Қисынсыз қойылған атаулар

Өткен жазда Алматы қаласындағы хайуанаттар бағын тамашалап көрдім. 

Егемен Қазақстан
23.02.2018 2217
2

Бақтағы аң-құс, жан-жануарлардың атын латынша, қазақша жазып, т.б деректерді келтіріпті. Көзі ашық көрермендер деректерді оқып қай өңірде таралғанын, қандай тұқымдасқа  жататынын білісіп жатыр. Ал енді біздің мәз-мейрам көңіл күйіміз ірі қыран құстар тұрағына келгенде су сепкендей басылып, олардың атауларын оқыған кезде қынжылып қалдық. Себебі, құмай құсы тұрған тақтаға орысша «бородач» , қазақша «балтажұтар» деп жазып қойыпты. Таң қалдық! Ал қарақұс тұқымдас орысшасы «белоголовой цип» ақ бас құзғынды құмай деп жазыпты.

Құмай

2011 жылдары бір журналист ініміз  «Құмай деген не? Ит пе? Құс па?» деп сұрау салғаны бар. Осы жолдардың авторы оған газет арқылы құмай туралы түсіндіріп жазып бірнеше журналдарға жарияланған еді. Қазір интернетте де жүр. Ал мына балтажұтарға біртүрлі абдырап қалдық. Сол парк көрермендері арасынан ұлты орыс бір-екі әйел «бородач» деген атауды оқып Александр Александрович Бородач деп өздерінің сақалды таныстарын ажуалап бара жатқанын естідік. Бірақ олар өз ұлты құмайды қалай атаса, солай атап барады. Ал біз балтажұтар деп тап бір сол сөз өз тамағымыздан өтпей қалғандай қылғынып қалдық.

Содан ары бері ойлап бұл сөз қайдан шықты деп көрсек бала күнімізде сонау 70 жылдардың  орта шенінде  құмайдың балапанын ұстап алған адам асырап отырып астана (орталыққа)-ға жібергелі отырғанда ана құмай балапаны сынық балтаны жұтып қойып өліп қалыпты деп естігеніміз бар. Соны жаңылыс естіген біреу хайуанаттар паркі адамдарына солай айтып жіберіп, қисынсыз атау содан шыға келген ғой.

Бұлар нені негізге алып ақ бас құзғынды «құмай» деп отыр десек, 2004 жылы шыққан «Қазақстандағы жануарлар әлемі» атты үлкен энциклопедия авторлары В.А.Ковшарь , А.Ф.Ковшарьлар құрастырған кітапта 92 бетінде ақбас құзғынды (гималайский, снежний гриф, латынша Gupshima Cayensis) «Ақбас Құмай» және «Құмай» деп атап жіберген. Ал енді сол кітаптың 94 бетіндегі құмай суретінің астына «сахалтай» деп жазып жіберген. Моңғолша атау дейін десең, олар құмайды «Ёл» деп атайды. Сөйтіп сақалына қарап «бородачты» аударған түрі ғой.

Қазақта бұған ұқсас  атауы бар «күйкентай», «тұрымтай», жағалтай» қатарлы құстар бары анық, бірақ «сахалтай» деген атау жоқ. Енді сахалтай теріс болды дегенде жоғарыда айтылған аңызға ұқсас сандырақтан парктегі құмайды «балта жұтар» деген атпен атап жіберген.

Сонымен 2004 жылдан бері шыққан оқулықтар, « Табиғат ғажайыптар» қатырлы энциклопедиялар тіпті ғаламтор беттерінде де ақбас құзғынды (белоголовый цип)  құмай деп теріс атап жүр.

Белоголовый цип - ақ бас тазқара

Жерімізді мекендейтін сұсты да сымбатты қыран құс құмайды ұрпағымыз өлексе  жегіш тазқара тұқымдасы ақбас құзғын яғни белоголовый цип деп атап , нағыз құмайдың қандай болатынын білмей шатысып қалды.

Сондақтан  жауапты мекемелер , тұлғалар  жануарлар паркіндегі құмайға  қойылған теріс атты түзетіп , келесі  шығатын оқулықтар , энциклопедияларды қадағалап әр  аң-құстың өз атауымен аталуын қадағаласа екен.

Реті келгенде  айта кететін жәйт қазақта  тазы итті «құмайы тазы» деп атайтыны бар. Содан жұрт неге құмай деп атайды тазы ит құмайдан шыққан ба деп көп алып қашпа сөз бар.

Сауранбаев  сөздігінде  (қазақша – орысша)
І. Гриф -1- тазқара
ІІ. Гриф – барақ ит ұзын жүнді аңшы иттің бір тұқымы . Демек, грифті құмай деп аударып алып жүргені. Ит пен құмайдың еш қатысы жоқ.

Қайыролла ҚАУАНҰЛЫ, 
ұстаз-биолог

Ақмола облысы, 
Целинград ауданы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.10.2018

Венгрияға баратын балуандар белгілі

18.10.2018

Қыздар университеті туған жерге тағзым етіп қайтты

18.10.2018

Керчьтегі оқиғада қаза тапқандардың ішінде қазақстандықтар жоқ

18.10.2018

Илья Теренченко «Нұр Отан» партиясының хатшысы болып тағайындалды

18.10.2018

Д. Кәлетаев Қостанайдағы үкіметтік емес ұйымдар республикаға үлгі екенін айтты

18.10.2018

Таиланд қазақстандықтарға визаны тегін бермек

18.10.2018

Қызылордада Жолдаудағы тапсырмалардың мәні түсіндірілді

18.10.2018

79 жасында алғаш рет подиумға шыққан Ван Дешунь

18.10.2018

Жалпы азаматтық құқықтар ар-ұждан бостандығымен шиеленіспейді

18.10.2018

Қызылордада апатты үйлер мәселесі шешілді

18.10.2018

Марат Сұлтанғазиев Мемлекеттік кірістер комитетінің төрағасы болып тағайындалды

18.10.2018

Н.Нығматулин Павлодар облысына жұмыс сапарымен барды

18.10.2018

Әбу-Дабиде дзюдодан «Гранд Слэм» турнирі өтеді

18.10.2018

Қытай: жасанды ай - жаңа жарық жүйесі

18.10.2018

Керчьте қаза тапқандар саны 21-ге жетті

18.10.2018

«Кремль кубогында» теннисшілеріміз сәтсіз өнер көрсетті

18.10.2018

Батыс Қазақстан облысында ұстазға ескерткіш орнатылды

18.10.2018

Жазушылар одағының Астана қаласы филиалының директоры тағайындалды

18.10.2018

Мемлекет басшысы Бельгия Королі Филиппен кездесті

18.10.2018

Қазақстан ДЭФ рейтингінің үш параметрі бойынша бірінші орынды иеленді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Jer emgender oza ma, toza ma?

Jalpy, bizdiń halyqtyń arman-maqsatynyń bir ushyǵy qashan da jermen baılanysty sıaqty. Jerdi keńeıtý, jerdi qorǵaý, jerdi óńdeý, jerdi qurmetteý... Mentalıtetimiz jerge jaqyn. Bul basqa halyqtarda olaı emes degen sózimiz emes, biraq bizdiń halyq úshin tym erekshe sıaqty. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу