Қазақ еркін кү­ресін өрге сүйреген спортшы - Әбілсейіт Айханов

Қазақтың даңқты балуаны, Алаш жұртының мақтанышы Әбілсейіт Айхановтың өмірден озғанына да екі жылдан асты. Бауыры ыстық боз кілемде талай жылдар тер төккен нар тұлғалы бұл азаматтың жү­ріп өткен жолы барша жан­күйер­лердің жадында. Егер көзі тірі болғанда Қазақ елі еркін кү­ресін өрге сүйреген әйгілі спортшы, абыз ақсақал 80 жасқа толатын еді...

Егемен Қазақстан
18.04.2018 4672
2

Әбілсейіт Айханов 1938 жылдың 15 сәуірінде Алматы облысы, Сарқан ауданында дүниеге келді. 1957 жылы Алматыдағы Дене шынықтыру инс­титутына оқуға түсіп, шаңғы бө­ліміне қабылданды. Десек те жас ж­ігіттің аңсары балуандық өнерге ауып, ол еркін күрестің қыр-сырын меңгеруге ерекше құлшыныспен кірісті. Күрес үйірмесіне кештеу келгеніне қарамастан, Қабден Бай­досов пен Петр Матущак сынды майталман мамандардың қол астында жаттыққан спортшының шеберлігі шыңдала түсті. Бойы 192 сантиметр, салмағы 75 келіден асатын балуанның спорттық карьерасы жарты­лай ауыр салмақтан басталса, бірер жыл өткеннен соң Айханов алыптармен айқасты.

Дарынды әрі жалынды жігіт көп кешікпей республикамыздың бет­кеұстар балуанына айналды. Қарсы келгендердің барлығын қоға­дай жапырған ол Одақ деңгейіндегі додаларда дараланды. 1962 жы­лы Ригада Әбілсейіт КСРО чемпио­на­тының күміс медалін иеленсе, 1963 жылы Мәскеуде Одақтың теңдессіз балуаны атануымен қатар, КСРО халықтары Спартакиадасының бас жүлдесін олжалады. Сонымен қатар АҚШ, Аустралия, Аустрия, Англия, Ауғанстан, Германия, Грекия, Голландия, Жапония, Иран, Моң­ғолия, Түркия, Чехословакия және Үндістанда өткен халықаралық турнирлерде топ жарды. 

Өзінің спорттық ғұмырында Ай­ханов үш дүркін Олимпия ойын­дарының жеңімпазы Александр Мед­ведь, Олимпиада чемпионы Алек­сандр Иваницкий және де сол за­мандағы белді балуандардың барлығын жеңген. Бірақ іштарлық та­нытқан КСРО құрамасының бап­керлері қандасымызды не Олим­пиадаға, не әлем чемпионатына апар­мады. Дүбірлі додаларда үнемі Мед­ведь пен Иваницкий күресетін. Ал қазақтың нар тұлғалы азаматы үнемі елде қалып қоя берді. 

Әбілсейіт ағамыз айтатын:

– Егер маған мүмкіндік берілгенде, Олим­пиаданы да, әлем чемпионатын да ұтатын едім. Бірақ бапкерлердің таң­дауы үнемі өзгелерге түсетін. Аты аңызға айналған Александр Мед­ведьтен мерейім үстем болғанына сан мың жанкүйер куә. Алғаш рет екеу­міздің жолымыз Минскіде қиыс­ты. Ол ашық айқасқа барудан жүрек­сініп, 10 минут бойы қашып жүрді. Алайда төреші Медведьтің қолын көтерді. 1962 жылғы әлем чемпионаты қарсаңында бапкерлер екеу­мізді бетпе-бет кездестірді. Бұл белдесуде де тас-талқанын шы­ғар­дым. Сол секілді басқа да мүйіз­дері қарағайдай балуандарға бет қар­атпадым. Мәселен, Александр Иваниц­кийді Бакуде өткен КСРО-ның командалық біріншілігінде таза ұт­тым. Бірақ бәрібір Мәскеу білгенін істеді. Бұл тек менің басымнан өт­кен жағдай ғана емес. Сол кездегі қа­зақ­тың мықты балуандарының бар­лығы да байрақты бәсекелерден шет­тетіліп жүрді. Өзімнің ауылдасым, інім әрі шәкіртім Аманжол Бұғыбаев та Одақ көлеміндегі жарыстарда қарсылас шыдатпағанымен, Олимпия ойындары және әлем чемпионатына бірде-бір рет қатыспады. 

Қазақстан спортын ұзақ жылдар басқарған атақты бапкер, бел­гілі қоғам қайраткері Темірхан Дос­мұ­хам­бетов «Әлем мойындаған Ай­ханов» атты мақаласында кейіп­керімізді былай деп суреттейді: «Бір ғажабы, Әбілсейіт Айханов бұл мықтылардың әрқайсысын әртүрлі әдіспен жеңіпті. Бұл қазақ батырының балуандық диапазонының кеңді­гін, творчестволық қуатының биікті­гін байқатады. Айхановтың бір ерек­­шелігі, қарсыластарының күш­­ті, осал жақтарын терең таразы­лап, салмақтап, талдап барып кілемге шығады екен. Яғни Айханов тек құрғақ күштің балуаны емес, оңды-солын байыптап, ақыл-ойын алға салып күресетін біртуар тұлға. Әбе­кең спортшы кезінде күнделік жа­зуға қатты мән беріпті. Күнделікке жең­ген, жеңілген белдесулерін қал­дырмай, тәптіштеп жазып отырады екен. Айхановтың жадының мықты екенін әңгіме басында айттық. Ол кісі әлі күнге дейін осыдан 45-50 жыл бұрынғы белдесулерін талдап, таразылап отырады. Жасы жетпістен асқан адамның жарты ғасыр бұ­рынғы оқиғаларды қаз-қалпында әңгімелеуі де үлгі алатын жағдай. Әбілсейіт Айханов еркін күресте ғана олжалы болған жоқ. Моңғолдың ұлттық күресінен осы елдің небір алыптарынан басым түсіп, бас бәйге алды. Айхановтан таза жеңілген балуандардың қатарында ұлттық күрестен Моңғолияның бірнеше дүркін абсолютті чемпионы, отан­дастары «жығылмайтын алып» деп атаған Тувтендорждың болғанын оқырманның есіне сала кеткенді жөн көрдік. Әбілсейіттің сол сапардағы же­ңісі сондағы қазақ бауырларды керемет қуанышқа бөледі. Моңғол жанкүйерлері де қазақ балуанының тамаша өнеріне сүйсініп, Айхановты құттықтау үшін кілемге шығып кеткен екен. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, Айханов қазақ халқының Қажымұқан, Балуан Шолақ, Молда­бай сынды алыптарының ізін басқан ерен тұлға».

Үлкен спорттан қол үзгеннен кейін Әбілсейіт ағамыз түрлі кәсіп­тің тұтқасын ұстады. Бірер жыл спорттың төңірегінде жүрді. Қызме­тінен айырылған кезі де жоқ емес. Ең бастысы, ол өзінің жалындап тұр­ған жастық шағын арнаған салаға әркез адал болды. Ұлттық мүдде мен ел спорты жайында әңгіме қоз­ғалғанда басшылардан бастап, бас­қаларға да өз ойын ашық айтты. Еш­­кімнің дәрежесі мен қызметіне қара­ған жоқ. Ешкімнің алдында жал­ған сөйлемеді. Қазақстандағы еркін күрес өнерінің ертеңі үшін қат­ты алаңдады. Келімсектерді ша­қырып, арзан абыройға кенелуді кәсіп­ке айналдырған дөкейлер мен бап­керлерді сын садағына алды. Өзінің сол турашылдығы және тік мінезінің сал­дарынан Әбекең талай адамға жақ­пады.
Әбілсейіт ағамыз айтатын: 

– Қазақ­тың өрендерін қай спорт­қа сал­саң да, дара талантымен оқшау­ланып, топ жаруға олардың күш-жігері мен қарым-қабілеті толық же­теді. Оған еш­кімнің күмәні болмауға тиіс. Әсі­ресе ауыл жастарына барын­ша көңіл бөлініп, қажетті жағдай жасалса, осы күнге дейін көптеген биік белестерді бағындыратынымыз анық еді. Бірақ қазіргі бапкерлердің көбі шетелден дайын спортшыларды шақыртуға құмар. Талай жылдар бойы аннан-мыннан келген легионерлердің легі әлі де үзілетін емес. Осылайша ма­ман­дарымыздың дені түк еңбек етпей, оңай олжаға кенелуді көздейді. Осы жағдай мені қынжылтады. Үн­­демейін десең, кеу­дені намыс кер­нейді. Қаның қыз-қыз қайнайды. Өзі­міздің өр мінез­ді ұлдарымыз тұр­ғанда, өзгеге неге жалтақтай береміз? Бұл үрдіс қашанға дейін жалғасады? Әлде барлығының да құлқын тескен – арзан абырой мен қалтаның қамы ма? Бәріміз сол жолды таңдасақ, ертеңіміз не болмақ? Сонда ұлттық мүдде мен ел намысын кім ойлайды? Жатқан, тұрған сайын осы сұраққа жауап таппай қиналамын! 

Кеңес Одағы дәуірінде көп қысым көріп, талай қитұрқы әрекеттер мен сан алуан әділетсіздіктің азабын мо­лы­нан тартқан ағамыз әркез осылай қынжылатын. Тек өзінің басынан өт­кен оқиғаларды баяндап қана қой­май, «Қазақстанда еркін күрестің көсегесін қалай көгертуге болады?» деп үнемі толғанып отыратын. Мі­не, Алаш жұртының мақтанышы Әбіл­сейіт Айханов осындай азамат еді...

Ғалым СҮЛЕЙМЕН,
«Егемен Қазақстан» 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Елбасы көрмесі – Атырауда

19.09.2018

Таразитану қарлығаштары

19.09.2018

Қазақстан мен Гамбия екіжақты ынтымақтастығы дамуға бағытталуда

19.09.2018

Қылқалам шеберінің дара жолы

19.09.2018

Президент көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы тағайындалды

19.09.2018

Сенат Төрағасы Бразилияның жаңа елшісіне тілектестігін білдірді

19.09.2018

Шыны зауытында 4 нысанның жұмысы жүріп жатыр

19.09.2018

Жанат Шаймерденов  «Сырбар» Сыртқы барлау қызметі директорының орынбасары болып тағайындалды

19.09.2018

Алматыда «ANQ 2018» XVI Азия Сапа Конгресі өтуде

19.09.2018

Мәулен Әшімбаев арнайы сапармен Алматы қаласына барды

19.09.2018

Білім жарысында болашақ экономистер

19.09.2018

Петропавлда жылу беру маусымы басталды

19.09.2018

Астанада әлемдегі бастапқы денсаулық сақтауды дамыту декларациясы қабылданады

19.09.2018

«Барыс» Омбының «Авангард» клубынан 3:4 есебімен ұтылды

19.09.2018

Қостанайлық  спортшы қыз Азия мен Океания чемпионатынан қос алтын медаль әкелді

19.09.2018

Көп көрсеткішке көңіл толмайды

19.09.2018

Елбасы Есеп комитетінің төрайымы Наталья Годунованы қабылдады

19.09.2018

Аралдағы жатақхана туралы ақпарат негізсіз

19.09.2018

Оралда Құрманғазы Сағырбайұлының мерейтойы аясында республикалық конференция өтті

19.09.2018

Өскеменде Қазыбек би даңғылы ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу