А.Сүлей­меновтің «Адасқақ» повесі отыз жылдан кейін драма­ тілімен сөй­леді

Өнерді серік еткендердің ішін­дегі өркештісі сал Біржан­ның өмірі арқылы ән мен ән­шілік тағдырдың ғақлиясын шерткен жазушы Асқар Сүлей­меновтің «Адасқақ» повесі отыз жылдан кейін драма­ тілімен сөй­леді.

Егемен Қазақстан
09.04.2018 3049
2

М.Әуезов атын­­дағы ака­демиялық драма театры­ ұсынған «Адасқақтың» сах­на­лық нұсқасын жасап, ықшам­даған белгілі әдебиет сыншысы, мәдениеттанушы Әлия Бө­пе­жанова болса, қатпары қалың, астары мол күрделі шығар­ма­ның бас-аяғын қамтып, режис­сура тілімен тәпсірлеген Әу­бә­кір Рахимов. Ілгеріректе А.Сү­лейменовтің «Төрт тақта – жай­намаз», «Қыз­дай жесір – штат қысқарту», «Жетінші палата», «Кек» секілді фи­лосо­фия­­лық мәні терең пьесаларын сахналаған Ә.Рахимов «Адас­қақпен» отыз жылдан бе­рі «ауырмаса» дәл осындай­ кең ауқымдағы даналықты май­дан қыл суырғандай етіп, динамикалы драмаға айналдыра алуы екіталай еді. Асқар шы­ғар­машылығындағы ешкімге ұқ­самайтын тіл, ой, стиль ерек­шелігімен ертерек танысқан шеберге ғана бағынатын кесектік бұл.

Спектакльдің инсценировкасын жасаған Ә.Бөпежанова шығарманың өзегін сақтай отырып, Біржан өмір сүрген кезеңге тән ахуалды, Ақан – Біржан – Абай тізбегін көтеретін ең маңыз­ды диалог-діңгекті дұрыс ірік­тей алғаны туындының то­­лық, біртұтас сахналық шы­ғарма болуына мүмкіндік бер­ген. Спектакльдің мәңгі қозғаушы күші махаббат па – бар және ол қандай махаббат десеңізші, аспандағы айға, Абай­­дың айнамкөзіне азуын бі­леген ессіз әлде есірік сезім. Елінің сөзін сөйлеп, еркесіне айналған әншілер өз кезеңінің бай-манабының қолжаулығы болды ма – болған. Бармақ бас­ты, көз қысты жемқорлық па – дерттің тамырын сол заманның топырағынан да тауып аласыз. Жалпақшешей, жағымпаздық ше – жайлап алған. Жадағай, жабы әншілеріңіз бе – олар бүгін өніп шыққан жоқ, өлермендер Біржан мен Ақанның өзін де жабықтырған. Осының бәрі бүгінгі көрерменге ғажап таныс оқиғалар. Біржан – Әпіш, Біржан – Абай, Біржан – Ақан, Біржан – Паң Нұрмағамбет, тіпті Біржан – Тәшмат арасында өрбитін диалог-спектакльде біз іздеген өзектілік кезек-кезек көрініс тауып жатты.

Спектакль өң мен түс арасында, екі әлемнің ортасындағы кеңіс­тікте өтеді. Әлдеқашан о дүние­лік болған жақындарының бәрі – өбектеп, жанынан шықпайтын жан жары Әпіш, Жанботаның қысастығы, Паң Нұрмағамбеттің нығыметіне бөленген күндер, Абаймен кездесуі, Ақанмен қа­уышуы – кенет Біржанның жадында қайта жаңғырады. Өлім ал­дындағы алаң-елең дүние. Кү­нәл­ары көз алдына келіп жатыр. Ар азабы тән азабынан ауыр. Ұят адамды өмір бойы қуалайды, міне, Біржанды да ақыры уысына түсіріп, өлетін сәтінде бе­тіне шыжғырып басып жатыр. Бір­жанның екі аяғы мен екі қолы тақ­тайға тарс таңулы, байлаулы жіпті шешкісі келіп бұлқынады. Ағаш тақтай болғанымен, режис­сердің пайымында, бұл – ар тақ­тайы. Біржанның жантәсілім етер алдындағы жарты сағаттық, бәл­кім жарты минөттік жан қиналысын Ә.Рахимов бір жарым сағаттық драмаға құрған. Режиссер Біржанның ажал ал­дындағы арылуын, арымен, әні­мен арыздасуын тұтас драмаға ай­налдырарда, әр штрихты, әр детальды мейлінше ойластырған. Қара киінген қарақшылардың көзіне әзірейіл болып көрініп, қайта-қайта сабап кететін тұсы – осқылап жатқан Біржанның өз күнәлары.

Фәнимен қоштасып жатқан­дағы қас-қағым сәтте күнәдан арылудың бір мүмкіндігі, жалғыз жолы қазақтың салтында бағзы заманнан «бақұлдасу» аталғаны аян. Негізгі қақтығыс – Біржан мен Абай, соңыра Біржан мен Ақан арасында өрістеп, бірі ма­хаб­бат, ар идеясын, бірі ән, өнер идеясын түрлі қайшылықта қау­зағанымен, бұларды ортақ ли­нияға біріктіріп тұрған осы бақ­ұл­дасу.

Біржан секілді күрделі әрі терең, қазақ музыка әлеміне ерекше әсер еткен қуатты құбылысқа «Адасқақпен» ескерткіш соққан Асқар Сүлейменов оның қара­пайым қалыпқа, жалпақ ұғымға сыя қоймайтын жұмбағын шешу­ді діттегенін осы спектакль анық аң­датады. Әйелдің намысынан ән­нің құдіретін, әншінің алтын басын биік қойған Абайдың ал­дындағы өкініш өлімнен де күш­ті болып өртеп барады қазір. Абай­мен жауаптасуы – өртеген арымен жауаптасуы.

Ал Ақанмен кездесуі шиыр­шық атқан шарпысуға толы. «Мен ғашықтықты машық қылған сен емес. Көңілім құламаса, бар­май­мын да, алмаймын. Үздіге қал­сам, кер домбыра әзірге дүмі­мен түсіп жарылған жоқ. Бірақ жа­­дыңда желімдеп сақта: менің бір әнім матап берген қырық то­ғыз» дейді Ақан. «Ән мал ма сон­да?» дейді Біржан. «Ән – зар. Зар һәм мінәжат. Ал мал ма, жоқ па, оны өзіңнен сұра». Ақан ұстазына зор айып тағып тұр. «Әнді көңілдестің қалыңмалы сияқты пайдаланасың, ал мен үшін зар және мінәжат» деп тұр. Ақан үшін ән деген – махаббатқа, адалдыққа деген мінәжат. Ән құдіреті деген бар. Ол – ардың үні. Ақан Біржанға «сен жұмсалдың» дейді. «Сен әніңді, өнеріңді, атағыңды малға саттың». Өнерді дүние-малдың жолына жұмсадың деп кінә тағып тұр. Ал өнер жұмсалмауы керек. Азды-көпті ғұмырында жалған өмірден мән іздеген рухы биік Біржанның жантәсілім алдындағы шындығы шошындырмайды, керісінше, сүйсіндіреді. Бұл үшін Біржанды еш жазғыра алмайсың. Себебі артына өлмейтін, өміршең ән қалдырып кеткен Біржанның өзі өмір сүрген қоғамның шарт­ты заңдылықтарына мойын­сұнбай, тіршіліктің мәнін өнер­дің биігінен табу үшін бәрі­нен безініп, рухани арпалыс­пен ғұмыр кешкені онсыз да көп­шілікке бұрыннан белгілі шын­дық емес пе? Біржанның мінезіндегі ең маңызды қасиеті – өзін-өзі түсінбей, әділдік таппай, қоршаған ортасынан қорған, тірек таба алмай, бәрінен беті қайтып, өкініп, аласұру, соған сәйкес кейіп­керінің ішкі жан дүниесін ашатын әрекет, штрихтар тауып, құбылтуға жанын салғанына қарап Біржан – Бекжан Тұрыстың рөлге тыңғылықты дайындықпен келгенін байқатады. Бүкіл спек­такльдің жүгі бір өзіне көбірек түсетін Біржанның кесек бейнесі Бекжанды ия «бар», ия «жоқ» жасайтын, көрерменнің алдында күрделі сынақтан өткізетін жауапкершілігі мол рөл болатыны аян еді. Актерлік таланты, му­зыкалық қарымы сыналатын тұс осы. Актерлік ішкі қуаты мол Б.Тұрыс Біржанның бойын кернеген ызаны, ойын бүкпей айтатын тікмінезділігін, әншінің ішін өртеп бара жатқан күйінішін, рухани күйзелісін бір бояумен емес, жан-жақты шеберлікпен ашып көрсетті.

Қойылымның мазмұнын ашу­ға қызмет етіп тұрған декорация­ны құрудағы суретші Мұрат Сапа­ровтың еңбегін де атап өту орын­ды. Қара көлеңке сахнадағы қара киімді қарақшылардың го­тикалық әсер беруі, Ләйлім-шы­рақтың хор қыздарының ара­сынан табылуы, қайта-қайта қақ­пақылға түсетін қаңбақ секілді дөң­гелек шар – спектакльдің ұтымды ой-тұжырымы. Шар – дүние-қаңбақ. Қаңбақтың образы. Ал қаңбақ – халықтың образы. Олар осы қаңбақтың ішінде отыр. Жел айдаса домалап жүре береді. Абай мен Біржанның, Біржан мен Ақанның диалогында олар бір-біріне бар екпінімен қаңбақ домалатады. Осындай ұлы адамдардың ерегесінде халық қаңбақша домалап, қай жағына жығыларын білмейді. Екі ұлы адам егесті ме, ортасында халық топалаң болады. Тегеурінді ре­жис­серлік тың шешім. Режиссер халықты екі ұлының диалогының ішіне тастады да, отаршылдық идеологиядағы қазақтың халінің қандай болатынын қапысыз көрсетті. Тікенек шардың ішін­дегі халық қызыл ала қанға боял­ған. Халық қансырап торда отыр, ал әншісі бай-байшыкештің шаш­бауын көтеріп, әнін айтып, әңгімесін қыздырып жүр. Триумф сұрақ осы – ал халықты кім­ ойлайды? Бай-байшыкеш пе,­ әлде халықпен арадағы дел­­­дал Паң Нұрмағамбеттер ме?­ Режиссер Ә.Рахимовтың көрер­менді осы сұрақтың төңірегінде ойландырғысы келген мақсатын батыл қадам деп бағалауға әбден тұрарлық.

Біржанның соңына қал­дыр­ған музыкалық мол мұ­расының қай-қайсысы да сахнада шырқалуға сұранып тұ­ратынына қарамастан, за­ма­нының әділетсіздігіне, зор­лық-зомбылығына күйіне оты­рып шығарған трагедияға то­лы бір ғана «Теміртастың» таң­далып, лейтмотив ретінде алынуы спектакльдің салмағын арттыра түскен. Бұл – Біржанның жанайқайы. «Теміртас» – жалпы, «Адасқақ» қойылымының темірқазығы, жұлын-жүрегі. Ара­да енді жүз, мың жыл өтсе де, әр заманның өз Біржаны болаты­нына, оның зары бірде у, бірде дәрі болып, осы оқиғалардың тап осылай қайталана беретініне мынау «Теміртас» куә бола бермек...

Айгүл АХАНБАЙҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.09.2018

СДУ әлемге танылған бүркітші Айшолпанға білім грантын ұсынды

26.09.2018

Мырзашөлде «Ақ керуен-2018» салтанатты іс-шарасы өтті

26.09.2018

Мемлекеттік қызметшінің жалақысы жаңаша төленеді

26.09.2018

Ақтөбелік аграршылар 500 мың тоннадан астам бидай жинауды жоспарлап отыр

26.09.2018

Бақыт Сұлтанов 7 жасар баланы құтқарған астаналықты марапаттады

26.09.2018

Бала құқықтары жөніндегі уәкіл С.Айтпаева тұрғындарды қабылдады

26.09.2018

Michael Kors Versace сән үйін сатып алады

26.09.2018

Ақтөбе облысында тұрақтандыру қорын құруға 309 млн теңге бөлінді

26.09.2018

Мұхамеджан Тынышбаев пен Тұрар Рысқұловтың ескерткіші ашылды

26.09.2018

Атырау облысының әкімі халықтан түскен шағымдарға уақтылы жауап беруді тапсырды

26.09.2018

Бүгін WSB-ның финалы өтеді

26.09.2018

Аса ауыр салмақтағы дзюдошыларымыз жеңілді

26.09.2018

Astana Media Week: Қазақстан телеарналары шетелдік экрандарда

26.09.2018

Қазақстанның тумасы суперчемпион атағы үшін айқасады

26.09.2018

Бокстан қыздар арасындағы әлем чемпионаты Үндістанда өтетін болды

26.09.2018

«Астана Опера» сахнасында «Астана – Әлем дауысы» халықаралық фестивалі ашылады

26.09.2018

Қостанайда төртінші Цифрлы ХҚО ашылды

26.09.2018

Семей ядролық сынақ полигонының жағдайы ғылыми басқосуда талқыланды

26.09.2018

Конуэй қалашығы су астында қалып отыр

26.09.2018

Қазақстанда неміс технологияларын қолдануды жоспарлап отыр

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Құрманәлі Қалмахан,

Jańa mamandyq jaıy

«Erinbe. Eńbek et, mal tap» degen sózdi Abaıdan keıin ata-analarymyz jıi aıtatyn. Alaıda áleýmettanýshylar eńbek etý men tabysty bolýdyń mazmuny men shynaıylyǵy ózgerdi degendi alǵa tartady. Al eńbektiń formýlasy jumys isteý, kásip ashyp, tabys tabý ekeni belgili. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tirshilikti mádenıet bıleıtin qoǵam

Osy ýaqytqa deıin jeke adamnyń tirshiligin, turmys jaǵdaıyn onyń bilimi men eńbekqorlyq qasıetiniń bılep kelgendigi belgili. Adamdar kóp jaǵdaıda qoǵamnan bilimine saı oryn alyp otyrdy. 

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(2)

Әлия Бөпежанова (11.04.2018 00:09:53)

Дархан Өмірбекке: Сіздерге жолданған заң аясындағы, мәдениетті пікірлер модерациядан неге өтпейтінін білсем деймін. С.Абдрахмановтың кезінде жақсы ой қосулар да, тіпті ескертпе пікірлер де жарияланатын еді. Тым цензурашыл болсаңыздар - "Пікір қосуды" алып тастау керек шығар.

Әлия Бөпежанова (09.04.2018 16:02:22)

Бүгінгі номердің сүбелі бір дүниесі - М.Әуезов театрының осы маусымдағы жаңа туындысы - А.Сүлейменовтің философиялық "Адасқақ" драма-диалогы бойынша қойылған спектакль туралы мақала екен. Бүгінгі сахнаға осындай құнарлы, ойлы спектакльдер көбірек керек. Шығарманы жақсы танып-талдаған мақала авторы Айгүл Аханбайқызына және мақаланы үлкен ықыласпен жариялаған азаматтарға, басылым басшылығына ырзашылық білдіремін және шығармашылық табыстар тілеймін.

Пікір қосу