Надандықтан туған мақтан

Абай атамыз өзінің 12-ші қара сөзінде: «Қазақ барында баймын деп мақтанады. Жоғында «маған да баяғыда мал бітіп еді» деп мақтанады» дегені сияқты қазір қазақ қоғамында мақтанның алуан түрі пайда болды. 

Егемен Қазақстан
11.04.2018 232
2

Соның бірі – «баяғыда аталарымыз ақ патшадан шен алыпты, губернатордан хат алыпты, ояздан бата алыпты» дейтін «тарихи» маңызға ие мақтандар қазір әр жерде құмырсқадай қаптап жүр. Аталарының жоғарыдағыдай «абыройы» туралы жазылып жатқан кітаптар қаншама. Біздегі түсінік бойынша мақтанның дәл осы түрі дұрыс емес. Өйткені халқымыздың рухани отарланып, саяси-әлеуметтік тұрғыдан орасан зор құлдырауына негіз салған Ресейдің патшалық дәуіріне тән оқиғаларды қазіргі тәуелсіздік заманында мақтаныш етіп айту, оны ұлықтау – надандық. Яки Абай атамыздың «Надан ел қуанбас нәрсеге қуанады һәм қуанғанда не айтып, не қойғанын, не қылғанын өзі білмей, есі шығып, бір түрлі мастыққа кез болады» дейтіні осы шығар. 

Мақтанның да мақтаны бар емес пе?! Одан да «атамыз Бөгенбай батырдан бата алыпты» немесе «Жамбыл жәкемнің қолынан құлақ жепті» деп мақтан. Ондай оқиғалар көп ғой. Осы орайда жоғарыдағы «надан мақ­танның» арада қанша ғасыр өтсе де үзіл­мей, тәуелсіздіктің атқан таңымен бірге жасап келе жатқанына не себеп? Осыған тоқталайық! 

Бұл мақтан түрі – әуелі қазіргі қазақ қоғамында өткен ғасырлардағы отар­лық сананың әлі жойылмағандығына әрі жаңа­дан тарихи сананың қалыптаспаға­нына куә. Философия ғылымдарының докторы Арғын Қасымжанов біз айтып өткен «тарихи сана» деген ұғымды – әрбір жеке адам, тұтас ұрпақтың өткен тарихты сезінуі, өзі­нің шыққан тегін, өлкесін, халқын, нәсі­лін, оның рухани түп-тамырларын танып-білуге ұмтылып, сана-сезімнің оянуы деп түсіндіреді. Оның екінші беті – мәңгүрттік. Ендеше отарлаушылар езгіге түскен халықты ең алдымен тарихи санасынан айырып, мәңгүрттікке ұшырауына күш салады деген сөз. 

Академик Манаш Қозыбаев 1997 жылы 4 қараша күні «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық көрген «Ұлттық рух – ұлағат бас­тауы» атты мақаласында: «Бодан болған елдің санасын тұсап, рухани құлдыққа қарай икемдеу үшін қолданылатын ең төте тәсіл – халықты өз тарихи жадысынан айыру» деп нақты айтады. 

Осылай санамыз бұлыңғырланып, тарихи жадымыздың көмескіленуі арқылы көп жағдайда өмір шындығын кері мағынасында түсініп, өткен тарихымыздың ақиқат болмысын парықтау қабілетінен айырды. Нәтижесі мынау: тәуелсіздік дәуірінде «атамыз ақ патшадан шен алған» деп мақтанып отырмыз. 

Сол шенді атамыз не үшін алды деп бір уақ ойландық па?! Бұл жерде мынадай нақты тарихи шындық жатыр. Айтайық, отарлаушылар өздерінің қолайына жаққан, отарлау саясатын қолдағандарға ғана шен-шекпен, атақ-мансап сыйлаған. Дәлел керек пе? Әдебиетші ғалым Мекемтас Мырзахмет: «Ресей отарлаушылары қазақтың сатымсақ басшыларына шен-шекпен үлестіріп, олардың ішкі қайшылықтарын отарлау ісіне шебер пайдаланды және ол әрекетін культурогерлік сылтаумен бүркемелеп отырды» деп жазса, заңғар тұлға Мұхтар Әуезов: «Білгенін, білімін қатардағы қазақтан қулығын асыруға жұмсаған пысықтар да отаршылдардың «жемтіктесі» боп «момын даланың құйрығын обырлармен қоса сорысып жатты» деп сол кездің қоғамда орын алған ащы шындығын кесіп айтыпты. 

Сол сияқты әйгілі Майлықожа ақын: «Орыс­тың жолын тосады, Оңлы болған би-болыс, Жылтыратып танадай, Тақтырды шын­жыр мойнына, Мақтанышпен талтаңдар, Қуанышы сыймай қойнына» деп толғаса, Алаш ардақтысы Әлихан Бөкейханов: «Кім орысқа жағымтал болса, сол жұртты бір қамшымен айдайтын болып, қазақ жақсысы орыс етегінен жем жегенді ұнатты», деген жоқ па. 

Яғни «жікшіл ел жетпей мақтайды, желөкпелер шын деп ойлайды» деп Абай атамыз айтқандай, қазір басқа ештеме қалмағандай оңлы болған би-болыс аталары­мыздың мойнына жылтыратып таққан танасын әспеттеп апарып музейлердің төріне қойып жатқан жайымыз тағы бар. 

Осы орайда Қазан төңкерісінің көсемі Лениннің «Орыстанған бұратаналар шынайы орыстық көңіл күй мәселесінде әрқашан орыстан асып түседі» (Ленин В.И. толық шығ. жинағы 45 т. 358-б.) дегені қазіргі «надан мақтанның» көлеңкесі сияқты елес берсе, ХХІ ғасырдың басында қазақ қоғамы­ның тыныс-тіршілігін терең зерттеген орыс ғалымы, тарихшы-этнограф Алексей Лев­шин өзінің «Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей» атты 1832 жылы жарық көрген еңбегінде: – Қазақ­тардың атаққұмарлығы әсіресе, атқамі­нер­лерінен анық көрінеді. Патшадан алған медаль, қылыш, мақтау грамота алғандар ауылға бір орыс келсе көрсетіп қалуға құмар. Мұндай сыйға ие болған қазақтың баласы түгіл немересіне дейін осыны өзі алғандай күпсінеді. Лентасы жоғалған медальды қайысқа, жіпке тағып іліп қояды деуі бүгінгі «надан мақтанның» сорабы сонау ерте кезде қалыптасқандығынан нақты хабар беріп тұрған сияқты... 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.01.2019

Мектеп түлегі «Болашақпен» оқи алады

21.01.2019

Шағын фермалардағы жоғарғы технология

21.01.2019

Қостанай облысы өткен жылы алғаш рет экспортқа мол ет шығарды

21.01.2019

Тереза Мэй Еуроодақтан шығуға байланысты қосымша жоспарын таныстырады

21.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев Зимбабве Республикасы Президентінің ресми сапары бойынша брифинг өткізді

21.01.2019

Қазақстанда соңғы 10 жылда нәрестелер өлімі-жітімі екі есе төмендеді

21.01.2019

Қарағандыда мамандандырылған фронт-офис ашылды

21.01.2019

Нұрлан НҰРҒАЛИЕВ: Ағам – мен үшін нағыз қаһарман!

21.01.2019

Әулиеатада денсаулық сақтау деңгейі жақсарып келеді

21.01.2019

Сыр өңірінің «Өлкетану» оқулығы әзірленді

21.01.2019

Қызылорда облысында экспорт көлемі артады

21.01.2019

Жылқының сүйек құрылымы

21.01.2019

Сәби өлімі неге көп?

21.01.2019

Алматылық студенттердің ішімдікті қаншалықты тұтынатыны зерттелді

21.01.2019

Б.Сағынтаев «Франция–Қазақстан» сауда-өнеркәсіптік палатасының өкілдерімен кездесу өткізді

21.01.2019

Ақтөбеде сегіз өзеннің арнасы тазаланып, тереңдетіледі

21.01.2019

Маңғыстауда шетелдіктер тастап кеткен кемелерді сатып алып жүр

21.01.2019

Әл-Фараби ауданына спорттық сауықтыру орталықтары қажет

21.01.2019

Қазақстанда қара және түрлі-түсті металды шетелге шығаруға тыйым салынды

21.01.2019

Қызылорда облысында 283 шетел азаматы әкімшілік жауапкершілікке тартылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу