Айрықша бапкер – Айрих

Қазақстандық спортсүйер қауым биыл жүз жылдығын атап өтуге тиіс Эдуард Фердинданович Айрихтің кім екенін кейінгі жастар біле бермеуі мүмкін. Ал енді ескікөз жанкүйерлердің есінде болар, ол отандық спорттың дамуына орасан үлес қосқан ерек тұлға еді ғой. КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы.  

Егемен Қазақстан
22.02.2018 6334
2

Білікті бапкер Алматының «Динамосына» қыстыгүні мұзда, жазда жасыл алаңда хоккей ойнатып, енді қайталануы екіталай ерен жеңістерге жетелегенін көзі қарақты көпшілік жақсы біледі. Көгілдір айдында да, көкмайса үстінде де, айдарынан жел ескен алматылықтар Кеңес Одағының 20 дүркін (!) чемпионы атанды. Мұндай биік көрсеткішке елдегі ең мықты ойыншыларды маңдайынан шертіп жүріп жинап алатын Мәскеудің мақтаулы командаларының (футбол, хоккей, баскетбол, волейболдың бәрін алғанда) бірде-біреуі қол жеткізген емес.

Талай шәкіртінің талантын ашып, тасын өрге домалатқан тарланбозбен атақ-даңқ жағынан үзеңгі қағыстыруға жарайтын үздіктер некен-саяқ. Айрих ащы терін алып, аламанға қосқан қазақтың қарадомалақ балалары көгалдағы хоккей көгінде жұлдыздай жарқырады. Мәселен, Мұрат Жексенбеков 18 дүркін, Саян Шаймерденов 10 мәрте КСРО біріншілігінің жеңімпазы болды. Мықтылығыңызды мойындайын, одақтық бәйгелерде осыншама рет олжа салған саңлақ­ты маған тауып беріңізші. Жоқты жонып таппасаңыз белгілі. Өкінішке қарай екеуі де өмірден ертерек кетті. Оның бер жағында Серік Қалымбаев, Берікқазы Сексенбаев секілді «сен тұр, мен атайын» серке жігіттеріміздің топшысын бекітіп, томағасын сыпырғанын да айта кеткеніміз абзал.

*  *  *

Волга бойындағы неміс автономиялық округінде туған Эдуард өмірден өз орнын тап­қанша талай іспен айналысқан тәрізді. Алдымен Марксштадтағы Ауыл шаруашылығын механикаландыру техникумын тәмамдап, кейіннен Вольскідегі әскери авиация училищесінде оқыған. Бірақ бұл мамандықтар бойынша жұмыс жасаудың сәті түсе қоймаған соң қала­лық «Роте Штрумфоне» газетінде жауапты хат­шы болып журналистиканың жалына жармасыпты.

Ұлы Отан соғысы басталғанда кеңестік немістер сталиндік солақай саясаттың қаһарына ұшырағаны белгілі. Олар сенімсіздік тудырған элементтер ретінде тұрақты мекендерінен түре қуылып, басқа аймақтарға жер аударылды. Жиырмадан енді асқан Эдик әке-шешесімен бірге Краснояр өлкесіне көшті. Тепсе темір үзетін жігіт текке жүрсін бе, Свердлов облы­сын­дағы Краснотуринск қаласында еңбек армиясы қатарында азаматтық борышын өтеді. Мұнда ол барлық қандастары сияқты арнаулы комендатураның бақылауында болды.

Жастайынан спортқа жақындау екенін байқатқан Айрих жаттықтырушылық жолға түсіп, балалар мен жасөспірімдерді доп­ты хоккейге баулуға біржолата ден қойды. Төккен тері тегін кетпеді. Еңбегі еленіп, ел аузына ілінген айтулы маманды сол тұста республика спортының құлағын ұстаған ұлтжанды қайраткер Қаркен Ахметов 1964 жылы Қазақстанға шақырды. Одақтық допты хоккей додасына кіргенмен кідірісі көбейіп, кібіртіктей берген Алматының «Динамосын» қолға алған бойда қажыр-қайратын қайрап, табыстың тайқазанын қайнатуға кірісті. Күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан айырылып, алдағы міндеттерін айқындады. Команда құрамын нығайтуға көңіл бөлді. Жаттығу жүйесін жаңаша құрып, ойыншыларды ойлы тактикаға үйретті. Арлан қасқыр апанын ауыстырғанда бір-екі бөлтірігін тістей кетеді емес пе. Сол үрдіске салып, Краскотуринскіде бала күндерінен баулыған «балағының биті бар» шәкірттерін шақырды. Жылы орнын кім суытсын. Оларды ой-шұқырын білмейтін бейтаныс қалаға әкелу әрине, оңайға соққан жоқ. Оны айтасыз, бәрінің ата-анасының алдынан өтіп, рұқсаттарын алуға тура келді. Бұл арада Айрихтің қылаусыз адамгершілік қасиеттері үлкен рөл ойнағанын айтуға тиіспіз.

Сонымен қойшы, кейін кеңес бендиінің абырой-беделін асқақтатқан Валерий Бочков, Юрий Варзин, Вячеслав Панев, Геннадий Любченко, Борис Третьяков, Яков Апельганец, Борис Чехлыстов сынды сайыпқырандар алматылықтар сапына алынды. Орал бойының оғландары Алатау баурайын жатсынбай, тез бауыр басып кетті.

*  *  *

Дарындыға дау бар ма, Айрих аз ғана уақытта Алматының «Динамосын» аяғынан тік тұрғызды. Алпыс алтының қысында айы оңынан туып, қола медальға қол созды. Әрі қарай шапқан аттай зулап, шашасына шақ жұқтырмады. Бәйгелерде қарқындарын бәсеңдетпей, 4 қола, 4 күмісті қоржынға салды. Екі мәрте мәртебелері биіктеп, алтыннан алқа тақты. 1978 жылы допты хоккейден Еуропа чемпиондарының Кубогын жеңіп алды. Маңдайалды хоккейшілері әлемдік жарыстарда жарқылдап, қазақстандықтардың мақтанышына айналды. Бірақ үкілеуге лайық үздіктердің бәрі бірдей тиісті бағасын ала алмағаны жанкүйерлер жанына батқаны белгілі. Айталық спорттық ғұмырында ұзын саны 634 доп соғып, ғаламат рекорд жасаған сұрапыл сұрмерген Евгений Агуреевтің КСРО құрамасына алынбауына біз түгіл, әйгілі комментатор Николай Озеровтің қатты күйінгені көп жайды аңғартары анық.

Таланттыларды жазбай танитын Эдуард Фердинданович талапты жастардың шебер­лігін ұштаудан шаршамады. Жанкешті жат­тығулар өзінің жемісін жегізді. Бота тірсек бозбалалардан нар жүгін арқалайтын нағыз майталмандар өсіп шықты. Сойы бөлек сол азаматтардың кейбірі тәрбиесін көрген тәлімгерлерінің ізін басты. Бапкерлікке бейім­ділігін байқатқан Қазыбек Байболов ұстазының үмітін артығымен ақтады. Тізгінін ұста­ған төл клубының көсегесін көгертіп, жоғары көрсеткіштерге қол жеткізді. Сол үшін оған да КСРО-ның еңбек сіңірген жаттық­тырушысы атағы берілді. Дүлдүл «Динамо­ның» дүрілдеуіне оның орасан зор үлес қос­қа­нын көзкөргендер бүгінде емірене еске алады.

*  *  *

Кеңестер Одағында кенжелеп қалған көгалдағы хоккейді дамытудағы Э.Айрихтің еңбегі ұшан-теңіз. Тарих шіркін қайталауды сүйетіндіктен, оның ойға түссе төбеміз көкке екі-ақ елі жетпей тұрғандай көрінетін кей­бір жетістіктерін тағы бір рет атап өтудің артықтығы бола қоймас.

Ол жаратып, жарысқа қосқан «Динамо» он сегіз жыл бәйгенің алдын бермей, өшпес даңққа бөленді. Ол жаттықтырған ел құрамасы Мәскеу Олимпиадасында үшінші орынды иеленді. Еуропаның күмісін еншілеп, құрлықаралық кубокты қанжығаларына бөктерді. «Достық» турнирінде талай топ жарды.

Ең бастысы, ұлттық құраманың ұстынын жай оғындай жарқылдаған Минеула Әзизов, Сос Айрапетян, Александр Гончаров, Михаил Ничепуренко және басқа алматылық жампоздар құрайтын. Айрықша мінезді Айрих жергілікті ұлт өкілдерін көтермелеуге көп көңіл бөлді. Соның арқасында Марат Жексенбеков, Саян Шаймерденов, Серік Қалымбаев, Берікқазы Сексенбаев, Сұлтан Қобыландин, Ержан Құмарғалиев, Біржан Қа­дыр­­беков және басқа бауырларымыз доп­таяқ­ты ешкімнен кем ұстамайтындарын дәлелдеді.

Белгілі спорт журналисі Қыдырбек Рыс­бекұлының жазуынша, адалдықтың ала жібін аттамаған Айрих команда мүшелерін ешқа­шан алаламаған. Барлық мәселені әділ шешуге тырысқан. Басқаны былай қойып, динамошылардың дұрыс тамақтануына дейін өзі қадағалаған көрінеді. Ойыншылар оны туған әкесіндей құрметтеген.

*  *  *

Қазақстанда Айрих қалыптастырған доп­ты және көгалдағы хоккей мектебі туралы толғасақ мерейіміз өсіп, мейманамыз тасиды. Бірақ кейде сол көкке өрлеген көңіліміздің өзінен-өзі құлазитын кездері де кездеседі. Себебін іштеріңіз сезетін шығар. Дүние жүзін дүркіреткен «Динамоңыз» бүгінде тарап кеткен. Байырғы жанкүйерлер бас қосқанда ғана алматылықтардың атойлаған шақтары жайында аңызға бергісіз естеліктер айтылады.

Айтпақшы, баяғы бақ-дәулеті басынан ұшып кетсе де арықтығын білдірмейтін бөрідей азу тісін білеген Қазақстан құрама командасы екі-үш рет әлем чемпионатының қола жүлдегері атанғанын ұмытып барады екенбіз. Командалық ойын түрлерінде республикамыз бұрын-соңды мұндай биікті бағындырмағанын алға тартсақ, айтар уәжіңіз бар ма? Әттең, бір қапы дүние-ай, әлгі допты хоккейіңіз олимпиада бағдарламасына енбегендіктен елеуге тұрарлық жеңіске елеңдей қоймадық. Өкінішті-ақ.

Көгалдағы хоккейіміз де көзден бұлбұл ұшқалы қашан. Тек, кешегі керемет күндердің ес­тен кетпес елестері ғана сананы тербеп, сағынышты оятады...

Талғат БАТЫРХАН,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.11.2018

Egemen Qazaqstan алғашқылардың бірі болып Chartbeat құралын пайдаланады

13.11.2018

Жаңақорған ауданында 116 бас қой белгісіз аурудан қырылып қалды

13.11.2018

Қызылордада қауіпті аймақтар анықталып, даярлық мәселелері күшейтілді

13.11.2018

Ақтөбеде жоғары жылдамдықтағы интернет желісі ұлғаяды

13.11.2018

Елбасы Астана клубының төртінші отырысына қатысты

13.11.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Ауғанстан Республикасының бұрынғы президенті Хамид Карзаймен кездесті

13.11.2018

«Айша бибі» мен «Ақыртас» әлемдегі ерекше туристік нысандардың тізіміне енді

13.11.2018

Павлодарда Португалиялық профессор студенттерге дәріс беріп жүр

13.11.2018

Т.Сүлейменов ел өңірлеріндегі жылу бағасының әртүрлілігін түсіндірді

13.11.2018

Тайваньда таеквондодан Президент кубогі додасы аяқталды

13.11.2018

Елордалықтар 14 қарашада жалпыхалықтық диктант жазуға қатысады

13.11.2018

Үкіметте 10 айдағы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары қаралды

13.11.2018

Б.Сағынтаев өңірлердегі халықтың нақты табысының көрсеткіштеріне ерекше көңіл бөлуді тапсырды

13.11.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтар адамдардың қажетіне жарай бастады

13.11.2018

Шымкентте 5 000 000 теңгеге бағаланған көгершін көрмеге қойылды

13.11.2018

Қызылорда облысында газ құбыры құрылысы басталады

13.11.2018

Елбасы Еуропалық комиссияның бұрынғы төрағасы Жозе Мануэль Баррозумен кездесті

13.11.2018

Венгрияда синхронды жүзуден жасөспірімдер құрамасы бірінші орынды иеленді

13.11.2018

Тарифтерді көтерген монополистер заң алдында жауап береді

13.11.2018

Алматыда мектеп оқушылары арасында шешендік өнер байқауы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Zaman talqysyndaǵy qazaq

Feısbýktegi paraqshamdy ashyp qaraımyn da oılanamyn. Feısbýkti men ádette merzimdik buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan oqıǵalar men jańalyqtardy jáne oǵan degen qoǵamnyń kózqarasyn bilý úshin ashamyn. Meniń paraqshamda úsh jarym myńnan astam jazylýshym bar. Olardyń 95 paıyzdan astamy – qazaqtar.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу