Халықнама немесе Тәтімов мұраты

Бүгінгі қазақ қоғамы демограф Мақаш Тәтімовтің деректеріне жиі жүгінеді, болашақта да жүгіне бермек. Ол қазақтың демография ғылымының негізін салып қалыптады, әділетті түрде еліміздің бас демографы атанды. Халықнама пырағын ерттеп мініп, ақтық деміне дейін туған халқына адал қызмет етуден, өзінің өмір бойғы айнымас асыл мұратынан жазбады.

Егемен Қазақстан
08.02.2018 2397
2

Өткен ғасырдың алпысыншы жылдарында атамекенде азшылыққа айналған қазақтар қатты қағажу көре бастады. Тілі де, ділі де, мәдениетте де, мектепте де, ғылым-білім, кадр мәселесінде, ұлттық байлық пен әлеуметтік игіліктердің бөлінісінде де жергілікті халық үнемі шетке қағылып өгейсітілді. Осындай қиын жағдай, өліара мезгілде қазақты қорлық пен құрып кетуден құтқаратын, ұлтсызданудан сақтайтын бірден-бір жол – халықтың санын көбейту, оның атамекендегі үлес салмағын өсіру, ұлт­тың демографиялық тінін жақсарту екенін терең түйсініп, саналы түрде сезінген адамдардың бірі осы кезде Мәскеуде оқып жүрген арманшыл жас жігіт Мақаш Тәтімов еді.

Тығырықтан шығаратын ең дұрыс, ең парасатты жол – дамудың табиғи ағысында дау-дамайсыз, дабырасыз жүзеге асырылатын Демография майданы болатын. Осыны дәстүрлі даналығымен, ішкі терең түйсігімен ұғынған қазақ халқы сол алпысыншы жылдардың басында нақ осы мылтықсыз майданға шықты. Қазақ шаңырақтарында жетеуден, оннан қарадомалақтар жүгірді, қазақ ауылдарында «демографиялық дүмпу» белең алды.

Өз атамекен республикасында 28-29 пайыз азшылықта тұрып бастаған қазақ халқының осы демографиялық  ахуалын үнді халқының ағылшын отаршыларына қарсы Махатма Ганди көтерген атақты «азаматтық мойынсұнбаумен» салыстыруға болады. Ал Мақаш Бай­ғалиұлы алғашында сол майданның үгіт­шісі, жаршысы болып, келе-келе ту көтеруші, қолбасшысына айналды. Қазақтың демография ғылымын жөр­гегінен бастап тербетіп, әлемдік деңгейге көтерді, халықаралық ауқымда танытты. Келе-келе тәуелсіз Қазақ мем­лекеті жүргізген демографиялық, көші-қон сая­саттарын қалыптастыруда, ха­лықтың демографиялық сауатын ашып, са­насын оятуда аса бір жанкештілікпен, жарты ғасыр бойы дерлік, яғни өмірінің соңына дейін өлшеусіз еңбек сіңірді.

Махатма Ганди болмаса да, Мақаш 1964 жылы екінші курстың студенті кезінде Кеңес Одағының түкірігі жерге түспей тұрған кеудемсоқ көсемі Никита Хрущевқа жаппай ұжымдастыру мен отырықшыландырудағы асыра сілтеуден қазақ халқының қатты зардап шеккені туралы хат жазып, мұның «қасақана жасалған геноцид, нағыз халықтық трагедия» болғандығын атап көрсетеді. Қазақ халқының саны мен құрамы және орналасуы жөніндегі алғашқы монографиялық ғылыми еңбегі – «Цифрлар шежіресі» де студенттік жылдар жемісі. Бұдан әрі өмір бойы халық зарының ащы шындығын айта білетін ғылыммен дендеп шұғылданды. Қазақстан мен қазақ халқының демографиялық даму сатыларының өткенін, бүгінін талдап-сараптады, болашағын пайымдап болжады. Қазақ және орыс тілдерінде 20-ға жуық кітап, іргелі монографиялар жазып жариялады. Ал 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінен төрт күн бұрын «Қазақ әдебиеті» газетінде республикада қазақ ұлтының салмағы жылдан-жылға өсіп келе жатқанын қуана хабарлап, жыл аяғында орыстармен 39,5 пайыз шамасында теңесетінін алдын ала сүйіншілегені үшін «Правда» газеті тарапынан қатал сыналып, ұлтшылдық қалпағы кигізілген-ді.

Қазақтың қайсар демографы ұлт­тық мұраттан бас тартпады, Тәңірі жарылқап, тәуелсіздікпен қауышты, оянған қазақты ойлануға шақырды. Көбейсе ғана көсегесі көгеретінін айтты. Демографиялық болжамдарында Қазақ елінің болашағы жарқын екендігін әйгіледі. Демографиялық саясатқа көңіл бөлу жөнінде Үкіметке ұсыныстар түсірді. Елбасының демографиялық қиын­­шылықтарды ұлттық қауіпсіздік қатарына қосып, басымдыққа ие еткеніне қуанды. Сөйте тұра, осыдан бес-алты жыл бұрынғы демографиялық дүмпудің, бэби-бумның көп ұзамай божырап тоқтайтынын да болжап айтып кетті. Бэби-бум атасының бұл айтқаны да айдай келді. Демек демографиялық саясатты күшейту керек, жастарға қолжетімді үйлерді көбірек салып, әр туған сәбиге берілетін көмекті көбейткен абзал.

Мақаш Тәтімовтің айтуынша: біздің халқымыз үшін демографиялық майдан – ең шешуші ұлттық майдан. Осы басты майданда жеңсек – ертең саясатта да, экономикада да, тіл мен ділде, мәдениет пен дінде, салт-дәстүрде де біржола жеңіп шығамыз. Дербестігіміз – демографияда... Иә, қазақ халықнамасы қолбасшысының ұлттық мұраты осындай еді.

Қазірде қазақ халқы демографиялық майданда алғашқы үлкен жеңістерге жетті деп айта аламыз. Иә, Мәңгілік елдің мәні – демографияда, ұлттың саны мен сапасында һәм санасында. Мәңгілігімізді демография қорғайды.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Арыстанбек Мұхамедиұлы Димаш пен Данелияға сәттілік тіледі

17.02.2019

Ауған ардагерлері оқушылармен кездесті

17.02.2019

Өскеменде 37 көшеге жаңа атау берілді

17.02.2019

Геннадий Головкиннің ықтимал қарсыластары белгілі болды

17.02.2019

Талдықорғанда «Тайлақтың тақиясы» фильмінің тұсаукесері өтті

17.02.2019

Биатлоннан әлем кубогі: Роман Еремин із кесушілер сынында 48-ші орын алды

17.02.2019

Ғылыми жобалардың үздіктері анықталды

17.02.2019

Қыздар бесік жырын айтудан жарысқа түсті

17.02.2019

Үндістанда орын алған террористік әрекетке байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

​Иранда орын алған террористік әрекеттерге байланысты СІМ мәлімдеме жасады

17.02.2019

Көркем гимнастикадан төрт дүркін әлем чемпионы Гран-приде Димаштың әніне биледі

17.02.2019

Қазақстандық футболшы голландиялық клубқа 6:0 есебімен жеңіске жетуге көмектесті

17.02.2019

Болгариядағы "Странджа" турнирінде алты боксшымыз ширек финалға өтті

17.02.2019

Қазақстанның көрікті жерлері туралы бағдарлама халықаралық сыйлыққа ие болды

17.02.2019

Димаш пен Данэлияның The World's Best шоуындағы қарсыластары анықталды 

17.02.2019

Көркем гимнастикадан Мәскеудегі Гран-при: Әділханова 19-шы орында

17.02.2019

Қарағанды облыстық соты республикалық байқауда жүлдегер атанды

17.02.2019

Қанат ТІЛЕУХАН. Қайтқан қыз (Әңгіме)

17.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығында ауқымды шара өтті

17.02.2019

Берни Сандерс АҚШ президенті лауазымы үшін қайта күресуге шешім қабылдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу