Ә.Бейсеуовтің «Батыр Бауыржан» атты операсы күні бүгінге дейін жарыққа шықпай жатқаны қалай?

Қазақ елінің абыройын асқақтатқан батыр бабаларымыз, ақын-жырауларымыз туралы болашақ ұрпаққа жеткізіп отыру, сонау заманнан ұлт санасына сіңген қасиет еді. 

Егемен Қазақстан
27.03.2018 3124
2

Ол ауыз әдебиетіміз бен мәдениетімізден молынан көрініс тапқан. Бізге жеткен тарихи мұрағаттарымыз бен шежірелерде де ән-күйлерімізде де аз емес. Соны ел болған тұста терең білу қажеттігін Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында нақты дәйектеді. «Ұлттық жаңғыру деген ұғымның өзі ұлттық сананың кемелденуін білдіреді» деді Мемлекет басшысы. Шынында, сана жаңғырмай ұлт  ісі шешімін таба қоймайды. 

Отырардан шыққан әл-Фараби бабамыздың төрткүл дүниеге танылған, музыка теориясына арналған туындысы «Музыканың үлкен кітабы» деп аталады. Ғұлама бұл еңбекте математикалық тәсілдерді пайдалану арқылы музыкалық дыбыстарды өзі ойлап тапқан нотамен тұңғыш рет қағаз бетіне түсірген. Ол тек музыка теориясын ғана жазып қоймай, музыкалық аспаптарды да қолдан жасап, сол аспаптарда керемет ойнай да білген.

Қазақ домбырасын дүниеге келтірген асқан музыкант ұлы бабамыз Әбу-Насыр әл-Фараби десек, біз қателеспеген болар едік. Оған бірнеше ғылыми дәлелдер бар. Әл-Фараби жасаған музыкалық аспаптар түрі оған куә бола алады. Оның шебер орындаушылығы жөнінде шығыс халықтары арасында күні бүгінге дейін аңыздай айтылып жүр. Осылайша тізе берсек «өнерге әркімнің-ақ бар таласы» деп өзі  айтқандай, Абайдың да әндері мен күйлері, біздің бүгінгі  халық әні деп жүрген әндеріміздің бәрінде адам тағдыры, ұлт болмысы жатқаны анық. Сол үлгі сабағын үзілмей жалғасып келеді. Оның әркездегі көрнекті өкілдері қанша десеңізші!

Мен сол ұлы өнердің айтулы арысы «Алматым жүрегімде», «Армандастар», «Гүлдер», «Шақырады көктем», «Ал­тыным», «Маралдым», «Сырласу валь­сі», тағы басқа әсем әндердің авторы, за­ма­нымыздың заңғар композиторлары Әсет аға Бейсеуовтің бір керемет туындысы туралы айтсам деп едім.

Балалық шағымнан ән-жырға құлақ түріп өстім. Оған өскен ауылым мен ата-анамның ықпалы мол болды. «Әнші болар баланы, ән айтқаннан танисың», демекші үйдегі кішкентай гармонды ертелі-кеш қиқулатып жүргенімді әкем байқаған болуы керек, мені ойланбастан музыкалық мектепке беріп, жолымды ашты.

Алматы консерваторияның бірінші курсында жүрген кезімнен бастап ширек ғасырға жуық Әсет Бейсеуовтің шәкірті, өнердегі досы, әріптес інісі болып бірге жүргенімді мақтан етемін. Қазақстанның көптеген облыстарына барған гастрольдерінде, шығармашылық кездесулерде жанынан қалдырмай бірге алып жүруші еді. Менің композитор болып халыққа кеңінен танылуыма  Әсет аға мен әкем Даңғылдың еңбегі зор.

Әсет ағамен бірге жүрген кездерімде қазақтың маңдайына біткен ұлы тұл­ғалармен танысып, олармен аралас­тым. Шығармашылық жолда маған ба­ғыт-бағдар берген, ақыл кеңестерін айтқан Мұқағали Мақатаев, Еркеғали Рахмадиев, Ғазиза Жұбанова, Шәмші Қалдаяқов, Қадыр Мырза Әлі, Тұманбай Молдағалиев, Фариза Оңғарсынова және басқа да ақын жазушылар мен композиторлардың шапағатын көріп өстім.

Сондай естеліктердің бірі – Әсет Бейсеуовтің «Батыр Бауыржан» әні, кейіннен «Батыр Бауыржан» операсының дүниеге келуі менің көз алдымда өтті. Осы естелікті оқырмандарға жеткізуді өнер адамы ретіндегі парызым деп ойладым. Бұл менің өмірімдегі батыр мен композитордың арасындағы қарым-қатынастың, сыйласымдылықтың, аға мен іні арасындағы түсіністіктің Хантәңіріндей биіктігі күні бүгінге дейін жүрегімнің түкпірінде сақталып келген еді.

Бауыржан Момышұлы атамыз қай­тыс болар жылдың жазында, Әсет аға «Балам, бүгін аты аңызға айналған батыр атаңның туған күні, жүр барып құттықтайық», деп таңертеңмен қасына ертіп алды. Жол бойы газет сататын дүңгершектен «Лениншіл жас» қазіргі («Жас алаш») газетінің бірнешеуін сатып алып, қол сөмкесіне салды. Жаңа әннің нотасы мен сөзі батыр атамыздың туған күніне орай газетке шығыпты. Жолдан қасымызға әннің сөзін жазған ақын Айтжан Байғожаев ақсақалды қосып алдық. Үшеуміз Гоголь мен Қонаев көшесінің қиылысындағы Баукеңнің үйіне бардық. Есіктің қоңырауын басып едік, үйден Жәмилә жеңгеміз шығып, «Баукең ауырып жатыр еді» деді.

Әсекең «Батыр атамызды туған күнімен құттықтап, жазған жаңа әнімізді айтып беруге келдік», деді. Жеңгей Баукеңнің рұқсатымен бізді ішке, атаның бөлмесіне алып барды. Төрде әппақ болып киінген, қолына таяғын ұстап, тіп-тік отыр екен. Көздері қыран көзіндей өткір, қос жанары жанып тұр, тіктеп қараса өңменіңнен өтіп кетердей. Өмірімде көзі өткір адамды алғаш және соңғы көруім. Әсет аға аңқылдаған ақ көңіл адам ғой, өзінің ақжарқын әдетіне салып: «Алтын ағам, батыр ағам!» деп алдына жетіп барып, құшағын жайып амандаса беріп еді: «Никакой алтын, сядь!» деп таяғымен нұқып қалды. Әсет аға сасқалақтаған күйі алдына тізерлеп отыра қалды. Мен ағадан кейін жайғастым. Бойымды үрей биледі.

Айтжан ақсақал сөз бастады: «Бауке, мен Ұлы Отан соғысының ардагерімін, ақын едім, Әсетжан екеуміз бүгінгі туған күніңізге орай, «Батыр Бауыржан» деген жаңа ән жазып едік, бүгін баспасөзге басылып шықты» деп қолындағы газетті ұсынды. «Күйсандық болса, Әсет өзі ойнап, айтып берсін» деді. «Оқы!» деген бұйрық дауыс саңқ ете қалды. Ақын аға мәнерлеп оқып берді. «Жақсы екен!» деп батыр атаның жүзі жыли бастады «Радиодан Әсет Бейсеуов дегенді жиі естимін, осы болса әні де жақсы болғаны» деді.

Әсет ағаның артында тығылып отыр­ған маған: «Сюда сядь» –  деп бұйырды. Ақырын жылжып екі ағаның ортасына барып мен де тізерлеп отырдым. Әсет аға мені таныстыра бас­тады: «Менің өкіл балам консерва­торияда  Еркеғали  Рахмадиевтің композиторлық класында оқиды», дегені сол еді, Баукең жүзі жылып  «Еркеғалида оқысаң Брусиловскийдің немересі болдың», деді. Мен «немересі қалай» деп отырмын. «Москваға барғанда Евгений Гри­горьевичтің үйінде қонақ болып аунап-қунап жатамын, ол – ұлы композитор, адамгершілігі мол адам. Кім болса да жақсы адам болса ол қазаққа жат емес. Қазақтың тұңғыш операсын, симфониясын жазған, қазақ музыкасына көп еңбегі сіңген тұлға ғой!», деп ашыла бастады.

«Әй, Жамиля!» дегені сол еді лезде «Бауке!» деп жеңгеміз бөлмеге кіріп келді. «Бауырларың келіп отыр, дастарқан даярла!» деді. Жеңгеміз: «Дастарқан дайын  төрлетіңіздер», деді.

Қарсы есіктегі үлкен бөлмеге кірсек, той­ға даярлағандай дастарқан жайнап тұр екен. Ағалар төрге жайғасты да, Бауыржан ата мені өзінің қасына отыр­ғызды. Дастарқан басында әңгіме дүкен құрып, күн ұзаққа қонақ болдық. Қайтарда Баукең: «Бауырларым, сен­дердің елеп келгендеріңе рахмет!» деп ілтипатын білдірді. Жеңгеміз: «Құр қол шықпаңдар» деп сый-сияпатын жасап, шығарып салды.

Көп ұзамай батыр атамыз дүние салды. Барша қазақ халқы қайғырды. Әсекең «Батыр Бауыржан» операсын жазуға кірісті. Операсын аяқтаған соң, опера театрына өткізді. Театрдың репертуарында бар, өкінішке қарай сол опера күні бүгінге дейін жарыққа шықпай жатыр. Батыр бейнесін  опералық шығармадан көрсек қой. Бұл ұлт  ұрпағына рух берер еді, санасын жаңғыртар еді. Сәті түскенде әннен операға жалғасқан сол батыр туралы туындыны сахнадан көреміз деген үміт бар. Тек күттіре бермесе екен.

Марат ІЛЯСОВ,
Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі,  Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.02.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығының әскери бөлімдері дабыл бойынша көтерілді

18.02.2019

Ақтаулық ата-аналар Оксфордтық курсты оқыды

18.02.2019

Қостанай ювеналдық сотында «Отбасы бөлмесі» ашылды

18.02.2019

Донецк қаласында бірнеше жарылыс болды

18.02.2019

Үндістан үкіметі Эверестің биіктігін қайта өлшемек

18.02.2019

Қазақстанда қанша қасқыр бар?

18.02.2019

Әсем Орынбай: Стенд атудан Азия чемпионатында Олимпиада жолдамасын иеленгім келеді

18.02.2019

Осы аптада қандай мәдени және спорттық іс-шаралар өтеді?

18.02.2019

Кәсіпкерлікті дамыту бойынша қабылданған шаралар талқыланды

18.02.2019

Қостанайлық кәсіпкер ханым араб миллионер әйелге сәукеле сыйлады

18.02.2019

Түркістанда газдандыру жұмысы күшейтілді

18.02.2019

«Болашақ» бағдарламасының түлегi Тимирязев ауданының әкiмi болып тағайындалды

18.02.2019

Жұмыс істемейтін аналар үшін берілетін мемлекеттік жәрдемақы қанша?

18.02.2019

Тілекенова мен Абитова көркем гимнастикадан халықаралық сында жүлдегер атанды

18.02.2019

Нысана көздеуден Қазақстан командасы Нью-Делидегі әлем кубогіне аттанды

18.02.2019

Баланың төлемақысы қанша?

18.02.2019

Нұрсұлтан Назарбаев: Жастық шағыңды босқа өткізбе

18.02.2019

Қанша ақша сыртқа кетті?

18.02.2019

Үкімет «Ақжолдың» кәсіпкерлікке қатысты сауалына жауап берді

18.02.2019

Мәжілісте мемлекеттік жастар саясатын іске асыру барысы туралы талқыланды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу