Мұхаммед-Реза Байрами: «Парсы әдебиетінің тарихындағы ең «қатал» роман жаздым»

Мұхаммед-Реза Байрами – белгілі иран жазушысы, «Ханае дастан» иран әдеби қоғамының өкілі, 13 эпикалық романның авторы. «Алтын аю» (Германия), «Көк жылан» (Швейцария) әдеби бәйгесінің жүлдегері, Еуразияның халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты.  

Егемен Қазақстан
20.04.2018 2910
2

– Сіздің кітаптарыңыз Еу­ро­паның қызығушылы­ғын оятты және беделді сыйлық­тар­­дың лауреаты болдыңыз. Шы­ғармашылығыңызға Ба­­­­­тыс­тың осыншама назар са­­­луының себебі неде деп ойлай­сыз?

– «Сабалан хикаяларында­ғы» жергілікті ерекшелік те се­беп болуы мүмкін. Бірінші әде­би сыйлықты алғанда Швей­­­­царияға бара алмадым, бі­­рақ екіншісін алуға Бернға бар­дым. Қазылар алқасының пі­кі­рінен бөтен мәдениетпен та­нысқандары маңызды болға­нын ұқ­тым. Тек әдеби құн­дылықтарды ғана емес, басқа еш­кімде кездеспейтін өз еліңнің ерек­шелігін жаза білу маңызды деп ойлаймын. 

– Сіз Иранның жаңа тари­хын­дағы драмалық оқиғалар – революцияға, Иран-Ирак соғысына көп көңіл бөлесіз. Бұл тақырыптарға баруға сіз­ді не мәжбүрлейді?

– Қиын жағдайда, қауіпті жер­лерде, майдан өтінде болған жауынгермін. Соғыстың соңғы күндері ирактықтар шабуылдарын үдетіп, кең масштабты соғысқа көшкенде мен олар­дың тұтқыны болуым ке­­рек еді. Бірақ қоршаудан сы­­тылып шықтым. Бұл оқи­ға «Соңғы жеті күн» деген­ ме­муарымда жазылған. Әзербайжан демократиялық партиясының тағдыры сияқты тарихи фактілердің бәрі біз­дің қоғамның санасында қал­ды. Мен өз басынан осы оқи­ғаларды кешкен халықтың өкі­лі ретінде бейжай қарай ал­­­­маймын. 

– Сіз ауыл тіршілігін зор ма­­хаббат­пен ұсақ-түйегіне дейін жазасыз. Жалпы, осы­­ та­­қы­рып қазіргі иран әде­­бие­тінде қаншалықты өзек­ті?

– Ауылда туған, оны мәңгі сүйетін перзентпін. Тіпті қазір ауыл өмірін аңсап отырмын. Әр жаз сайын сонда баруға асы­ғам. Қалалық өмір салты ауыл тұрмысын да өзгертіп жіберген, қазір ауылда табиғат қана бар. Бұрынғыдай нан пісірмейді, мал ұстамайды. Біз неден айы­рылғанымызды түсінбей отырмыз, бұл ностальгия емес. Қа­лай болғанда да, ауыл – фактор, ­мен маңызды деп ойлаған дүние­лерді ғана жазғым келеді.

– «Құпия бақтың құрбан­дары» романыңызда траге­дия­­лы уақыт пен орынды таң­­­да­уы­ңызға не себеп?

– Жеті – қасиетті сан. Ме­та­­физикалық аспектілерге беріл­мей-ақ қояйын, бірақ аңыз­­­дардың өзінде өте жиі кез­­деседі. Бұл – адам бала­сы­ның жеті күндік эволюциясы, ­«Рүс­темнің жеті ерлігі» («Шах­наманың» негізі кейіп­кері), «Ма­­хаббаттың жеті қала­сы» (пар­сы ақыны Фарид ад-Дин­ Аттардың «Құс тілі» поэма­сындағы философиялық бейне). Иран-Ирак соғысының соң­ғы жеті күні де осылардан бір пәс төмен қызығушылық ту­ды­р­майды. Бұл романда жеті күн маңызды, осы күндері Джуль­фа, Астар, Ардебил және тағы басқа жерлерде шекара ашық. Партия мүшелерінің қа­шуына мүмкіндік бар. Бірақ осы жеті күнде көп драмалық оқиғалар болады. Мен оларды жазбай тұра алмадым. Қажетті, маңызды дегендерін теріп жаз­дым. Парсы әдебиетінің тари­хындағы ең «қатал» романды жазып шыға алдым деп ойлаймын. Өмірде болған оқиғаны жаздым, әрине кейбір қатқыл жерлерді жазушы ретінде «өң­де­дім». 

– Архив материалдарын, соғыс көргендердің есте­лік­те­рін пайдаландыңыз ба?

– Әңгімесін тыңдап, көп сөй­лес­кім келген куәгер – жез­­дем Балакиши. КСРО құла­ған­­нан кейін өзінің туған же­­рі­­не жарты ғасырдан соң орал­­ды. Оның үйден кеткен оқи­ғасы таңғаларлық. Бір кү­ні жа­­йылымдағы аттарын үй­ге әке­лейін деп шықса, партия­ мү­­шелері қашып барады екен.­ «Ше­караға жеткен соң, атта­рыңды қайтарамыз» деген соң солармен бірге барады, бі­рақ елу жылдан кейін бір-ақ оралды. 

Әрине мен жазылған материалдарды, сараптамалық әдебиеттерді көп оқыдым. Про­фессор Жәмил Гасанлының «КСРО-Иран: Әзербайжан дағда­рысы мен соғыстың басы (1941-1946 жж)» кітабына жиі жүгіндім. Осы кезеңге арналған архив материалдарын, тарихи кітаптарды қопардым. Бірақ өзегімде анамның бала күнгі оқиғасы жатты. Бұл естеліктер өмірі есімнен шыққан емес. «Мен өлдім! О, Құдай, мен өр­теніп жатырмын...» деген ұдайы құлақта қалатын сөз қалдырған бұл соғыс – адам­заттың қаралы тарихы. 

– Сіздің кітабыңызда Иран­­­нан шыққан босқындар Мир Джафар Багировпен – Әзер­байжанның басшысымен кездесіп, қайта соғысу үшін қару сұрайды. «Сендер орта­лық билікпен байланыс­ты біржола үзбегендіктен жеңілдіңдер» дейді Багиров. «Сендер сүйеніштеріңнен айыр­ғаннан кейін жеңілдің­дер» деп тұрған жоқ. Әзербай­жан демократиялық партиясы үшін КСРО-ның қолдауы шы­ны­мен маңызды болды ма?

– Бұл көріністен Багировтың ақталып жатқаны айқын көрініп тұр. Кімнің естелігіне сүйеніп жаз­ғанымды ұмытып қалдым, жаңылмасам Пишеваридің. Әл­де басқа ма екен... Не болса да бұл құжаттық негізі бар оқиға. КСРО-ға қатысты, иә, оның қолдауы маңызды еді, бірақ халықаралық қысымның арқа­сында Мырза Күшік-хан Жангалиға жасағандарын қай­талады. 

– Сіздің кейіпкеріңіздің про­т­отипі бар ма, әлде жиын­тық бейне ме?

– Бірнеше жыл бұрын бір сайт Балаш – ол доктор Балаш Азероглу (Әзербайжан ақыны, қоғам қайраткері) деп жазыпты. Бұл – жалған. Балаш – мен, біз. Нақтырақ айтқанда, саяси интригалардың құрбаны болған өнер қайраткерлері. Саясаткерлер әрқашан сүттен ақ, судан таза боп шыға алады. Ал Балаш сияқты жандар өледі. 

– Сіздің романыңызда ұр­пақ­тар­дың келіспеушілігі бар деп айтса бола ма?

– Тіптен олай емес. Жас кезімде Достоевскийді ықылас­пен оқыдым. Егер ақылым адас­паса, «Қылмыс пен жазасында» ол: «қасірет шеккен адамды тек қасірет көрген жан түсінеді» дейді. Балаш пен әкесінің арасында көп келіс­пеушілік бар. Бірақ соңғы күн­дердің оқиғасы оларды жақын­датып жібереді. Олар идеялық жақтан жақындаспаса да, бір-біріне қарсы шықпайтын болады. 

– Қазір не жазып жатырсыз?

– Қазір соғыс пен оның қайғылы салдары туралы роман жазып жатырмын. Сюжеттің өзегі – кедей ирактық отбасы. 

Сұхбаттасқан 
Алекс Громов пен Ольга Шатохина

Аударған 
Бағашар ТҰРСЫНБАЙҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.10.2018

Әлем чемпионатында қазақстандық Нұрислам Санаев күміс жүлдегер атанды

23.10.2018

Студенттерге медиацияны меңгеру маңызды

23.10.2018

Орталық Азиядағы инвестицияның 70%-і Қазақстанға тиесілі

23.10.2018

Буэнос-Айрестегі (Аргентина) үшінші жасөспірімдер Олимпиадасынан спортшыларымыз оралды

23.10.2018

АҚШ колледждерінің бірінде робот сабақ бере бастады

23.10.2018

Қарағанды – IT кеңістіктің бастау алаңы

23.10.2018

Аграрлық сектордың әлеуеті қайтсе артады?

23.10.2018

Ілбісті атқанға 5 миллион теңге айыппұл салынады

23.10.2018

Қазақстан қоржынында – 10 медаль

23.10.2018

Алматыда қонақ үйдің күзетшісін соққыға жыққан бұзақылар тұтқындалды

23.10.2018

Әдемінің әуенге толы суреттері

23.10.2018

Хәлің қалай, халық театры?

23.10.2018

Севильдік шаштараз шаш қимайды...

23.10.2018

Петропавлда сұйытылған газ жетіспейді

23.10.2018

Залесский: «Қазақ даласының өмірі»

23.10.2018

Жаңа құжат туризм секторына серпін бере ме?

23.10.2018

Жолдау-2018: Мамандар бастамаға қолдау көрсетуде

23.10.2018

Жолдауда айтылған өзекті мәселелер сөз болды

23.10.2018

Жаңа міндеттер жүктейді

23.10.2018

Балалар жылы жастар жылына жалғасады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Tulǵalardy mansuqtaýda qandaı maqsat bar?

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamalyq maqalasy – halyq tarapynan úl­ken qoldaý tapqan, kópshiliktiń yqylasy zor bolǵan bastama. Baǵdarlamanyń arqasynda hal­qymyzdyń mol rýhanı murasy qaıta jańǵyryp, tarıhymyz túgendeldi. Osy jobanyń aıasynda tól ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń shetelderde nasıhattalýy, sheteldiń túrli saladaǵy eń mazmundy kitaptarynyń aǵylshynshadan tikeleı qazaq­shaǵa aýdarylyp, qalyń oqyrmanǵa tabystalýy da buryn-sońdy bolmaǵan is.

Дидар Амантай,

Kınoádebıet

Teginde, ult ádebıeti men qazaq kıno­sy arasynda, sonaý Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev zamanynan beri qalyptasqan ónegeli dástúr, jaqsy qarym-qatynas, tyǵyz baılanys búginde óz jalǵasyn taýyp otyr.

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу