Жұмбақтап сөйлеу

Сөйлеу мәдениетінің асыл қырлары – әдептілік, әсемдік, әуезділік, әсерлілік. Ойлау мен сөйлеу үдерісі тектес, сабақтас құбылыс болғандықтан, топ алдында суырылған шешеннің салыстырып, ұқсатып сөйлеуі ой тереңдігін, өмір тәжірибесінің молдығын көрсетсе, екіншіден, тапқыр, өткір, ересен теңеулеру мен меңзеулері тыңдаушының ойын, қиялын, дүниетанымын, ғибратпен толықтырады.

Егемен Қазақстан
19.03.2018 2966
2

Ыбырай Алтынсариннің «Орынбор ведомоствосы қазақтарының құда түсу, қыз ұзату және той жасау дәстүрлерінің очеркі» дейтін еңбегіндегі (1879): «Бір қазақтың бес ұлы болыпты. Олардың аты: Көл, Қамыс, Қасқыр, Қой және Пышақ екен. Бір күні келіні суға барса, көлдің ар жағында, қамыстың бер жағында қасқыр қойды жеп жатыр екен. Сонда келіні ауылға жүгіріп келіп:

«Сарқыраманың ар жағында, сылдыраманың бер жағында маңыраманы ұлыма жеп жатыр, тезірек жанығыш пен кескішті жеткізіңдер» дейтін тәмсіл ел ішінде мәшһүрлігімен аян. Бұл – жұмбақтап, ишараттап, нақты жайттарды ұқсастыққа ие құбылыстармен салыстырып сөйлетудің таза классикалық үлгісі, қазақ халқының сөйлеу, ойлау мәдениеті тарихындағы астарлап айтатын ғибратты қағидаты.

Әз Жәнібек хан аңшылықпен жүргенде елсізде бір күркеге кез болады. Хан күркеге басын сұқса, алтын тарақпен бұйра шашын тарап бір қыз отыр екен. Қыз:

– Апыр-ай, бір ауыз сөзге келмей жетіп келдіңіз-ау, соған қапаланып қалдым-ау! – деп, орнынан ұшып түрегеледі.

Хан:

– Атаңыз қайда? – деп сұрайды. Қыз: Алты аяқтымен аңға кетті, – дейді. Хан: – Анаңыз қайда? – дейді. Қыз: – Сегіз аяқтымен дәмге кетті, – дейді де: – Өзіңіз кім болдыңыз? – деп сұрайды. Хан: – Мен Әз Жәнібек хан боламын, – дейді.

Екеуара әңгімені Әз Жәнібек хан үйіне оралып, билеріне айтады. Өзі де, оның билері де қыздың бұл сөзін жыға түсінбейді. Хан бұл сөздің шешуін жас жігіт Жиреншеден сұрайды. Жиренше:

«Қыздың әкесі бір құс, бір тазы ертіп аңға кеткен екен. Шешесі буаз інген мініп тұзға кеткен екен» депті. Хан қызығып, қызға жаушы жібереді. Әкесі қызын ханға бермек болады. Қыз әкесіне:

– Беріңіз, тек қалың малымды өзім сұраймын. Менің қалың малыма он бес лақ теке, жиырма бес қошқар, отыз бес бұқа, қырық бес айғыр, елу бес бура, алпыс ақ бас атан берсін! – дейді. Жаушы қыздың осы сөздерін айтып қайтып келеді. Хан сөз астарын түсінбей, сұрағандарын әзірлетіп жатады. Бұл хабарды іле-шала естіп, ханға Жиренше:

– Қыздың сөзі сыр мен құпияға толы. Оның мағынасы: он бес – лақ текедей едің, жиырма бес – қойды иірген қошқардай едің, отыз бес – өкіретін бұқадай едің, қырық бес – азынайтын айғырдай едің, елу бес – күркіреген бурадай едің, алпыс – атан болдың дегені, – депті. Хан райынан қайтып, Жиреншеге бір тұлып алтын апарып беріпті деседі кәрі құлақ қарттар.

Отыншы би жақсы-жайсаңдардың басы қосылған жерде, олардың ақыл, парасат, ойшылдық, тапқырлық деңгейін сынау үшін:

Қандай тауда киік жоқ?

Қандай ағашта жапырақ жоқ?

Қандай суда балық жоқ?

Қандай отта түтін жоқ?

Қандай адамда есім жоқ?

Қандай малда ие жоқ?

Қандай сиырда бұзау жоқ?

Қандай қалада адам болмайды?

Қандай нәрсе жоғары жүреді?

Қандай нәрсе төмен жүреді?

Қандай нәрсе бауырымен жүреді? – деп, он сұрақ қойып терең ойға шомдырған екен.

Сонда тапқырлық, шешендік өнерімен аңызға айналған Қайрақбай:

Қоңыраулы тауда киік жоқ.

Қу ағашта жапырақ жоқ.

Құдық суында балық жоқ.

Сайтан отында түтін жоқ.

Залым адамда дос жоқ.

Іштегі ботада есім жоқ.

Дала малында (аңдарда) ие жоқ.

Еркек сиырда бұзау жоқ.

Бұзылған қалада адам жоқ.

Түтін жоғары өрлейді,

Су төмен ағады.

Жылан бауырымен жүреді, – деп, жұмбағын шешіпті. (Сәнік Зейнолла. Көптомдық шығармалар жинағы. Алматы, 2017. Т.6. 149-150 беттер).

Дарабоз ділмардың дана кеудесінен сыңғырлап төгілген дүрлерден оның тұтас тұлғасы, адамгершілік, біліктілік болмысы, ішкі мәдениеті, рухы, психологиясы, мінез-құлық сипаты ақыл, ой қуаты, шынайылығы, әділдігі, тәжірибесі айқын танылады. Және де әлеумет алдында айтылған толғамы терең, талғампаздықпен, мақсаткерлікпен, сыншылдықпен, әрі шебер кестеленген айбарлы, затты, күйлі сөздің күші еселене, көркейе түседі. Бұл мезетте ақылы терең шешеннің айқын дауыс мәнері де аса әсерлі болмақ. Сөйлеу мәдениетінде ой мен сөздің даналық, ізгілік, көркемдік қырлары жойқын әсерге бөленіп, өміршең, жасампаз құбылысқа айналады.

Арың таза, ақылың болсын,

Сөзің алтын, асылың болсын!

Биікке құлаш сермесең,

Мұратқа жетесің.

Ел тағдырын ойласаң,

Рахатқа жетесің – деп, Байқотан бидің Шалғынбай төреге айтқанында ұлы билердің биік ұстанымы дәйектелген.

Аузы дуалы шешен-билер ой мен тіл бәсеке-жарысында жұмбақтап сөйлеуді тапқырлық пен ізгілікті қарым-қатынас құралына айналдырды. Жұмбақтап сөйлеу қазақ шешендігінің, сөз өнерінің асыл қазынасы, абзал қыры болып қала бермек.

Серік НЕГИМОВ,

филология ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу