Кен өндірудің келешегі қандай болуы керек?

Таяуда Астанада Орталық Азиядағы Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғыз республикаларында минералды шикізат ресурстарын дамыту және геологиялық барлау, қатты пайдалы қазбаларды өндіру және қайта өңдеу мәселелерін талқылаған МАЙНЕКС форумы өтті. Жиында аталған саладағы барлық түйткілдердің мән-жайы шетелдік сарапшылар, геолог ғалымдар мен саясаткерлер тарапынан жан-жақты сараланды.

Егемен Қазақстан
27.04.2018 23412
2

Қазба байлық өндіру қарқынды жүргізілуі қоршаған ортаға, адам өміріне ешқандай зиян келтірмеуге тиіс. Осы ретте арнайы әлемдік стандарт бекітіліп, қауіпсіздік мәселесін жаһандық деңгейде реттеуді жүйелеу қолға алынған. Бұл туралы жиын барысында ERK Consulting (UK) Ltd. сарапшысы Джейн Джоуин толығырақ әңгімеледі. Оның айтуынша, стандарт бойынша кен орнын қазуға ниетті кәсіпорынға рұқсат қағазын алу қазір күрделеніп кеткен. Әсіресе АҚШ пен Еуропада арнайы зеттеу жүргізіліп, тиімділігі ғылыми тұрғыда дәлелденсе ғана рұқсат беріледі екен. Оның өзінде бұл процесс 10 жылға дейін созылуы мүмкін. Оған қоса инвестор құйған ақшаның жартысы экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, зерттеу жүргізуге кетеді. Ал Қазақстанда аталған құжатқа қол жеткізу небары 2 жылдың ішінде жүзеге асады, кәсіпорын зерттеу жұмыстарына аса шығындала қоймайды. Осыдан барып түрлі түйткілді мәселелер туындайды, ең күрделісі жауапкершіліктің кімнің мойынына жүктелетіндігі белгісіз күйде қалады. 

Форумда сөз алған «Республикалық кен өндіру және кен металлургия кәсіпорындары қауымдастығы» ЗТБ атқарушы директоры Николай Радостовец келер жылы елімізде жаңа Экологиялық кодекс әзірленетінін айтты. 

– Осы орайда реформалауда маңызды рөл ойнайтын бірнеше мәселелерді атап өткім келеді. Біріншіден, Экологиялық кодекс кәсіпорындарға тек айыппұл салып қана қоймай, оларды қалдықтар көлемін азайтуға, ластануларды төмендетуге ынталандыруы керек. Біздің пікірімізше, бүгінгі күні экологиялық төлемдерді қолдану экологиялық жағдайды жақсартып, қалдықтар көлемін азайтуға бағытталмаған. Осыған байланысты, қауымдастық ретінде біз салынатын айыппұл сомасына кәсіпорындар өз бетінше экологиялық іс-шаралар қабылдауын қарастыратын нормалар енгізуді ұсынамыз. Қоршаған ортаның ластануынан болған залалды бағалау механизмі аса маңызды. Бұл ретте де экологиялық заңнама қаншалықты тиімді қызметтер атқаратыны жайлы сөз болып отыр. Қазіргі таңда құзырлы органның экологтары кабинеттерінен шықпай-ақ залал көлемін есептеп, компанияларға айыппұл сала алады. Бұл ең тиімді әдіс емес екенін айтқымыз келеді,– деді Н.Радостовец.

Парламент Мәжілісі Экология мә­се­лелері және табиғат пайдалану комитетінің хатшысы Галина Бай­маханова қоғамдық институттар мен олар­дың ұстанымдарын күшейтудің, сондай-ақ сындарлы диалогтар құру арқылы оңтайлы шешімдер қабыл­дауға қолдау көрсетудің аса маңызды екенін жеткізді. 

– Барлығымыз үшін жер қойнауы­н­дағы қазба байлықтарының ұзақ мер­зімге жеткені, орнымен пай­да­ла­нылғаны маңызды. Сол себепті алдымен халықаралық тәжірибемен са­лыстыру арқылы геологиялық ақ­па­рат жинау жүйесін қалыптастыру жә­не оның жариялы, ашық болуын қамтамасыз ету керек. Бұған қоса кодекске және оның қолданылуы бойын­ша әр бабына сауатты түсініктеме бе­ретін заңгерлер тобын құру қажет. Заң­наманы кәсіби заңгерлердің тү­сін­діруі аса маңызды. Сонымен қатар ко­декс барлығына түсінікті болатындай терминологиялық сөздік дайындап, оны ағылшын тіліне аударуды қолға алу керек, – дейді ол.

Еліміздегі геология саласында бас-аяғы жүйеленбеген мәселелер мұ­ны­мен бітпейді. Г. Баймаханова мем­лекеттің қолдауымен 2009 жылы «Қаз­гео­логия» АҚ құрылғанын, аталған қау­ымдастық геология саласына, мем­лекеттік деңгейде алға қойылған мін­деттерді шешуге келгенде осалдық та­ныт­қанын сынға алды. Оның айтуынша, өткен жылы жекешелендіруге берілген «Қазгеологияға» еліміздегі минералды ресурстарды толығымен қамтитын ақпараттық жүйе орнату, әлеуеті халықаралық аккредитациядан өтуге жететін зертхана салу үшін мемлекеттен қыруар қаржы бөлінген болатын. Ақша аударылғанымен бұл аталғандардың ешқайсысы іске аспаған.

Саяси тұрақтылық – инвестор үшін басты талап

Жиында сөз алған GPW саяси тәу­е­келдер бөлімінің жетекшісі Ливия Пад­­жи жаһандық геосаяси ахуалдың кен өндірісіне ықпалы жайында баян­дама жасады. Goldman Sachs зерт­те­уінің қорытындысын негізге алған ол әлемде кен өндірісі саласына қа­тыс­ты шешімдердің 70 пайызы жер ас­тын­дағы қазба байлықтарға байланыс­ты емес, керісінше жер бетінде орын алып жатқан саяси ахуалмен сабақ­та­сатынын айтты. Оның айтуынша, ин­вес­тиция салуға қызығушылық та­ныт­қандардың 54 пайызы сайлау өтуі, халықтың наразылық білдіруі, сая­си-экономикалық тұрақсыздық сын­ды жағдайларға баса мән береді. Кез келген инвестор үшін әуелі жа­һан­дық геосаяси жағдай, саяси аре­на­дағы соңғы өзгерістер, реттеу жүйе­сі мен ақпараттың ашықтығы аса ма­ңыз­ды болмақ. Әлемдік ауқымдағы сая­си келіссөздердің нәтижесіз бо­луы, қақтығыстардың қарқын алуы, бос­­қындар санының күрт артуы өз ке­зегінде кен өндірісіне деген қызы­ғу­шылықтың төмендеуіне тікелей болмаса да жанама әсер етіп отыр. 

– Кен өндірісі мемлекеттің саяси жүйесімен етене байланысып жатқан сала. Шетелдік инвестор инвестиция салар алдында елдің ішкі саяси ахуалына, тұрақтылығына баса мән береді. Егер жағдай кері кетіп, сауда нарығында күтпеген ахуал орын алса ше? Ондай оқиғаларды жоққа шы­ғара алмаймыз. Мысалы, Ресейге са­лынған санкцияның салдарынан «Русал» алюминий зауыты құрдымға ке­тудің аз-ақ алдында тұр. Бұл жағдай сауда нарығындағы ойыншыларды бейжай қалдырмайтыны анық,– деді Л. Паджи. Сарапшының пайымдау­лар­ынан бұған дейінгі дәуірлерде де сая­си қысымның салдарынан сауда нарығындағы алпауыттардың есі екі­ге, түсі төртке бөлініп барып, қайта қатарға қосылғандығын байқайсың. 
Инвестициялар және даму ми­нис­трінің орынбасары Тимур Тоқ­та­­баев Ресеймен жұмыс істейтін ком­­­паниялардың жұмысын әр­тарап­тан­дыру үшін мемлекеттік қол­дау керектігін айтқан-ды. АҚШ-тың санкциясына іліккен ресейлік «Русал» компаниясына отандық ERG жылына 1 млн тонна алюминий шикізатын экспорттайды екен. Бұл келіссөз 18 жылға жасалған. Ал­да осы мерзімнің әлі үш жылы барын ескерсек, аталған мерзім ішінде ши­­­кі­затты экспорттайтын жаңа ба­ғыт­­тар қажеттігі туындап отыр. Бұл түйткілді мәселенің шешімі − отан­дық компаниялардың өз қызметі мен бағытын әртараптандырып, Ре­сей­ден басқа да нарықтар табу. Т.Тоқ­та­баевтың айтуынша, келісімдер жыл соңында жасалғандықтан оны бұ­зып, басқа нарықтарға өнім сату мүм­кін емес. Сондықтан тығырыққа ті­ре­лген «Русалға» экспортталатын кө­лем бой­ынша көмектесу жолдары қа­рас­тырылмақ. 

Құнды қағазға құлшыныс аз

Біздің елде кен өндірісі саласына қаржы құю арқылы пайда табуға болады. Қазақстан қор биржасының акцияларын әлемнің кез келген валютасында сатуға, я болмаса сатып алуға мүмкіндік туғанын айтқан «Қазақстан қор биржасы» АҚ (КАSЕ) бизнесті дамыту жөніндегі басқарушы директоры Қайрат Тұрмағамбетов нарықта 120 акция айналымда екенін еске салды. Оның айтуынша, акциялардың капитал нарығы 18,5 трлн теңгені құрайды. Өткен жылы жалпы құнды қағаздарға жасалған келісімнің сомасы 105,1 трлн теңгеге теңелген. Бірақ құнды қа­ғаз­дар саудасымен айналысып, табыс табатындардың қатары өзге елдермен салыстырғанда айтарлықтай төмен. Ол үшін көпшілікке қаржылық сау­аттылық жетіспейді. Қазақстанда құн­ды қағаздар саудасымен айналы­са­­тындардың үлесі 1 пайызға да жет­пейді екен, АҚШ-та бұл көрсеткіш 15 пайызды, Жапонияда 39 пайызды құрайды. 
– Өз еліміздің ішінен инвестиция салатындар табыла ма деген сұрақ жиі қойылады. Иә, олардың қарасы қалың бол­маса да, бар деп айта аламыз. Біз­дегі екінші деңгейлі банктердегі депозиттерге салынған қаражат 8 трлн теңгені құрайды. Бәрімізге мәлім, банктердегі жағдай үнемі тұрақты бола бермейді. Ал еліміздегі кен өн­ді­рісіндегі ірі компаниялардың Қазақ­с­тан қор биржасындағы акция­лары 3 трлн теңгені құрайды. Бұл бар­лық құнды қағаздың 5,35 пайызы осы салаға бағытталғанын көрсетеді. Өткен жылы Қазақстанның түкпір-түк­пірін араладық, кәсіпкерлермен кез­дестік. Менің түсінгенім, кәсіп­керлердің басым көпшілігі акцияның не екенінен хабарсыз. Тіпті биржа нарығын қалталылардың ғана сауаты жететін клуб санайтындары да бар екен. Бұл ойдан арылу керек деп ойлаймын. Шын мәнінде аталған сауда нарығында кімнің бағы мен бабы келісетінін уақыт қана көрсетеді. Біздегі шағын және орта кәсіпорындар іс бастау үшін банктерден кепілдік арқылы несие алуға уақыт жоғалтады. Сайып келгенде одан көретін пайдасы да шаш-етектен деп айтуға келмес. Ал биржа алаңында жағдай әлдеқайда же­ңіл, ұтымды шарттарға келісім жа­сауға болады. Кен саласындағы отан­дық ірілі-ұсақты компанияларға се­нім білдірген, қызығушылық таныт­­қан инвесторлар үшін екі жаққа пайдалы жобалар жасауға мүмкіндік мол. Аталған са­ланың ісі өрге басқан уақыт 2013-2014 және 2016 жылдар еді. Қазір бұл көр­сеткіш әлдеқайда төмендеп кетті,– деді Қ. Тұрмағамбетов.

Лондон қор биржасы Бейжің офи­сінің бас өкілі, Джон Эдвардс Ло­ндон қор биржасында кен өндірісі бой­ын­ша 173 компания жұмыс істей­ті­н­ін айт­ты. Оның 53-і тұтас зерттеу ала­ңын қамтитын, кен орындарын игеру бе­кі­тілген жүйе арқылы іс­ке аса­тын, ин­весторларға нақты ұсы­ныс­тары бар ірі кәсіпорындар екен. 

Қазақ жерінің қойнауы толған қаз­ба байлық екенін төрткүл дүние жақ­сы біледі. Оны игеруге ниет­тілердің де қарасы қалың. Елбасы қазақтың қазы­насы өз игілігіне жұмсалуы ке­рек­тігін жиі айтады. Ол үшін геология са­ласының ой-қыры, қия-қалтарысын шолып, санда бар, санатта жоқ жос-
парларды, тиімсіз жобаларды шектеу қажеттігі туындап отыр. Шетелдік тәжірбие мен заман талабы аталған салада да жаңашылдықтың керектігін ұқтырады. 

Еркежан АЙТҚАЗЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу