Айрықша бапкер – Айрих

Қазақстандық спортсүйер қауым биыл жүз жылдығын атап өтуге тиіс Эдуард Фердинданович Айрихтің кім екенін кейінгі жастар біле бермеуі мүмкін. Ал енді ескікөз жанкүйерлердің есінде болар, ол отандық спорттың дамуына орасан үлес қосқан ерек тұлға еді ғой. КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы.  

Егемен Қазақстан
22.02.2018 6220
2

Білікті бапкер Алматының «Динамосына» қыстыгүні мұзда, жазда жасыл алаңда хоккей ойнатып, енді қайталануы екіталай ерен жеңістерге жетелегенін көзі қарақты көпшілік жақсы біледі. Көгілдір айдында да, көкмайса үстінде де, айдарынан жел ескен алматылықтар Кеңес Одағының 20 дүркін (!) чемпионы атанды. Мұндай биік көрсеткішке елдегі ең мықты ойыншыларды маңдайынан шертіп жүріп жинап алатын Мәскеудің мақтаулы командаларының (футбол, хоккей, баскетбол, волейболдың бәрін алғанда) бірде-біреуі қол жеткізген емес.

Талай шәкіртінің талантын ашып, тасын өрге домалатқан тарланбозбен атақ-даңқ жағынан үзеңгі қағыстыруға жарайтын үздіктер некен-саяқ. Айрих ащы терін алып, аламанға қосқан қазақтың қарадомалақ балалары көгалдағы хоккей көгінде жұлдыздай жарқырады. Мәселен, Мұрат Жексенбеков 18 дүркін, Саян Шаймерденов 10 мәрте КСРО біріншілігінің жеңімпазы болды. Мықтылығыңызды мойындайын, одақтық бәйгелерде осыншама рет олжа салған саңлақ­ты маған тауып беріңізші. Жоқты жонып таппасаңыз белгілі. Өкінішке қарай екеуі де өмірден ертерек кетті. Оның бер жағында Серік Қалымбаев, Берікқазы Сексенбаев секілді «сен тұр, мен атайын» серке жігіттеріміздің топшысын бекітіп, томағасын сыпырғанын да айта кеткеніміз абзал.

*  *  *

Волга бойындағы неміс автономиялық округінде туған Эдуард өмірден өз орнын тап­қанша талай іспен айналысқан тәрізді. Алдымен Марксштадтағы Ауыл шаруашылығын механикаландыру техникумын тәмамдап, кейіннен Вольскідегі әскери авиация училищесінде оқыған. Бірақ бұл мамандықтар бойынша жұмыс жасаудың сәті түсе қоймаған соң қала­лық «Роте Штрумфоне» газетінде жауапты хат­шы болып журналистиканың жалына жармасыпты.

Ұлы Отан соғысы басталғанда кеңестік немістер сталиндік солақай саясаттың қаһарына ұшырағаны белгілі. Олар сенімсіздік тудырған элементтер ретінде тұрақты мекендерінен түре қуылып, басқа аймақтарға жер аударылды. Жиырмадан енді асқан Эдик әке-шешесімен бірге Краснояр өлкесіне көшті. Тепсе темір үзетін жігіт текке жүрсін бе, Свердлов облы­сын­дағы Краснотуринск қаласында еңбек армиясы қатарында азаматтық борышын өтеді. Мұнда ол барлық қандастары сияқты арнаулы комендатураның бақылауында болды.

Жастайынан спортқа жақындау екенін байқатқан Айрих жаттықтырушылық жолға түсіп, балалар мен жасөспірімдерді доп­ты хоккейге баулуға біржолата ден қойды. Төккен тері тегін кетпеді. Еңбегі еленіп, ел аузына ілінген айтулы маманды сол тұста республика спортының құлағын ұстаған ұлтжанды қайраткер Қаркен Ахметов 1964 жылы Қазақстанға шақырды. Одақтық допты хоккей додасына кіргенмен кідірісі көбейіп, кібіртіктей берген Алматының «Динамосын» қолға алған бойда қажыр-қайратын қайрап, табыстың тайқазанын қайнатуға кірісті. Күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан айырылып, алдағы міндеттерін айқындады. Команда құрамын нығайтуға көңіл бөлді. Жаттығу жүйесін жаңаша құрып, ойыншыларды ойлы тактикаға үйретті. Арлан қасқыр апанын ауыстырғанда бір-екі бөлтірігін тістей кетеді емес пе. Сол үрдіске салып, Краскотуринскіде бала күндерінен баулыған «балағының биті бар» шәкірттерін шақырды. Жылы орнын кім суытсын. Оларды ой-шұқырын білмейтін бейтаныс қалаға әкелу әрине, оңайға соққан жоқ. Оны айтасыз, бәрінің ата-анасының алдынан өтіп, рұқсаттарын алуға тура келді. Бұл арада Айрихтің қылаусыз адамгершілік қасиеттері үлкен рөл ойнағанын айтуға тиіспіз.

Сонымен қойшы, кейін кеңес бендиінің абырой-беделін асқақтатқан Валерий Бочков, Юрий Варзин, Вячеслав Панев, Геннадий Любченко, Борис Третьяков, Яков Апельганец, Борис Чехлыстов сынды сайыпқырандар алматылықтар сапына алынды. Орал бойының оғландары Алатау баурайын жатсынбай, тез бауыр басып кетті.

*  *  *

Дарындыға дау бар ма, Айрих аз ғана уақытта Алматының «Динамосын» аяғынан тік тұрғызды. Алпыс алтының қысында айы оңынан туып, қола медальға қол созды. Әрі қарай шапқан аттай зулап, шашасына шақ жұқтырмады. Бәйгелерде қарқындарын бәсеңдетпей, 4 қола, 4 күмісті қоржынға салды. Екі мәрте мәртебелері биіктеп, алтыннан алқа тақты. 1978 жылы допты хоккейден Еуропа чемпиондарының Кубогын жеңіп алды. Маңдайалды хоккейшілері әлемдік жарыстарда жарқылдап, қазақстандықтардың мақтанышына айналды. Бірақ үкілеуге лайық үздіктердің бәрі бірдей тиісті бағасын ала алмағаны жанкүйерлер жанына батқаны белгілі. Айталық спорттық ғұмырында ұзын саны 634 доп соғып, ғаламат рекорд жасаған сұрапыл сұрмерген Евгений Агуреевтің КСРО құрамасына алынбауына біз түгіл, әйгілі комментатор Николай Озеровтің қатты күйінгені көп жайды аңғартары анық.

Таланттыларды жазбай танитын Эдуард Фердинданович талапты жастардың шебер­лігін ұштаудан шаршамады. Жанкешті жат­тығулар өзінің жемісін жегізді. Бота тірсек бозбалалардан нар жүгін арқалайтын нағыз майталмандар өсіп шықты. Сойы бөлек сол азаматтардың кейбірі тәрбиесін көрген тәлімгерлерінің ізін басты. Бапкерлікке бейім­ділігін байқатқан Қазыбек Байболов ұстазының үмітін артығымен ақтады. Тізгінін ұста­ған төл клубының көсегесін көгертіп, жоғары көрсеткіштерге қол жеткізді. Сол үшін оған да КСРО-ның еңбек сіңірген жаттық­тырушысы атағы берілді. Дүлдүл «Динамо­ның» дүрілдеуіне оның орасан зор үлес қос­қа­нын көзкөргендер бүгінде емірене еске алады.

*  *  *

Кеңестер Одағында кенжелеп қалған көгалдағы хоккейді дамытудағы Э.Айрихтің еңбегі ұшан-теңіз. Тарих шіркін қайталауды сүйетіндіктен, оның ойға түссе төбеміз көкке екі-ақ елі жетпей тұрғандай көрінетін кей­бір жетістіктерін тағы бір рет атап өтудің артықтығы бола қоймас.

Ол жаратып, жарысқа қосқан «Динамо» он сегіз жыл бәйгенің алдын бермей, өшпес даңққа бөленді. Ол жаттықтырған ел құрамасы Мәскеу Олимпиадасында үшінші орынды иеленді. Еуропаның күмісін еншілеп, құрлықаралық кубокты қанжығаларына бөктерді. «Достық» турнирінде талай топ жарды.

Ең бастысы, ұлттық құраманың ұстынын жай оғындай жарқылдаған Минеула Әзизов, Сос Айрапетян, Александр Гончаров, Михаил Ничепуренко және басқа алматылық жампоздар құрайтын. Айрықша мінезді Айрих жергілікті ұлт өкілдерін көтермелеуге көп көңіл бөлді. Соның арқасында Марат Жексенбеков, Саян Шаймерденов, Серік Қалымбаев, Берікқазы Сексенбаев, Сұлтан Қобыландин, Ержан Құмарғалиев, Біржан Қа­дыр­­беков және басқа бауырларымыз доп­таяқ­ты ешкімнен кем ұстамайтындарын дәлелдеді.

Белгілі спорт журналисі Қыдырбек Рыс­бекұлының жазуынша, адалдықтың ала жібін аттамаған Айрих команда мүшелерін ешқа­шан алаламаған. Барлық мәселені әділ шешуге тырысқан. Басқаны былай қойып, динамошылардың дұрыс тамақтануына дейін өзі қадағалаған көрінеді. Ойыншылар оны туған әкесіндей құрметтеген.

*  *  *

Қазақстанда Айрих қалыптастырған доп­ты және көгалдағы хоккей мектебі туралы толғасақ мерейіміз өсіп, мейманамыз тасиды. Бірақ кейде сол көкке өрлеген көңіліміздің өзінен-өзі құлазитын кездері де кездеседі. Себебін іштеріңіз сезетін шығар. Дүние жүзін дүркіреткен «Динамоңыз» бүгінде тарап кеткен. Байырғы жанкүйерлер бас қосқанда ғана алматылықтардың атойлаған шақтары жайында аңызға бергісіз естеліктер айтылады.

Айтпақшы, баяғы бақ-дәулеті басынан ұшып кетсе де арықтығын білдірмейтін бөрідей азу тісін білеген Қазақстан құрама командасы екі-үш рет әлем чемпионатының қола жүлдегері атанғанын ұмытып барады екенбіз. Командалық ойын түрлерінде республикамыз бұрын-соңды мұндай биікті бағындырмағанын алға тартсақ, айтар уәжіңіз бар ма? Әттең, бір қапы дүние-ай, әлгі допты хоккейіңіз олимпиада бағдарламасына енбегендіктен елеуге тұрарлық жеңіске елеңдей қоймадық. Өкінішті-ақ.

Көгалдағы хоккейіміз де көзден бұлбұл ұшқалы қашан. Тек, кешегі керемет күндердің ес­тен кетпес елестері ғана сананы тербеп, сағынышты оятады...

Талғат БАТЫРХАН,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу