Қисынсыз қойылған атаулар

Өткен жазда Алматы қаласындағы хайуанаттар бағын тамашалап көрдім. 

Егемен Қазақстан
23.02.2018 2101

Бақтағы аң-құс, жан-жануарлардың атын латынша, қазақша жазып, т.б деректерді келтіріпті. Көзі ашық көрермендер деректерді оқып қай өңірде таралғанын, қандай тұқымдасқа  жататынын білісіп жатыр. Ал енді біздің мәз-мейрам көңіл күйіміз ірі қыран құстар тұрағына келгенде су сепкендей басылып, олардың атауларын оқыған кезде қынжылып қалдық. Себебі, құмай құсы тұрған тақтаға орысша «бородач» , қазақша «балтажұтар» деп жазып қойыпты. Таң қалдық! Ал қарақұс тұқымдас орысшасы «белоголовой цип» ақ бас құзғынды құмай деп жазыпты.

Құмай

2011 жылдары бір журналист ініміз  «Құмай деген не? Ит пе? Құс па?» деп сұрау салғаны бар. Осы жолдардың авторы оған газет арқылы құмай туралы түсіндіріп жазып бірнеше журналдарға жарияланған еді. Қазір интернетте де жүр. Ал мына балтажұтарға біртүрлі абдырап қалдық. Сол парк көрермендері арасынан ұлты орыс бір-екі әйел «бородач» деген атауды оқып Александр Александрович Бородач деп өздерінің сақалды таныстарын ажуалап бара жатқанын естідік. Бірақ олар өз ұлты құмайды қалай атаса, солай атап барады. Ал біз балтажұтар деп тап бір сол сөз өз тамағымыздан өтпей қалғандай қылғынып қалдық.

Содан ары бері ойлап бұл сөз қайдан шықты деп көрсек бала күнімізде сонау 70 жылдардың  орта шенінде  құмайдың балапанын ұстап алған адам асырап отырып астана (орталыққа)-ға жібергелі отырғанда ана құмай балапаны сынық балтаны жұтып қойып өліп қалыпты деп естігеніміз бар. Соны жаңылыс естіген біреу хайуанаттар паркі адамдарына солай айтып жіберіп, қисынсыз атау содан шыға келген ғой.

Бұлар нені негізге алып ақ бас құзғынды «құмай» деп отыр десек, 2004 жылы шыққан «Қазақстандағы жануарлар әлемі» атты үлкен энциклопедия авторлары В.А.Ковшарь , А.Ф.Ковшарьлар құрастырған кітапта 92 бетінде ақбас құзғынды (гималайский, снежний гриф, латынша Gupshima Cayensis) «Ақбас Құмай» және «Құмай» деп атап жіберген. Ал енді сол кітаптың 94 бетіндегі құмай суретінің астына «сахалтай» деп жазып жіберген. Моңғолша атау дейін десең, олар құмайды «Ёл» деп атайды. Сөйтіп сақалына қарап «бородачты» аударған түрі ғой.

Қазақта бұған ұқсас  атауы бар «күйкентай», «тұрымтай», жағалтай» қатарлы құстар бары анық, бірақ «сахалтай» деген атау жоқ. Енді сахалтай теріс болды дегенде жоғарыда айтылған аңызға ұқсас сандырақтан парктегі құмайды «балта жұтар» деген атпен атап жіберген.

Сонымен 2004 жылдан бері шыққан оқулықтар, « Табиғат ғажайыптар» қатырлы энциклопедиялар тіпті ғаламтор беттерінде де ақбас құзғынды (белоголовый цип)  құмай деп теріс атап жүр.

Белоголовый цип - ақ бас тазқара

Жерімізді мекендейтін сұсты да сымбатты қыран құс құмайды ұрпағымыз өлексе  жегіш тазқара тұқымдасы ақбас құзғын яғни белоголовый цип деп атап , нағыз құмайдың қандай болатынын білмей шатысып қалды.

Сондақтан  жауапты мекемелер , тұлғалар  жануарлар паркіндегі құмайға  қойылған теріс атты түзетіп , келесі  шығатын оқулықтар , энциклопедияларды қадағалап әр  аң-құстың өз атауымен аталуын қадағаласа екен.

Реті келгенде  айта кететін жәйт қазақта  тазы итті «құмайы тазы» деп атайтыны бар. Содан жұрт неге құмай деп атайды тазы ит құмайдан шыққан ба деп көп алып қашпа сөз бар.

Сауранбаев  сөздігінде  (қазақша – орысша)
І. Гриф -1- тазқара
ІІ. Гриф – барақ ит ұзын жүнді аңшы иттің бір тұқымы . Демек, грифті құмай деп аударып алып жүргені. Ит пен құмайдың еш қатысы жоқ.

Қайыролла ҚАУАНҰЛЫ, 
ұстаз-биолог

Ақмола облысы, 
Целинград ауданы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.04.2018

Бақытжан Сағынтаев Қырғызстанның жаңа тағайындалған премьер-министрімен телефонда сөйлесті

22.04.2018

Астанада тұрғын үйлерді басқарудың онлайн–жүйесі әзірленуде

22.04.2018

Оралда төртінші мәрте «Ашық әкімдік» шарасы өтті

22.04.2018

Алматыда дәстүрлі қайырымдылық марафон өтуде

22.04.2018

Әзербайжан парламенті елдің жаңа үкімет басшысын бекітті

22.04.2018

Астанадағы сенбілікке 140 мыңнан астам қалалық қатысты

22.04.2018

Қостанайда мемлекеттік қызмет аллеясы болады

22.04.2018

Мақтарал аудандарында абаттандыру жұмыстары жүріп жатыр

22.04.2018

Қостанайда болашақ жаңа қаланы дамыту ісі қаралды

22.04.2018

Оралда өрт қауіпсіздігін сақтамаған ойын-сауық және сауда орталығы бір айға жабылды

22.04.2018

Қостанай облысында 21-ші цифрлы  технологиялық IT кабинет ашылды

22.04.2018

Қырғызстанда жаңа премьер-министр сайланды 

20.04.2018

«Smart Zholy» бағдарламасының үздік стартап жобалары анықталды

20.04.2018

23-26 мамыр күндері Астанада «KADEX - 2018» көрмесі өтеді

20.04.2018

Денсаулық сақтау министрі Орал қаласында

20.04.2018

Заңнамаға архив ісі мәселелері бойынша өзгерістер қаралды

20.04.2018

Дубайдағы инвестициялық кездесуде ОҚО-ның инвестициялық өсу драйвері зерттелді

20.04.2018

Ақтөбеде зиянды қалдықтар тасқыны толастар емес

20.04.2018

ТҮРКСОЙ Шыңғыс Айтматов жылын ашты

20.04.2018

Арсен Венгер «Арсеналдан» кететін болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Кісілік әліппесі

Жер бетінде сонау да сонау көз жеткісіз, көңіл сенгісіз небір ықылымдардан бері жасап келе жатқан заты адам баласының ең зарлы мақсаты не десе, ол – адам болу дер едік. Түр-сипатыңмен, тәніңмен ғана емес, жаныңмен, алпыс екі тамырыңдағы қаныңмен, бүкіл болмыс-бітіміңмен. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ауылдарды сақтаудың амалы қайсы?

Ауыл халқы азайып барады. Неге? Ешкім­ге ештеңенің керегі жоқ болып кеткен бүгінгідей заманда ол жағын ойлап бас қатырып жатқан да бірде-бір жан жоқ. Бар айтатын уәждері – урбанизация. Бір есептен ол да дұрыс шығар. Қалаларға қарай жа­қындаса ауыл қазақтары да өркениетті өмір­ге араласады, өзгелермен бірге қазіргі за­ман­­ның игіліктеріне ортақтасады. Бірақ... 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Қайырымдылық көмектің қайыры болады

Табиғат апатына немесе соғыс, қарулы қақтығыс салдарынан күйзеліске ұшырап, аштыққа, босқыншылыққа тап болған елдерге қайырымдылық көмек көрсету – халықаралық қоғамдастықтың игі шарала­ры­ның бірі. БҰҰ-ның Халықаралық соты ондай көмектердің азық-түлік, киім, дәрі-дәрмек түрінде болуын, қару-жарақ түрінде берілмеуін қатаң бекіткен.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Тағам сыры: аурудың алдын алу мүмкін бе?

«Ас – адамның арқауы» деп кішкен­тай­ымнан естіп өскен адам ретінде, та­мақ жемесе адамның күші болмайды, жұ­мыс істеуге, өмір сүруге энергиясы жетпейді деп ойлайтынмын.  Бірақ ас­тың да асы бар, оның пайдасы мен зияны туралы шы­найы да, өтірік те, ойдан құрас­ты­рыл­ған да әңгімелерді көп естіп, кейде білмегендіктен сеніп те қалып жүреміз.

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Алматы: Шағын ауданның астарлы ақиқаты

Алматыда аты жоқ, бірақ, нөмір­­­лен­­ген 12 шағын аудан бар. Шын­туай­­тында, олар 12 емес, барлығын қос­­қанда – 13. Қала сәулетіне билік жүр­гізуші партия қызметкерлері, сірә, жобалау үстінде «шайтанның 12-сін» сес­ көрген-ау, ақырғы шағын ауданды – 10 «А» деп белгілепті. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу