Жақсылықтың жан сыры

Алаштың абыройлы азаматы, даңқты балуан, Мәскеу олимпиадасының чемпионы, бүгінде бедел биігіне көтерілген көрнекті тұлға, Қазақстанның Еңбек Ері Жақсылық Үшкемпіровті көптен бері білуші едім. Ол туралы қалам тартып жүргенім тағы бар. Жайсаң ағаның жан сырындай төмендегі мөлтек әңгімелерді «Егемен Қазақстан» оқырмандарына ұсынғанды жөн көрдім.

Егемен Қазақстан
30.04.2018 5298
2

«Оқуға осылай түскенбіз»

...Орта мектепті бітірген соң әкей зоотехникалық, мал­ша­руашылық саласында оқы­ғанымды қалады. Өйткені өзі де өмір бойы сол салада қызмет еткен адам еді. Содан Қарахан деген досыма еріп «зооветке» оқуға түсу үшін Семейге аттандым. Шабан пойы­з Жамбылдан Семейге дейін тура төрт күн жүрді. Жататын жер жоқ. Тамбурда түнеп, тамбурда ұйықтаймыз. Маған қарағанда Қарахан жол жүріп үйренген, аздап орысша біледі. Семейге келіп институтқа құжат тапсырдық. Менікі сол Қара­ханға ілесіп жүру. Оған сенгендігім соншалық, әуелі қандай факультетке құжат тап­сырғанымды да білмеппін...

Қарахан күні-түні емтиханға дайындалады. Мен қаланы қыдырып, Ертіске шомылам кеп. Бір күні түс ауа әдетімше Ертіс жағасына барсам, анадай жерде бір топ кісі жиналып, жарыс өткізіп жатыр екен. Жарыстырып отырған қазақ. Шарты – өзеннің арғы жағасына малтып өтіп, қайта жүзіп келу. Жүзуден «ауыл­дың чемпионы» деген атым бар, делебем қозып, жарысты ұйым­дастырушыға қалтамдағы бес сомымды ұстап жетіп бардым. Ол мені баласынып, маңы­на жолатпады. Мен жалынамын кеп.

Жалынып қоймаған соң әлгі кісі: «Онда өз обалың өзіңе, ұтылсаң ақшаңды сұрамайсың ғой?» деп жұрттың көзінше тағы бір анықтады да, «бар, ана топқа» деді. Кезегін күтіп тұр­ған топқа оныншы болып қосыл­дым. Қарсыластарым бойлары серейген орыс жігіттері. Төбемнен төніп қарайды.

Ұйымдастырушы қолындағы шелегін ұрып даңғыр еткізді. Біз өзенге гүмп-гүмп секірдік. Ә, дегеннен-ақ жұрттың алдына түстім. Ебіл-дебіл арғы бетке жүзіп шығып қарасам, бас­қалары өзеннің ортасынан енді асыпты. Ағынның ығымен төмен қиғаштап кетіппін. Жүгіріп отырып өрлеп алдым да, қайта кері тарттым. Жағаға жұрттан бұрын жеттім. Жарыстырушы қазақ арқамнан қағып, «маладесін» қайта-қайта айтып, қырық сомды қалтама салды да берді. Мен: «Ертең тағы келейін, қосасыз ба аға?» деймін. «Кел, кел» дейді, ол ойланбастан.

Өстіп шомылып жүргенде алғашқы емтихан да басталды. Химия пәні. Бір ауыз орысша білмеймін. Шалбарымның арты су-су. «Жарыстан» келген бетім. Емтихан алушы Бочкорева деген әйел:

– Сен соңғысың ба, басқа ешкім жоқ па? – деп қазақша сұрады.

– Жоқ.

– Ал, билетіңді!

Билетті алып, Қараханның қасына барып жайғастым. Аса қиын сұрақ емес. Қарасам Қара­ханның есебі күрделілеу екен. Ты­ныш отырмай оны шығарып беріп едім, әлгі әйел көріп қойып, дереу:

– Әй, кәне, бері кел, – деп қасы­на шақырып алды. Қолымда Қараханың билеті.

– Ал, кәне айтшы, білесің бе, мына сұрақты?

Қараханның билетінің сұра­ғына жауап бердім. Өз билетім жайына қалды. Маған «үш» қойды да, қасақана Қараханды «құлатып» жіберді. Оқудан құлаған Қарахан көңілсіз. Киім-кешегін шабаданына салып алып: «кетем» дейді. Мен: «кетпей тұра тұр, келесі емтиханнан мен де құлаймын, бірге кетеміз» деп, жатып кеп жалынамын. Қара­хан көнді. Келесі емтихан био­логия пәні. Әдетімше ең соңында бардым.

– Әй, бала неғып жұрттың соңында жүрсің? – деп, емтихан алып отырған қазақ түрі­ме қарап, миығынан күледі. Таңертеңнен кешке дейін судан шықпай, күнге күйіп, қарайып кеткенбіз.

– Кезегім ең соңынан еді, үлгеріп жеткенім осы болды, ағай.

– Қай облыстан келдің?

– Жамбылдан.

– Кәне, билетіңді ала ғой.

Ағайдың жүзі жылы, қабағы ашық. Билетті оқысам оп-оңай сұрақтар. Дереу жауап бердім, қосымша сұраққа да мүдірмедім.

– Өй, сен бәрін біліп тұрсың ғой, мә, саған «бес»!

 Қарахан бұдан әрі шыдамады. Апыл-ғұпыл жиналып, кетті де қалды. Семейде жалғыз қалдым. Үш-төрт күннен соң қалған емтихандарды да тапсырып, оқуға қабылданғандардың тізімін күтемін ғой. Машинкамен терілген тізім шықты. Үңіліп кеп қараймын. Менің фамилиям жоқ. Сөйтсем тізімнің ең соңына кіп-кішкентай етіп, қолмен «Үшкемпіров Жақсылық» деп жазып қойыпты. Оқуға осылай түскенбіз қарағым!

«Мені күреске шығарған – шаңғы»

Семейде сол жылы қыс қат­ты болды. Ауылдан жеңілдеу киіммен шыққам. Тоңған соң арзандау күпәйке мен жұқа құлақшын сатып алдым. Аяқта керзі етік. Күпәйке мен етікті студент түгіл, қазір жұмысшы кимейді. Оны өзімше белін қынап, түймелерін ауыстырып қадап, сәндеп кием.

Оқу басталды. Денешы­нықтыру пәнінен Микрихов деген ұстаз шаңғы жарысын өткі­зеді. Мен жарыспақ түгіл, шаң­ғы бір жаққа, өзім бір жаққа ұшып түсем. Шаңғы теппесең «зачет» жоқ. «Зачетің» болмаса сессияға жібермейді. Оның артын­да оқудан шығу тұр. Шаңғы тебе алмағанның жазасы – спортзалда күрес кілемін тігу. Кілем тігуден көз ашпадым. Бар ойым «зачет» алу. Бір күні кілем жамап отыр едім ұлты кәріс Лю Вен Хан деген бапкер келіп:

– Не істеп жүрсің? – деді.

– Кілем тігіп отырмын, шаң­ғыдан «зачет» алуым керек.

– Күресе білесің бе? Егер ана баланы жықсаң «зачетыңды» мен-ақ қойдырып берейін.

Түріне қарасам қалжыңның адамы емес сияқты. Қарсыласым өзім құралпы бала. Дереу күресе кеттім. Әдіс-тәсіл дегенде ша­руа­м жоқ. Ұстасқан бойда көтеріп соқтым. Бапкердің өзі менің қалай жыққанымды бай­қамай қалды. «Енді мына бала­мен күрес, соны жықсаң «зачетың» дайын», дейді.

Бұл бала еркін күресті мең­герген, жоғары курс сту­денті екен. Салмағы да ауырлау. Қарап жатқан мен жоқ. Оны да алып ұрдым. Хан ағай «зачетімді» сол күні қойдырып берді де, Микриховқа айтып шаңғы­дан босатып алды. Мені күрес кілеміне шығарған – шаңғы. Дұрысы, шаңғы тебуден қашып, еркін күреске бардым.

«Атаң жаудан қайтпаған, қара бала, бас қамшыны!»

Ұзын-сонар қиындықтарды жеңіп, Мәскеу олимпиадасында да күресетін болдым. Күндіз-түні дайындалдым. Менің қасымнан Қабден аға Байдосов айналып шықпайды. Елжіреп қарап тұрады да, зор дауысымен: «Атаң жаудан қайтпаған, қара бала, бас қамшыны!» деп, жігерімді жанып қояды.

Олимпиада кілеміндегі бірінші қарсыласым – Констан­тин Александру. Екіншісі – Роман Керпач болды. Белдесу алдында Қабден ағам: «Констан­тиннен сенің күресің әлдеқайда артық. Сен алғашқы белдесуді сауат­ты өткіз. Күшің бар, тың кезіңде қарсыласыңды ұтып алуды ойла. Тек саспа, ақыл­мен күрес, сабырыңды жоғалт­па» деп, едәуір демеу сөздер айтты. Аға­ның сөзі маған кәдім­гі­дей қуат беріп кілемге еркін шықтым.

Олимпиададан өзге атақтың бәрін алып қойған Константин Александру нағыз зар күйінде екен. Шабуылды үсті-үстіне үдетті. Көзі от шашады. Күреске емес, төбелеске дайындалып шыққандай. Мен әдіс жасатпадым. Екінші кезең басында есепті 5:1-ге жеткіздім. Үшін­ші кезеңде екеуміз де бір-бір ұпайдан зорға алдық. Тоғы­зыншы минуттың соңына дейін кілемге жаңа шыққандай арпа­лыстық. Александруды 6:2 есебімен ұттым. Константин өте мықты балуан. Осы қалпында мені­мен емес, Керпачпен айқас­қанда оны сөзсіз жеңетін еді.

Керпачтың бірінші белдесуі көбінде сәтсіз бітеді. Р.Керпач шүу дегенде венгр Ференц Шерештен бар-жоғы бір жарым минутта ұтылып қалды да, менімен күресерде ортаға буыр­қанып шықты. Алғашқы кезеңде бір секунд тыным алмай айқастық. Ұпай санын 11:0-ге жеткіздім. Екінші кезең­нің алғашқы екі минуты ішін­де Керпач ұпай санын 11:10-ға жеткізді. Тура «танкі». Қор­ғанысқа бұзып-жарып кіреді. Бірақ өкпесі осалдау екен. Үшінші кезеңде шаршап қалды. Белдесу аяқталар тұста оңтайы келіп, екі ұпай алдым. Есеп 13:10. Роман Керпач осы екінші жеңілісінен соң жарыс­тан шығып қалды.

Адам шамадан тыс, өз мүм­кіндігінен жоғары жылдамдықта қимылдап, күш жұмсаса, соңғы ащы тері шығады. Ал одан әрі зорланса ащы тер соңынан иісі мүңкіген аммиак шығады. Бұл адам бойынан бөлінетін ең соңғы сұйық. Одан әрі денеден дәнеңе шықпайды. Міне Керпачпен күрескенде менің үстімнен «аммиактың» иісі шықты.

Үшінші қарсыласым – Ференц Шереш жас болса да өте сауатты күресетін балуан. Сондықтан мен де барымды салдым. Ференцті 17:6 есебімен еркін ұттым.

Ақтық айқас болгар Павел Христовпен өтті. Ол 1979 жыл­ғы әлем чемпионатында қола медаль алған, тәжірибелі балуан. Олимпиададан бұрын да кездескенбіз. Бір-біріміздің қыр-сырымызды жақсы білеміз. 1978 жылы Швецияның Гетеборг қаласында өткен халықаралық жарыстың финалында белдескен едік. Павел Христов «көпірге» тұрса, тура темірдей қатып қалады. Христовты «кө­пір­ден» құлатқан ешкім жоқ. Бірақ төрттағанға тұрудан да, төрттағаннан жұлып алудан да маған қарағанда әлсіздеу. Павел финалға дейін швед Кенн Андрессонды жеңіп, фин балуаны Рейе Хапарантаны 27:0 есебімен еркін ұтып шықты. Бірақ үшінші белдесуде Кон­с­тан­тин Александрудан ұтылып қалды.

Христовтың өзгелерден ерекше бір қасиеті әдістің сан түрін жасайды, ұтылып жатса да жанталаспайды. Қарсыласына өшпенділіктің нышанын да сездірмейді. Күштіні мойындай біледі екен. Белдесу аяқталғанда есеп 12:7 еді. Осылай Олимпиада чемпионы атандым.

Төреші қолымды көтерген сәтті бағып тұрған Қабден ағам жүгіріп келіп, мені қапсыра құшақтаған күйі кілемнен жұлып алып, тұра жөнелді. Жарықтық еңіреп жылап келеді. Мен болсам «аға қымыз беріңдерші, қы­мыз ішкім келеді» деппін ғой...

Жазып алған Төлеген ЖӘКІТАЙҰЛЫ,

журналист

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.09.2018

Сенат комитетінде діни қызмет және діни бірлестіктер мәселелері туралы заң жобасы қаралды

25.09.2018

Игорь Чжан: Велосипедтің кесірінен жүлде алмадым

25.09.2018

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ QS рейтингінде тағы да алға жылжыды

25.09.2018

142 үміткерге «Болашақ» стипендиясы тағайындалды

25.09.2018

Жақсы өсім - нәтижелі жұмыстың кепілі

25.09.2018

Инвесторлармен ортақ келісімге келді

25.09.2018

«Egemen Qazaqstan» газетінің журналисі марапатталды

25.09.2018

Қазақстан Экономикалық ынтымақтастық ұйымын нығайтуға және реформалауға шақырды

25.09.2018

Қазақстан Нельсон Мандела Бейбітшілік саммитіне қатысты

25.09.2018

Астана тұрғыны 10-қабаттан құлаған баланы тосып алды

25.09.2018

Қ. Қасымов ұялы телефондар ұрлығының жолын кесу шаралары туралы айтып берді

25.09.2018

Назарбаев Университетінде тың жобалар таныстырылды

25.09.2018

Нәубәт Қалиев қайтыс болды

25.09.2018

Үкіметте өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі мемлекеттік бағдарламасының жобасы мақұлданды

25.09.2018

Астаналық журналистің өліміне қатысты күдіктіні іздеу шаралары басталды

25.09.2018

АӨК цифрландыру аясында 20 цифрлық және 4000 дамыған ферма құрылады

25.09.2018

Жағажай волейболынан әлем чемпионатының іріктеу турнирі өтеді

25.09.2018

«Барыс» Мәскеуде «Динамоны» ұтты

25.09.2018

Бүгін Бакуде белдескен қос балуанымыз ұтылды

25.09.2018

«Хат қоржын» (25.09.2018)

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tirshilikti mádenıet bıleıtin qoǵam

Osy ýaqytqa deıin jeke adamnyń tirshiligin, turmys jaǵdaıyn onyń bilimi men eńbekqorlyq qasıetiniń bılep kelgendigi belgili. Adamdar kóp jaǵdaıda qoǵamnan bilimine saı oryn alyp otyrdy. 

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу