Халық тәжірибесі – құндылық

Елшіл қайраткер Смағұл Сәдуақасұлы «Сәрсенбек» атты романында (1922) бас қаһармандарының аузынан «Қазақ неше жылда нағыз Жапониядай болады», «Қазақ Жапония секілді болу үшін өзінің елдігі өзінде болу керек», «Мыңдаған, миллиондаған қазақтар жұмысшы болып істесе, өз жерінің байлығының рахатын көрген емей немене?! Бұл дегенің адам айтқысыз жаңару болар еді» дейтін пікірлер айтқызады. Ел келешегінің мүбәрак жолын меңзеген нұсқа сөз деп қабылдаған дұрыс.

Егемен Қазақстан
21.02.2018 66
2

Ата кәсіппен шұғылданған ел қыран құстай түлейді. Жеріміз кең, кенге бай болғандықтан, керек-жарақтың баршасы өз елімізде өндірілгені дұрыс. Бір қисынсыз нәрсе – еден жуатын материалды Қырғызстаннан сатып әкеледі екенбіз. Бір кездері соғыс жылдарында ашылған Ақмола жіп иіру-тоқыма комбинаты 1993 жылға дейін жұмыс істеген. 6 негізгі цехы болған, 1989 жылдың өзінде 2900 тонна өнім шығарған. Және мұның балабақшасы, жас отбасылар мен жұмысшыларға арналған 4 жатақханасы, 2 асханасы және кулинарлық дүкені болған. 

Тарихи-мәдени өрлеуімізге көз салсақ, 1917 жылдың 17 қаңтар күнгі «Сарыарқа» газетінде (№27) Хайролла Ибраһимов «Алаш дуанындағы оқытушылар ұйымы атынан» дейтін хабарламасында бастауыш мектептегі оқу бағдарламасына ана тілі, жаратылыс, жағрапия пәндерімен қатар, ұлт тарихы мен қол істері пәндері енгізілгенін айтады. «Ұсталы ел озады – ұстасыз ел тозады» деген ғажап ғибрат бар. Бұрынғы шеберлер белгілі бір іске кірісерде: «Я, Алла, сәтті ете гөр, бұл менің қолым емес,Ұста бабамның алтын қолы!» деп, жеті кәміл пірге сыйынады екен-ау! Атам қазақ кәсібің – нәсібің де, қарекет-берекетің де, қол еңбегімен, қол өнерімен деп ұғынып-түсініп, небір ғажайып шаруашылық пен тұрмысқа қажет көңіл сүйсінерлік зат-мүліктер жасаған. Мұның баршасының тұрмысқа қажеттілігімен қатар көркемдік сұлулығы да тамсанарлық.

Мәселен, ою-өрнек салушы, тас қашаушы, безендіруші, көзі мерген бәдізшілер, сақина-білезік соғатын зергерлер, өрімшілер, оймашылар, сынықшылар (сынған сүйектердің орнына ботаның жілік, жауырын, қабырға, жамбас сүйектерінен пішіп алып, егеп жамаған, кінәратсыз біткен) тоқымашылар, үйшілер, пешшілер, балташылар, қалайышылар, етікшілер, ершілер, тері илеушілер, қобыз бен домбыра, сырмақ пен текемет, кілем мен алаша жасаушылар. 

«Ою ойғанның ойы ұшқыр» дегендей, жүзікке қас қондыратын шеберлер сүйектен, мүйізден (ожау, қамшының сабы, ұршық, піспек, оқтау, табақ, құты, сауыт, шақша), тұяқтан, металдан, ағаштан, жүннен, қыштан, тастан, шиден, қоғадан алуан түрлі бұйымдар өндірген, бүйеннен май сақтайтын ыдыс, жылқы терісінен саба мен торсық, малдың кептірген жіліншік сіңірлерінің талшықтарын ширатып, етікті тігетін берік-бекем жіп-тарамыс, иленген бұзау терісінен шөншік дейтін ыдыс, түйенің аяқ сүйегінен қымыз құятын тостағандар, өгіздің қуық сүйегінен жіңішке мойынды құтылар, құмыралар, табақшалар, кеселер жасаған.

Жеткіншек шағымда әжелеріміздің сүйек майын қалай жасайтынын көріп, қызықтағаным бар. Қыс бойы соғымның әбден мүжілген, тап-таза сүйегін ұқыптап сақтап, жаз айында әбден қайнатып, майын қалқып алатын еді. Бұрынғы уақытта сияны былай жасаушы еді. Бидайды күйдіресің, сонан соң суға саласың, нәтижесінде сия болады. Ал сабын қайнату тәсілі былай: алаботаны өртейсің, күлін суға салып қайнатасың, сүйектің майын қоссаң, төтенше сапаға ие болады. Мұндай іс істегенде бөтен көз болмаған дұрыс. Өйткені ол айнығыш, көз тигіш. «Сабындай бұзылып» деген тіркес осыдан шыққан. Сонан соң кертіп, сыйлас кісілерге үлестіруге болады. Мұны «бұзаушық» деп атайды.

 «Бір күнде мына жусан басып жатқан Қарақорымның ұсталары алдаспан қылышты Ақ патшаның ұсталарынан анағұрлым артық соғатын болған» деп жазған-ды Мағжан Жұмабаев. Халықтың тәжірибесі – телегей. Халықтың таным-түсініктерін, даналық дәрістерін, ой-сарындарын түбегейлі меңгерген зерек білгірлер ауа райын да жүйріктікпен болжаған. «Айдың мүйізі үшкір болса, ауа райы жақсы болады, ал мүйіздері шалқақ болса, ауа райы бұзылады», «Ақпанда жұлдыз жиі көрінсе қыс ұзаққа созылады. Жұлдыздар жымыңдаса боран соғады, жарқыраса аяз болады», «Тышқандар ініне құрғақ шөп тасыса, қыс суық болады», «Қарлығаштар жер бауырлай ұшса – жел соғып, күн бұзылады, биіктеп ұшса – күн ашық, жылы», «Құмырсқалар илеуінен шықпай қойса, жаңбыр жауады. Егер құмырсқалар илеуін биік жерге салса, су деңгейі көтеріледі», «Егер бұлт ортасынан ыдыраса, ауа райы бұзылады, шетінен ыдыраса, жылынады».

Замана, тарих, халық талқысынан өткен тамыры терең таңдаулы ұлттық, жалпыадамзаттық құндылықтар мен бірегей рухани игіліктер жүйесін ісімізде қолдану абзал. Елбасы «өзгелердің тәжірибесін», «ең озық жетістіктерін бойға сіңіру мүмкіндігін» айрықша атап, «Азиядағы екі ұлы держава – Жапония мен Қытайдың бүгінгі келбеті – осы мүмкіндіктерді тиімді пайдаланудың үлгісі» дейді. Біле білсек, қазақтың өз ата кәсібін, халықтық тәжірибені де кәдеге жаратқан абзал. 

Серік НЕГИМОВ, филология 
ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.01.2019

Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері

17.01.2019

Тікұшақ апатынан қайтыс болған ұшқыштың кім екені анықталды

17.01.2019

СІМ мен Ауылшаруашылық министрлігі инвестициялар мен экспорт бағытындағы үйлестіру жұмыстарын нығайтуда

17.01.2019

Жүзге жуық оқушы Wiki Camp акциясына қатысты

17.01.2019

Қорықшыларға қастандық жасағандар анықталды (видео)

17.01.2019

Үшінші мегаполистің төрт ауданында әкімдер тұрғындар алдында есеп берді

17.01.2019

4 мешітті ҚМДБ меншігіне өткізуде кедергілер бар

17.01.2019

Ақтөбелік жастар тұрғын үймен қамтамасыз етіледі

17.01.2019

Нұрлан Сейтімов Сыртқы істер министрлігінің Жауапты хатшысы болып тағайындалды

17.01.2019

Қостанайда тергеуші кісі тонаушыны қылмысы үстінде ұстады

17.01.2019

Алматыда Денис Теннің өліміне қатысты сот үкімі шықты

17.01.2019

Алматыда тікұшақ апатқа ұшырады

17.01.2019

Алғашқы медициналық санитарлық көмек қызметіне қатысты мәселелер талқыланды

17.01.2019

Сенат бірқатар үкіметаралық келісімді ратификациялады

17.01.2019

Алматыда Жүрсін Ерманның бес томдық шығармалар жинағының тұсаукесері өтеді

17.01.2019

2250 әскери қызметші жеңілдікпен пәтер сатып алды

17.01.2019

Жамбылда экономиканың барлық саласында 4-5 пайыз өсім бар

17.01.2019

Станимир Стоилов ұлттық құрамадан кетті

17.01.2019

Оралдықтар 19 қаңтарда суық суға шомылады

17.01.2019

Маңғыстауда «Қошқар-Ата» қалдық қоймасына қатысты жұмыстар тұрақты жүргізіліп келеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Oıynshyq týraly oı

«Bárimiz balalyqtyń aýylynan kelgen­biz», oıynshyqpen oınaıtyn jastan áldeqas­han asyp ketsek te, keı-keıde balalarymyzdyń qolyndaǵyǵa qyzyǵa qarap qoıamyz. Qyńqyldap qandaı oıyn­s­hyq suraǵanyn, dúken sórelerinen kóz ala almaı turatynyn baqylaı júrip, búgingi balalardyń talǵamyn da birshama túsinip qalǵan sıaqtymyz. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу