкен, биіктігі 80 см асатын, бүйірлерінің диаметрі 60 см құмыралар бір-біріне жақын жатыр. Олар ауыздары бір бағытта шы­ғысқа қаратылып құлап жатқан күйде табылды. Осы алып құмыралар ортасында қоладан құйыл­ған, тот басып көк түске айналған шы­рағ­дан орна­ласқан. Шырағдан да тік тұрмай батысқа қа­рай құ­лаған қал­пында жатты. Шы­рағ­дан­ның жануардың тұяғы іспетті жасалған аяқ­тары бар төменгі тұғыры және діңгегі – ортаңғы бө­лігі бір-бі­рімен ажырамай жатыр екен. Ал шырағданның үс­тіңгі бөлігі – шы­рақ қоятыны үлкен құмы­раның іші­нен шықты. Ісмер ұста­ның қолы­нан шыққан шырағдан мен үлкен құмыралардың ХІІ ғасыр мен ХІІІ ға­сырдың басы аралығына жататы­нын анықтадық. Мұн­дай қола шырағдандар бай адамдардың мүл­кі болған. Қола ол кезде қазына іспетті болып келген. Тиын­­дар қола мен мыс­тан жасалған. Осындай қола шы­­рағ­дандарды тең­геханаға апар­ған жағ­дайда ол кездің өл­шемімен жүз­деген ақ­ша жасап беретін болған.

Аталған бұ­­йым­­дар­дың ор­на­ласуына қа­рап біз ба­­йыр­ғы за­манда, яғ­ни ХІІІ ға­сырдың басында та­был­ған заттың үшеуі де тегіс жерде тік тұрған деп санай­мыз. Бір кездері жерас­ты дүм­пулері салдарынан үлкен құмыралар және жарты метрдей биіктігі бар шы­рағдан бір-біріне қарсы құлаған деп топшылауға негіз бар. Құлап бара жатып шырағ­данның үстіңгі бөлігі құмыра ауызы арқылы оның ішіне еніп кеткен деп жорамалдап отырмыз.

Қоладан құйыл­ған осын­дай шырағданның күні бүгінге дейін Оты­рар­да жә­не Қа­зақстан аума­ғында бүтіндей, барлық элемент­терімен тұтас та­был­мағанын ескерсек, бұл керемет олжа. Үл­­кен құмыраның бірін­де түрлі сызбалар да байқалады. Бұл құмыралар киелі жерге жасалған сыйлықтар болуы да мүмкін. Өкінішке қа­рай, қазба барысында Сопы Данышпан тө­бешігіндегі қазба­ларымызды таяу­дағы каналдан асып екі мәрте су басуы зерттеуімізді ойда­ғыдай жүргізуге кері әсерін тигізді. Аз ғана уақытта жүргі­зілген зерттеуіміздің барысында өте қызықты археологиялық дүниелер берген Сопы Данышпан төбешігінің қазылмаған бө­лігінде қандай құнды жәдігерлер жатыр екен десеңізші?

Мұхтар ҚОЖА,

 Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Археология ғылыми-зерттеу орталығының жетекші ғылыми қызметкері

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

"Астана" Киевтің "Динамосымен" тең түсті

20.09.2018

Д.Қыдырәлі – Түлкібас ауданының құрметті азаматы

20.09.2018

Мемлекеттік органдардың бірыңғай платформасы құрылады

20.09.2018

Қостанайда жалпықазақстандық диктантқа 4 сынып оқушысы қатысты

20.09.2018

Павлодарда Google компаниясының қызметкері Қуат Есеновпен кездесу өтті

20.09.2018

Әділ Дүйсенбек. Ұрпақ сабақтастығының үлгісі

20.09.2018

2018 жылдың 8 айында 7,7 млн. шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді

20.09.2018

«Қазақстанның 100 жаңа есімі» жобасының екінші кезеңі басталды

20.09.2018

Астана қаласы Әуе көлік прокуратурасы жолжүктерді ашудың 80 дерегін анықтады

20.09.2018

Елбасы Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

20.09.2018

GGG үздіктер тізімінде төмендеді

20.09.2018

Қазақстан құрамасын Кака баптайды

20.09.2018

Сапа менеджментін енгізу бәсекеге қабілеттілікті нығайтады

20.09.2018

Елімізде 1 қазаннан бастап депозит шарттары өзгереді

20.09.2018

Машина жасаушылар форумына әлемнің 20 елінен 1000-нан астам делегат қатысады

20.09.2018

Жеңімпаз қыздың қайырымдылығы көпке үлгі

20.09.2018

Б. Сағынтаев Инвесторларды тарту мәселелері жөніндегі Үкіметтік кеңестің отырысын өткізді

20.09.2018

Экс-чемпион бокс мектебінің директоры болып тағайындалды

20.09.2018

 Жаңа заң – жаңа үміт

20.09.2018

Мөлдірдің мөлдір әлемі

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу