Мұхаммед-Реза Байрами: «Парсы әдебиетінің тарихындағы ең «қатал» роман жаздым»

Мұхаммед-Реза Байрами – белгілі иран жазушысы, «Ханае дастан» иран әдеби қоғамының өкілі, 13 эпикалық романның авторы. «Алтын аю» (Германия), «Көк жылан» (Швейцария) әдеби бәйгесінің жүлдегері, Еуразияның халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты.  

Егемен Қазақстан
20.04.2018 2785

– Сіздің кітаптарыңыз Еу­ро­паның қызығушылы­ғын оятты және беделді сыйлық­тар­­дың лауреаты болдыңыз. Шы­ғармашылығыңызға Ба­­­­­тыс­тың осыншама назар са­­­луының себебі неде деп ойлай­сыз?

– «Сабалан хикаяларында­ғы» жергілікті ерекшелік те се­беп болуы мүмкін. Бірінші әде­би сыйлықты алғанда Швей­­­­царияға бара алмадым, бі­­рақ екіншісін алуға Бернға бар­дым. Қазылар алқасының пі­кі­рінен бөтен мәдениетпен та­нысқандары маңызды болға­нын ұқ­тым. Тек әдеби құн­дылықтарды ғана емес, басқа еш­кімде кездеспейтін өз еліңнің ерек­шелігін жаза білу маңызды деп ойлаймын. 

– Сіз Иранның жаңа тари­хын­дағы драмалық оқиғалар – революцияға, Иран-Ирак соғысына көп көңіл бөлесіз. Бұл тақырыптарға баруға сіз­ді не мәжбүрлейді?

– Қиын жағдайда, қауіпті жер­лерде, майдан өтінде болған жауынгермін. Соғыстың соңғы күндері ирактықтар шабуылдарын үдетіп, кең масштабты соғысқа көшкенде мен олар­дың тұтқыны болуым ке­­рек еді. Бірақ қоршаудан сы­­тылып шықтым. Бұл оқи­ға «Соңғы жеті күн» деген­ ме­муарымда жазылған. Әзербайжан демократиялық партиясының тағдыры сияқты тарихи фактілердің бәрі біз­дің қоғамның санасында қал­ды. Мен өз басынан осы оқи­ғаларды кешкен халықтың өкі­лі ретінде бейжай қарай ал­­­­маймын. 

– Сіз ауыл тіршілігін зор ма­­хаббат­пен ұсақ-түйегіне дейін жазасыз. Жалпы, осы­­ та­­қы­рып қазіргі иран әде­­бие­тінде қаншалықты өзек­ті?

– Ауылда туған, оны мәңгі сүйетін перзентпін. Тіпті қазір ауыл өмірін аңсап отырмын. Әр жаз сайын сонда баруға асы­ғам. Қалалық өмір салты ауыл тұрмысын да өзгертіп жіберген, қазір ауылда табиғат қана бар. Бұрынғыдай нан пісірмейді, мал ұстамайды. Біз неден айы­рылғанымызды түсінбей отырмыз, бұл ностальгия емес. Қа­лай болғанда да, ауыл – фактор, ­мен маңызды деп ойлаған дүние­лерді ғана жазғым келеді.

– «Құпия бақтың құрбан­дары» романыңызда траге­дия­­лы уақыт пен орынды таң­­­да­уы­ңызға не себеп?

– Жеті – қасиетті сан. Ме­та­­физикалық аспектілерге беріл­мей-ақ қояйын, бірақ аңыз­­­дардың өзінде өте жиі кез­­деседі. Бұл – адам бала­сы­ның жеті күндік эволюциясы, ­«Рүс­темнің жеті ерлігі» («Шах­наманың» негізі кейіп­кері), «Ма­­хаббаттың жеті қала­сы» (пар­сы ақыны Фарид ад-Дин­ Аттардың «Құс тілі» поэма­сындағы философиялық бейне). Иран-Ирак соғысының соң­ғы жеті күні де осылардан бір пәс төмен қызығушылық ту­ды­р­майды. Бұл романда жеті күн маңызды, осы күндері Джуль­фа, Астар, Ардебил және тағы басқа жерлерде шекара ашық. Партия мүшелерінің қа­шуына мүмкіндік бар. Бірақ осы жеті күнде көп драмалық оқиғалар болады. Мен оларды жазбай тұра алмадым. Қажетті, маңызды дегендерін теріп жаз­дым. Парсы әдебиетінің тари­хындағы ең «қатал» романды жазып шыға алдым деп ойлаймын. Өмірде болған оқиғаны жаздым, әрине кейбір қатқыл жерлерді жазушы ретінде «өң­де­дім». 

– Архив материалдарын, соғыс көргендердің есте­лік­те­рін пайдаландыңыз ба?

– Әңгімесін тыңдап, көп сөй­лес­кім келген куәгер – жез­­дем Балакиши. КСРО құла­ған­­нан кейін өзінің туған же­­рі­­не жарты ғасырдан соң орал­­ды. Оның үйден кеткен оқи­ғасы таңғаларлық. Бір кү­ні жа­­йылымдағы аттарын үй­ге әке­лейін деп шықса, партия­ мү­­шелері қашып барады екен.­ «Ше­караға жеткен соң, атта­рыңды қайтарамыз» деген соң солармен бірге барады, бі­рақ елу жылдан кейін бір-ақ оралды. 

Әрине мен жазылған материалдарды, сараптамалық әдебиеттерді көп оқыдым. Про­фессор Жәмил Гасанлының «КСРО-Иран: Әзербайжан дағда­рысы мен соғыстың басы (1941-1946 жж)» кітабына жиі жүгіндім. Осы кезеңге арналған архив материалдарын, тарихи кітаптарды қопардым. Бірақ өзегімде анамның бала күнгі оқиғасы жатты. Бұл естеліктер өмірі есімнен шыққан емес. «Мен өлдім! О, Құдай, мен өр­теніп жатырмын...» деген ұдайы құлақта қалатын сөз қалдырған бұл соғыс – адам­заттың қаралы тарихы. 

– Сіздің кітабыңызда Иран­­­нан шыққан босқындар Мир Джафар Багировпен – Әзер­байжанның басшысымен кездесіп, қайта соғысу үшін қару сұрайды. «Сендер орта­лық билікпен байланыс­ты біржола үзбегендіктен жеңілдіңдер» дейді Багиров. «Сендер сүйеніштеріңнен айыр­ғаннан кейін жеңілдің­дер» деп тұрған жоқ. Әзербай­жан демократиялық партиясы үшін КСРО-ның қолдауы шы­ны­мен маңызды болды ма?

– Бұл көріністен Багировтың ақталып жатқаны айқын көрініп тұр. Кімнің естелігіне сүйеніп жаз­ғанымды ұмытып қалдым, жаңылмасам Пишеваридің. Әл­де басқа ма екен... Не болса да бұл құжаттық негізі бар оқиға. КСРО-ға қатысты, иә, оның қолдауы маңызды еді, бірақ халықаралық қысымның арқа­сында Мырза Күшік-хан Жангалиға жасағандарын қай­талады. 

– Сіздің кейіпкеріңіздің про­т­отипі бар ма, әлде жиын­тық бейне ме?

– Бірнеше жыл бұрын бір сайт Балаш – ол доктор Балаш Азероглу (Әзербайжан ақыны, қоғам қайраткері) деп жазыпты. Бұл – жалған. Балаш – мен, біз. Нақтырақ айтқанда, саяси интригалардың құрбаны болған өнер қайраткерлері. Саясаткерлер әрқашан сүттен ақ, судан таза боп шыға алады. Ал Балаш сияқты жандар өледі. 

– Сіздің романыңызда ұр­пақ­тар­дың келіспеушілігі бар деп айтса бола ма?

– Тіптен олай емес. Жас кезімде Достоевскийді ықылас­пен оқыдым. Егер ақылым адас­паса, «Қылмыс пен жазасында» ол: «қасірет шеккен адамды тек қасірет көрген жан түсінеді» дейді. Балаш пен әкесінің арасында көп келіс­пеушілік бар. Бірақ соңғы күн­дердің оқиғасы оларды жақын­датып жібереді. Олар идеялық жақтан жақындаспаса да, бір-біріне қарсы шықпайтын болады. 

– Қазір не жазып жатырсыз?

– Қазір соғыс пен оның қайғылы салдары туралы роман жазып жатырмын. Сюжеттің өзегі – кедей ирактық отбасы. 

Сұхбаттасқан 
Алекс Громов пен Ольга Шатохина

Аударған 
Бағашар ТҰРСЫНБАЙҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.08.2018

Дзюдошы қыздар үш жүлде алуды көздеуде

14.08.2018

Делдалшылар көмір бағасын қолдан жасап отыр

14.08.2018

Астанада «Сергек» камераларының көмегімен 2 мыңға жуық әкімшілік құқық бұзушылық анықталған

14.08.2018

Құқықтық талапты сақтаса шетел телеарналарына шектеу жоқ - Дәурен Абаев

14.08.2018

БҰҰ Бас хатшысы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияға қол қоюын құптайды

14.08.2018

Қорытынды көрсеткіштер көңілге қонымды

14.08.2018

Қара жолдың қасиеті

14.08.2018

Бұқар жырау Қалқаманұлының 350 жылдығына арналған көрме-байқауы өтті

14.08.2018

Қажымұқан көтерген тас

14.08.2018

Арал аумағында атқарылар шаруа көп

14.08.2018

«Хрущевкалардан» құтылудың тиімді тетігі

14.08.2018

Оқулық шығаруда олқылықтарға жол берілмеуі қажет

14.08.2018

Байзақ батыр кесенесі

14.08.2018

Жеті айдың қорытындысы бойынша экономикалық өсім 4% құрады — ҚР ҰЭМ

14.08.2018

Ұлы Абайдың туған күні тұңғыш рет Ташкентте тойланды

14.08.2018

Шәкәрімнің үш анығы

14.08.2018

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар саны өсуде

14.08.2018

Цифрлы қаржы: тез, арзан, тиімді

14.08.2018

Дулат Исабековтің кітапханасы ашылды

14.08.2018

Бекболат Әдетов шыққан белестер

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Халық санының артуы – елге құт

Халық санының артуы Қазақстан сияқты жер көлемі үлкен, халық саны аз мем­лекеттерге ежелден маңызды мәселе­лердің бірі болып келеді. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу