Ұлық Наурыз, құт Наурыз

Наурыз тойының табиғаты, мазмұны мен мәні, халықтың мәдени-рухани өміріндегі орны ерекше. Наурыз мерекесін жалпақ жиһанды мекендеген халықтар айрықша ынтамен қабылдаған. 

Егемен Қазақстан
21.03.2018 24
2

Наурызды мейрамдау дәстүрінің бір­неше себептері бар. Адам баласы жылды екіге жіктеген: қыс және жаз. Қазақтар қыс пен жазды жақсылық пен жамандықтың, зұлымдық пен ізгіліктің, қайырымдылық пен қатігездіктің, суық пен жылының күресі деп ұққан. Екіншіден, астрономиялық есеп бойынша, жаратылыстың, табиғаттың жаңарып, жасарып, жайнап, құлпыруы­ның бастапқы шағымен де дөп келеді. Наурызда күн мен түн теңеледі. Қыстың сақылда­ған сары аязы, алай-дүлей бораны өтіп, табиғат оянып, ел арқасы, жер аяғы кеңіп, төрт түлік малы төлдеп, бау-бақ түрленіп, ауыз аққа тиіп, «жібек қанат жаздың» басы басталады.

Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде аяғы нәзік, сары бауыр, көк ала торғай Нәурі­зектің ұшып келуімен байланыстыра той­лаған. Яғни бұл құсты жыл басы, береке-несібе, игілік-құт хабаршысы деп білген. Жаңа жылдың беташар айында дәстүр бойынша наурызкөже беріледі. 

Дәм-тұзы мол дастарқан жайылса, әуеден жаудырады, жерден өндіре­ді, телегей-теңіз молшылыққа жеткі­зеді. Халықтың ырым-нанымдарында «Қызыр-Ілияс» деген ұғым бар. Қызыр – адам баласының қолдаушысы һәм қорғаушысы, ал Ілияс – мұхитқа батқан кемелерге қолғабыс ететін пайғамбар. Осы ыңғайда «Қызыр түні» деген бейнелі түсінік бар. Қызыр түні Наурызбен тұспа-тұс. Қазақтар «жыл бойы ақ мол, дән тасқын-тасқын, жауын-шашын көп болсын» деп Қызыр түні ыдыс атаулыны аққа (сүт, айран, шұбат, уыз, т.б.), ырысқа (бидай, тары, арпа, сұлы, жүгері, т.б.) және кәусар бұлақ суына толтырады».

Ұлыс күні қазақ толса,
Ол жылы ақ мол болар.
Ұлы кісіден бата алса,
Сонда олжалы жыл болар – деген екен.

Ұлыстың ұлы күнінде ұрлық қылма, қылмыс істеме, өтірік айтпа, шарап ішпе деген тағылымдық, тәрбиелік маңызы ерекше лебіздер туған, ән шырқалған, күй тартылған, ақындар айтысы, «Жамбы ату», «Аударыспақ», «Алты­бақан», «Ақсүйек», «Тоғызқұ­малақ», «Тең көтеру», «Арқан тартыс», «Бағанаға өрмелеу» сияқты ұлт­тық ойын­дар ұйымдастырылған, терме-тол­ғау­лар орындалған, тақпақтар мен жаңылтпаштар тыңнан шығарылған.
Қыз бен жігіт айтысы арқылы қыс пен жаздың айқасы бейнеленген және де «Қалтырауық қара кемпір», «Ақ боран» сияқты ескі ойындар наурыз көжеде екі жақтың тартысы арқылы көрсетіліп, қаһарлы қыстың сұсты кейпін суреттеген сияқты. Қыз бен жігіт айтысындағы:

Есік алды қара су бойлағаным,
Жалғанның қызығына тоймағаным.
Өлсем де кетер ме екен көкейімнен,
Қалқамен ұлыс күні ойнағаным –
деген шумақ та Наурыздың өзіндей шуақты емес пе.

Тұрмыс, тіршілік, табиғат мейрамы хақында мынадай өрнекті, суретті, айшықты тізбектер сақталып қалыпты: «Жер-Ананың тоң кеудесі жібіп, тас емшегі иіген күн», «көк құт көзін (өсім­дік) ашқан күн», «жер бетіне жақсылық ұялаған күн», «ұзақ ұшып келген күн».

Фирдауси, Рудаки, Әбу Райхан Бируни, Саид Нафиси, Ибн Балхи, Махмұд Қашғари шығармаларында шығыс халықтарының төл мерекесі туралы деректер, пікірлер кездеседі.

Ұлы ойшыл Омар Хайям «Наурыз­нама» деген еңбегінде Наурыздың шынайы табиғатына, Иранның қай патшасы қай күні белгілегеніне, не үшін тамашалайтынына, Күн планетасы қозғалысының ерекшелігіне егжей-тегжейлі тоқталады.

Тойға жиырма бес күн қалғанда: хан сарайының ауласында бидай, сұлы, арпа, жүгері, бұршақ, күріш, күнжіт және мейіз секілді дақылдар егіледі екен. Наурызда салтанатты түрде музыканың, әннің және бидің сүйемелдеуімен өсіп шыққан масақтары теріліп, той дастарқанына қойылған. Бұлар­дың түсіміне орай келешек егіннің өнімін болжаған.

Омар Хайямның түсіндіруінше, мерекелік табаққа құрамы неше түрлі тағамдар салынған. Олар: жұқа, үлбіреп піскен нан, арпа, жүгері, үрмебұршақ, күріш, күнжіт, атбұршақ, мейіз және ж­асымық дәні. Әр табақтың айналасы­на жеті-жетіден нан қалайды, сонан соң, мысалы, үйеңкі, айва, зәйтүн секілді әр­түрлі ағаштардың жеті бұтағын алып, табақты өрнектейді. Әрі олардың жапы­рақ­тарына мынадай сөздер жазылатын болған: «Көбею», «ағыл-тегіл», «өсі­ру», «мол­шылық», «қуаныш», «көңіл сер­гіту».

Омар Хайям «Наурызнама» трактатында мұның бес мың жылдық тарихы барын айтады.

Біздің Ұлық Наурызымыз, жараты­лыстың сұлу, сәулетті шағы – ұлттың сана-сезімінің, салт-дәстүрлерінің, өлке­тану жұмыстарының гүлденіп жаңаруының, рухани жаңғыруының нақты айғағындай әрі айнасындай болса екен!

Серік НЕГИМОВ,
филология ғылымдарының докторы, профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.11.2018

Партияның әлеуетін арттыру ісі жалғаса береді

16.11.2018

Әміре Қашаубаевқа көше аты беріледі

16.11.2018

«Қара археологтер» қаптап жүр

16.11.2018

Жәрмеңкеден кәрзеңке толып қайтты

16.11.2018

Ауылдың ажары − азаматынан

16.11.2018

Семейде аулалар жөнделуде

16.11.2018

Тарихи жәдігерлерді тонаушылар да, көне көмбелерді қазушылар да тыйылмай тұр

16.11.2018

Атаулы көмектің мүмкіндіктері артып келеді

16.11.2018

Бауырлас қазағыма ризамын

16.11.2018

«Хат қоржын»

16.11.2018

Архив ісін дамытудың жаңа кезеңі

16.11.2018

Өмірге құштарлықтың ерен үлгісі

16.11.2018

Алғашқы жарна 10 пайызға төмендетілді

16.11.2018

Өңірлер ынтымағы нарықты кеңейтеді

16.11.2018

Esi ketken eskini alady

16.11.2018

Ұлттық терминология жайы толғандырады

16.11.2018

Бас редактор шырқаған «Үкілім-ай»

16.11.2018

Ақиқаттың алдаспаны

16.11.2018

Тариф көтерілді, сервис деңгейі ше?

16.11.2018

Экономикалық әріптестік жандана түспек

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу