Ұлық Наурыз, құт Наурыз

Наурыз тойының табиғаты, мазмұны мен мәні, халықтың мәдени-рухани өміріндегі орны ерекше. Наурыз мерекесін жалпақ жиһанды мекендеген халықтар айрықша ынтамен қабылдаған. 

Егемен Қазақстан
21.03.2018 20
2

Наурызды мейрамдау дәстүрінің бір­неше себептері бар. Адам баласы жылды екіге жіктеген: қыс және жаз. Қазақтар қыс пен жазды жақсылық пен жамандықтың, зұлымдық пен ізгіліктің, қайырымдылық пен қатігездіктің, суық пен жылының күресі деп ұққан. Екіншіден, астрономиялық есеп бойынша, жаратылыстың, табиғаттың жаңарып, жасарып, жайнап, құлпыруы­ның бастапқы шағымен де дөп келеді. Наурызда күн мен түн теңеледі. Қыстың сақылда­ған сары аязы, алай-дүлей бораны өтіп, табиғат оянып, ел арқасы, жер аяғы кеңіп, төрт түлік малы төлдеп, бау-бақ түрленіп, ауыз аққа тиіп, «жібек қанат жаздың» басы басталады.

Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде аяғы нәзік, сары бауыр, көк ала торғай Нәурі­зектің ұшып келуімен байланыстыра той­лаған. Яғни бұл құсты жыл басы, береке-несібе, игілік-құт хабаршысы деп білген. Жаңа жылдың беташар айында дәстүр бойынша наурызкөже беріледі. 

Дәм-тұзы мол дастарқан жайылса, әуеден жаудырады, жерден өндіре­ді, телегей-теңіз молшылыққа жеткі­зеді. Халықтың ырым-нанымдарында «Қызыр-Ілияс» деген ұғым бар. Қызыр – адам баласының қолдаушысы һәм қорғаушысы, ал Ілияс – мұхитқа батқан кемелерге қолғабыс ететін пайғамбар. Осы ыңғайда «Қызыр түні» деген бейнелі түсінік бар. Қызыр түні Наурызбен тұспа-тұс. Қазақтар «жыл бойы ақ мол, дән тасқын-тасқын, жауын-шашын көп болсын» деп Қызыр түні ыдыс атаулыны аққа (сүт, айран, шұбат, уыз, т.б.), ырысқа (бидай, тары, арпа, сұлы, жүгері, т.б.) және кәусар бұлақ суына толтырады».

Ұлыс күні қазақ толса,
Ол жылы ақ мол болар.
Ұлы кісіден бата алса,
Сонда олжалы жыл болар – деген екен.

Ұлыстың ұлы күнінде ұрлық қылма, қылмыс істеме, өтірік айтпа, шарап ішпе деген тағылымдық, тәрбиелік маңызы ерекше лебіздер туған, ән шырқалған, күй тартылған, ақындар айтысы, «Жамбы ату», «Аударыспақ», «Алты­бақан», «Ақсүйек», «Тоғызқұ­малақ», «Тең көтеру», «Арқан тартыс», «Бағанаға өрмелеу» сияқты ұлт­тық ойын­дар ұйымдастырылған, терме-тол­ғау­лар орындалған, тақпақтар мен жаңылтпаштар тыңнан шығарылған.
Қыз бен жігіт айтысы арқылы қыс пен жаздың айқасы бейнеленген және де «Қалтырауық қара кемпір», «Ақ боран» сияқты ескі ойындар наурыз көжеде екі жақтың тартысы арқылы көрсетіліп, қаһарлы қыстың сұсты кейпін суреттеген сияқты. Қыз бен жігіт айтысындағы:

Есік алды қара су бойлағаным,
Жалғанның қызығына тоймағаным.
Өлсем де кетер ме екен көкейімнен,
Қалқамен ұлыс күні ойнағаным –
деген шумақ та Наурыздың өзіндей шуақты емес пе.

Тұрмыс, тіршілік, табиғат мейрамы хақында мынадай өрнекті, суретті, айшықты тізбектер сақталып қалыпты: «Жер-Ананың тоң кеудесі жібіп, тас емшегі иіген күн», «көк құт көзін (өсім­дік) ашқан күн», «жер бетіне жақсылық ұялаған күн», «ұзақ ұшып келген күн».

Фирдауси, Рудаки, Әбу Райхан Бируни, Саид Нафиси, Ибн Балхи, Махмұд Қашғари шығармаларында шығыс халықтарының төл мерекесі туралы деректер, пікірлер кездеседі.

Ұлы ойшыл Омар Хайям «Наурыз­нама» деген еңбегінде Наурыздың шынайы табиғатына, Иранның қай патшасы қай күні белгілегеніне, не үшін тамашалайтынына, Күн планетасы қозғалысының ерекшелігіне егжей-тегжейлі тоқталады.

Тойға жиырма бес күн қалғанда: хан сарайының ауласында бидай, сұлы, арпа, жүгері, бұршақ, күріш, күнжіт және мейіз секілді дақылдар егіледі екен. Наурызда салтанатты түрде музыканың, әннің және бидің сүйемелдеуімен өсіп шыққан масақтары теріліп, той дастарқанына қойылған. Бұлар­дың түсіміне орай келешек егіннің өнімін болжаған.

Омар Хайямның түсіндіруінше, мерекелік табаққа құрамы неше түрлі тағамдар салынған. Олар: жұқа, үлбіреп піскен нан, арпа, жүгері, үрмебұршақ, күріш, күнжіт, атбұршақ, мейіз және ж­асымық дәні. Әр табақтың айналасы­на жеті-жетіден нан қалайды, сонан соң, мысалы, үйеңкі, айва, зәйтүн секілді әр­түрлі ағаштардың жеті бұтағын алып, табақты өрнектейді. Әрі олардың жапы­рақ­тарына мынадай сөздер жазылатын болған: «Көбею», «ағыл-тегіл», «өсі­ру», «мол­шылық», «қуаныш», «көңіл сер­гіту».

Омар Хайям «Наурызнама» трактатында мұның бес мың жылдық тарихы барын айтады.

Біздің Ұлық Наурызымыз, жараты­лыстың сұлу, сәулетті шағы – ұлттың сана-сезімінің, салт-дәстүрлерінің, өлке­тану жұмыстарының гүлденіп жаңаруының, рухани жаңғыруының нақты айғағындай әрі айнасындай болса екен!

Серік НЕГИМОВ,
филология ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.09.2018

Астана қаласы Әуе көлік прокуратурасы жолжүктерді ашудың 80 дерегін анықтады

20.09.2018

Елбасы Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

20.09.2018

GGG үздіктер тізімінде төмендеді

20.09.2018

Қазақстан құрамасын Кака баптайды

20.09.2018

Сапа менеджментін енгізу бәсекеге қабілеттілікті нығайтады

20.09.2018

Елімізде 1 қазаннан бастап депозит шарттары өзгереді

20.09.2018

Машина жасаушылар форумына әлемнің 20 елінен 1000-нан астам делегат қатысады

20.09.2018

Жеңімпаз қыздың қайырымдылығы көпке үлгі

20.09.2018

Б. Сағынтаев Инвесторларды тарту мәселелері жөніндегі Үкіметтік кеңестің отырысын өткізді

20.09.2018

Экс-чемпион бокс мектебінің директоры болып тағайындалды

20.09.2018

 Жаңа заң – жаңа үміт

20.09.2018

Мөлдірдің мөлдір әлемі

20.09.2018

Көкшетау тұрғыны тираждық лотерея ойынының миллионері атанды

20.09.2018

Жаңа еңбекақы жүйесі - оңтайландыру нәтижелеріне тікелей байланысты - Алик Шпекбаев

20.09.2018

Кесенелер тұрғызу жарысқа айналып бара ма?..

20.09.2018

Бүгін елімізде машина жасаушыларының VI форумы басталды

20.09.2018

Атырауда халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

20.09.2018

Бакуде дзюдодан әлем чемпионаты басталды

20.09.2018

Қоқыс өңдейтін цех ашар едім - Сергей Привалов

20.09.2018

Доллар бағамы 358 теңгеге түсті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу