Әдебиет – кинематографтың анасы

Жалпы, әдебиеттің кинодағы рөлін бірнеше қырынан қарастыруға болады. Ең алдымен, әдебиеттің кино тіліне тигізген әсерін айтуы­мыз керек. Сонан соң, көркем әдебиет шығармалары бойынша әлем, қазақ киносында қаншама фильмдердің түсірілгеніне мән беруіміз тиіс.  

Егемен Қазақстан
02.02.2018 4761
2

Әрине, әдебиет пен киноның өзара байланысы бүгін ғана бас­талған жоқ. Кино өнері тари­хы­ның алғашқы кезеңінде әдеби шығармалар кейіпкерлері арасын­дағы диалогтарды, жанрлары мен сюжеттерін қолданды. Уақыт өте келе әдебиеттің көркемдік бейнелеу тәсілдері кино өнерінің поэ­тикасына, тіліне қажетті бейнелеу құралдары ретінде аса маңызды зертханаға айнала бастады. Әлем­нің беделді кинотеоретиктері мен режиссерлерінің өздері әдеби шығар­малардағы ритм, динамика, кеңістік пен уақыт, кадр композициясы, кадрлық құрылым т.б. ерекшеліктерінің кино саласының жеке өнер ретінде қалыптасуына тигізген әсеріне аса мән берді. Бұл мәселеге, әсіресе, кеңес киносының классиктері С.Эйзенштейн, М.Ромм өздерінің теориялық еңбектерінде, студенттер алдында оқыған дәріс­терінде басымырақ көңіл бөлді. Мысалы, Михаил Ромм: «... Ки­но өнерін меңгеруде, біз ең ал­ды­мен әдебиеттің өзінен көп дү­ние­ні үйренуіміз тиіс. Әдебиет – ки­не­матографтың анасы...» дей­­ді. Режиссер Л.Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» ро­ма­нын­­дағы монтаждың, диа­лог­­тардың, әрқилы бейнелер мен кейіп­керлер болмысының, көп­шілік сахналарының, сюжет пен оқиғалардың баяндалу тәсілдері кинематограф үшін таптырмайтын оқулық екенін мысалға келтіреді. Немесе кинода параллельдік монтаж деген бар. Оны киноға тұңғыш рет Д. Гриффит деген америкалық режиссер енгізді. С. Эйзенштейн «Диккенс, Гриффит және біз» атты еңбегінде осы параллельдік монтаждың кинематографта пайда болуына ағылшын жазушысы Чарльз Диккенс шығармаларының әсері болды деп жазады. Әдебиеттің кино өнеріне тигізген әсері туралы мәселеде мұндай мысалдарды жиі кездестіруге болады. 

Әдебиеттің кинодағы рөлі тек экрандалған фильмдермен ға­на шектелмесі анық. Осы тұста әде­­би шығармалардың кинема­тографиялық табиғатына да мән беруіміз керек. Мысалы, қазақтың эпостық жырларынан, тіпті оның ар жағындағы «Орхон-Енисей» жазбаларынан бастап, көркем әдебиеттің мықты деген шығармаларының кинематографиялық табиғатын жазбай тануға болар еді. Мысалы, М.Әуезовтің «Көксерегін» алып көріңізші. Тұнып тұрған кине­ма­тограф. Шынын айту керек, аме­рикалықтардың түсіріп жүр­­ген фильмдері мен ондағы супер-кейіпкерлері осыдан қан­шама ғасырлар бұрын-ақ біздің эпостық жырларымызда пайда болды. Сол жырлардағы динамика, түс пен түр, кадрлардың ауы­сып отыруы, қимыл-қозғалыс, бәрі дайын фильм. Осы тұста «Қыз Жібек» фильмінің сәтті шығуының басты себептерінің бірі – жырдың кине­матографиялық табиғатынан алыс кетпеуінде екенін айтқымыз келеді. Мәселен, Люмьерлердің алғашқы сюжеттерінің барлығы дерлік интерьерде емес, негізінен далада, көшеде, бақтың ішінде, өзеннің жағасында т.б. түсірілді. Яғни кино әу бастан-ақ табиғи ортада пайда болды (ғимараттың ішіне кіріп жүргені кейінірек қой). Сол сияқты «Қыз Жібек» фильмінде де оқиғалар негізінен ен далада, табиғат аясында өтеді. Үй ішіндегі көріністер саусақпен санарлықтай. Жырдың өзінде де солай. Олай болса, басқа ерекшеліктерін айтпаған күннің өзінде, қазақ жырында кейін бірнеше ғасырдан соң Еуропа топырағында «тұсауын кескен» кино өнерінің негізгі табиғаты сақ­талған. Осы тұста эпостық жырларды экрандағанда жиі сәтсіздікке ұшырап отырудың бір себебі – олардың кинематографиялық таби­ғатын сақтай білмеуінде екеніне мән беруіміз керек. 

 Киноның негізгі діңгегі – қимыл-қозғалыс, көріністер ғой. Көрермен экрандағы дүниені нақты көріп отырады. Сол сияқты әдебиеттің мықты деген шығармаларын оқып отырғанда, ондағы оқиғалар немесе кейіпкерлерінің іс-әрекеті көз алдыңыздан кәдімгі экрандағыдай бірінен соң бірі тізбектеліп өтіп жатады. Осыған қатысты жазушы Әкім Таразидің «Әр оқырманның өзінің сана экраны бар. Прозаның да құпия сыры – экран. Өзің анық көре алсаң, оқырман да көреді. Ал шұбылтып жазсаң оқырман үшін қызық емес...» деген сөзі бар. Немесе Лев Толстойдың 1853 жылдың 26 қазан күні өзінің күнде­лігінде қалдырған «Үнемі анық және түсінікті етіп жазуды әдетке айналдыруым керек» деген сөздерін еске түсірейік. Ал Михаил Булгаков жазушы өзіне анық көрініп тұрғанын ғана суреттеуі керектігін, ал көз алдында елестетіп, ап-айқын көре алмаған дүниесін қағаз бетіне түсі­руінің қажеті жоқтығын айтады. Демек, әдебиет пен кинематография шығармаларының ұстанымы ортақ: анық көріп отыруыңыз керек. 

 Кино өнеріндегі ең бір күрделі, жауапкершілігі мол әрі кірпияз деген мәселелердің бірі – әдеби шы­ғармаларды экрандау. Бір режиссер әдеби түпнұсқаға аса өзгеріс енгізбеуге, соңынан ізбе-із жүріп отыруға тырысады. Келесі бір фильмде оқиғалардың өтетін орны мен кейіпкерлері, сюжеті өзге елге, тіпті басқа дәуірге көшірілуі мүмкін. Бұл жағдайда, жаңа кейіпкерлер енуі немесе оқиғалары өзгеруі де ғажап емес. Әлем, қазақ киносының тарихында экрандаудың барлық түрлері жиі кездеседі. Дегенмен сол фильм­дердің кейбірі сәтті шықты, кейбірі түпнұсқаның биігіне жете алмады. Әрине, «Менің атым Қожа», «Қыз Жібек», «Лир патша», «Гамлет» т.б. сияқты фильмдер күнде түсіріле бермейді ғой. Бі­рақ, күні бүгінге дейін Америка, Еуро­па, Азия киносында болсын, кине­матографистердің әдебиет ауылына жиі-жиі соғып жүргенінің куәсі болып жүрміз.     

 Әлбетте, кино өнерінің тарихында әдеби шығармалар негізге алынып түсірілген фильмдер өте көп. Қазақ киносында да солай. Бірақ, жоғарыда айтқанымыздай, соның барлығы сәтті шыққан жоқ. Дегенмен әдебиетте де, кинода да жұлдызы жанған шығармалар бар­шылық. Соңғы жылдары қазақ кинематографистері әдеби шығар­маларға, жиі болмаса да, назар аударып жүр. Бір қуантарлығы, солардың кейбірі – жас кинематографистер. Бірақ олар көп емес, екі-үшеуден әрі аспайды. Мәселен, режиссерлер Елзат Ескендір Оралхан Бөкейдің «Өліара» хикаятын, Ербол Бораншы жас жазушы Ерболат Әбікенұлының «Пәтер іздеп жүр едік» деген әңгімесін экрандады. Жақында ғана режиссер Жаңабек Жетіруов Әбіш Кекілбаевтың повесі бойынша «Шыңырау» фильмінің түсірілім жұмыстарын аяқтады. Ал режиссер Дәрежан Өмірбаев осыдан біраз жылдар бұрын А.Чеховтың әңгімелерінің желісі не­гі­зінде «Махаббат туралы», Л.Тол­­стойдың «Анна Каренина», Ф.Дос­тоев­скийдің «Қылмыс пен жаза» романдарының желісімен «Шұ­­ға», «Студент» фильмдерін түсірді. 

 Олай болса, әдебиеттің кино өнері үшін қазыналы алтын көм­бе болып қала берері сөз­сіз. Сондықтан осы өнерге келе­тін (келген) жастар әлем, қазақ жазу­шы­ларының шығармаларымен жақсы таныс болуы өте маңызды. Әсіресе, қазақ жазушыларының шығармаларын жетік біліп келсе дейміз. Себебі сол әдебиетте, ең алдымен ұлттың тілі, рухы, жаны бар. Өзінің тілін, әдебиетін, мәдениетін білетін кинематографистің қолынан рухы дүмбілез дүние шықпайды...

Нәзира РАХМАНҚЫЗЫ,
кинотанушы, өнертану кандидаты, Қазақ 
ұлттық өнер университетінің профессоры

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

24.09.2018

Юлия Путинцева WTA жаңартылған рейтингінде 46-орынға көтерілді

24.09.2018

БҰҰ Бас Ассамблеясының 73-ші сессиясы өз жұмысын бастады

24.09.2018

Виктория көліндегі апатта қаза тапқандар саны 225 адамға жетті

24.09.2018

Солтүстік Қазақстанда Жансүгір батырға еңселі кесене тұрғызылды

24.09.2018

Музей қызметкерлеріне үстемеақы төленгені жөн

24.09.2018

Жергілікті ерекшеліктер ескерілсе игі

24.09.2018

Қайрат «қаһарына» мінді

24.09.2018

Илон Масктың SpaceX компаниясы алғашқы жолаушының есімін жариялады

24.09.2018

Өзен арнасын бекіту – кезек күттірмейтін мәселе

24.09.2018

Медициналық көмек сапасы артады

24.09.2018

Атты әскер дивизиясының тағдыры

24.09.2018

Ұлттық рухтың ұстыны

24.09.2018

ШҚМТУ – ғылыми зерттеулер мен заманауи технологиялар орталығы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу