Жақсылықтың жан сыры

Алаштың абыройлы азаматы, даңқты балуан, Мәскеу олимпиадасының чемпионы, бүгінде бедел биігіне көтерілген көрнекті тұлға, Қазақстанның Еңбек Ері Жақсылық Үшкемпіровті көптен бері білуші едім. Ол туралы қалам тартып жүргенім тағы бар. Жайсаң ағаның жан сырындай төмендегі мөлтек әңгімелерді «Егемен Қазақстан» оқырмандарына ұсынғанды жөн көрдім.

Егемен Қазақстан
30.04.2018 5463
2

«Оқуға осылай түскенбіз»

...Орта мектепті бітірген соң әкей зоотехникалық, мал­ша­руашылық саласында оқы­ғанымды қалады. Өйткені өзі де өмір бойы сол салада қызмет еткен адам еді. Содан Қарахан деген досыма еріп «зооветке» оқуға түсу үшін Семейге аттандым. Шабан пойы­з Жамбылдан Семейге дейін тура төрт күн жүрді. Жататын жер жоқ. Тамбурда түнеп, тамбурда ұйықтаймыз. Маған қарағанда Қарахан жол жүріп үйренген, аздап орысша біледі. Семейге келіп институтқа құжат тапсырдық. Менікі сол Қара­ханға ілесіп жүру. Оған сенгендігім соншалық, әуелі қандай факультетке құжат тап­сырғанымды да білмеппін...

Қарахан күні-түні емтиханға дайындалады. Мен қаланы қыдырып, Ертіске шомылам кеп. Бір күні түс ауа әдетімше Ертіс жағасына барсам, анадай жерде бір топ кісі жиналып, жарыс өткізіп жатыр екен. Жарыстырып отырған қазақ. Шарты – өзеннің арғы жағасына малтып өтіп, қайта жүзіп келу. Жүзуден «ауыл­дың чемпионы» деген атым бар, делебем қозып, жарысты ұйым­дастырушыға қалтамдағы бес сомымды ұстап жетіп бардым. Ол мені баласынып, маңы­на жолатпады. Мен жалынамын кеп.

Жалынып қоймаған соң әлгі кісі: «Онда өз обалың өзіңе, ұтылсаң ақшаңды сұрамайсың ғой?» деп жұрттың көзінше тағы бір анықтады да, «бар, ана топқа» деді. Кезегін күтіп тұр­ған топқа оныншы болып қосыл­дым. Қарсыластарым бойлары серейген орыс жігіттері. Төбемнен төніп қарайды.

Ұйымдастырушы қолындағы шелегін ұрып даңғыр еткізді. Біз өзенге гүмп-гүмп секірдік. Ә, дегеннен-ақ жұрттың алдына түстім. Ебіл-дебіл арғы бетке жүзіп шығып қарасам, бас­қалары өзеннің ортасынан енді асыпты. Ағынның ығымен төмен қиғаштап кетіппін. Жүгіріп отырып өрлеп алдым да, қайта кері тарттым. Жағаға жұрттан бұрын жеттім. Жарыстырушы қазақ арқамнан қағып, «маладесін» қайта-қайта айтып, қырық сомды қалтама салды да берді. Мен: «Ертең тағы келейін, қосасыз ба аға?» деймін. «Кел, кел» дейді, ол ойланбастан.

Өстіп шомылып жүргенде алғашқы емтихан да басталды. Химия пәні. Бір ауыз орысша білмеймін. Шалбарымның арты су-су. «Жарыстан» келген бетім. Емтихан алушы Бочкорева деген әйел:

– Сен соңғысың ба, басқа ешкім жоқ па? – деп қазақша сұрады.

– Жоқ.

– Ал, билетіңді!

Билетті алып, Қараханның қасына барып жайғастым. Аса қиын сұрақ емес. Қарасам Қара­ханның есебі күрделілеу екен. Ты­ныш отырмай оны шығарып беріп едім, әлгі әйел көріп қойып, дереу:

– Әй, кәне, бері кел, – деп қасы­на шақырып алды. Қолымда Қараханың билеті.

– Ал, кәне айтшы, білесің бе, мына сұрақты?

Қараханның билетінің сұра­ғына жауап бердім. Өз билетім жайына қалды. Маған «үш» қойды да, қасақана Қараханды «құлатып» жіберді. Оқудан құлаған Қарахан көңілсіз. Киім-кешегін шабаданына салып алып: «кетем» дейді. Мен: «кетпей тұра тұр, келесі емтиханнан мен де құлаймын, бірге кетеміз» деп, жатып кеп жалынамын. Қара­хан көнді. Келесі емтихан био­логия пәні. Әдетімше ең соңында бардым.

– Әй, бала неғып жұрттың соңында жүрсің? – деп, емтихан алып отырған қазақ түрі­ме қарап, миығынан күледі. Таңертеңнен кешке дейін судан шықпай, күнге күйіп, қарайып кеткенбіз.

– Кезегім ең соңынан еді, үлгеріп жеткенім осы болды, ағай.

– Қай облыстан келдің?

– Жамбылдан.

– Кәне, билетіңді ала ғой.

Ағайдың жүзі жылы, қабағы ашық. Билетті оқысам оп-оңай сұрақтар. Дереу жауап бердім, қосымша сұраққа да мүдірмедім.

– Өй, сен бәрін біліп тұрсың ғой, мә, саған «бес»!

 Қарахан бұдан әрі шыдамады. Апыл-ғұпыл жиналып, кетті де қалды. Семейде жалғыз қалдым. Үш-төрт күннен соң қалған емтихандарды да тапсырып, оқуға қабылданғандардың тізімін күтемін ғой. Машинкамен терілген тізім шықты. Үңіліп кеп қараймын. Менің фамилиям жоқ. Сөйтсем тізімнің ең соңына кіп-кішкентай етіп, қолмен «Үшкемпіров Жақсылық» деп жазып қойыпты. Оқуға осылай түскенбіз қарағым!

«Мені күреске шығарған – шаңғы»

Семейде сол жылы қыс қат­ты болды. Ауылдан жеңілдеу киіммен шыққам. Тоңған соң арзандау күпәйке мен жұқа құлақшын сатып алдым. Аяқта керзі етік. Күпәйке мен етікті студент түгіл, қазір жұмысшы кимейді. Оны өзімше белін қынап, түймелерін ауыстырып қадап, сәндеп кием.

Оқу басталды. Денешы­нықтыру пәнінен Микрихов деген ұстаз шаңғы жарысын өткі­зеді. Мен жарыспақ түгіл, шаң­ғы бір жаққа, өзім бір жаққа ұшып түсем. Шаңғы теппесең «зачет» жоқ. «Зачетің» болмаса сессияға жібермейді. Оның артын­да оқудан шығу тұр. Шаңғы тебе алмағанның жазасы – спортзалда күрес кілемін тігу. Кілем тігуден көз ашпадым. Бар ойым «зачет» алу. Бір күні кілем жамап отыр едім ұлты кәріс Лю Вен Хан деген бапкер келіп:

– Не істеп жүрсің? – деді.

– Кілем тігіп отырмын, шаң­ғыдан «зачет» алуым керек.

– Күресе білесің бе? Егер ана баланы жықсаң «зачетыңды» мен-ақ қойдырып берейін.

Түріне қарасам қалжыңның адамы емес сияқты. Қарсыласым өзім құралпы бала. Дереу күресе кеттім. Әдіс-тәсіл дегенде ша­руа­м жоқ. Ұстасқан бойда көтеріп соқтым. Бапкердің өзі менің қалай жыққанымды бай­қамай қалды. «Енді мына бала­мен күрес, соны жықсаң «зачетың» дайын», дейді.

Бұл бала еркін күресті мең­герген, жоғары курс сту­денті екен. Салмағы да ауырлау. Қарап жатқан мен жоқ. Оны да алып ұрдым. Хан ағай «зачетімді» сол күні қойдырып берді де, Микриховқа айтып шаңғы­дан босатып алды. Мені күрес кілеміне шығарған – шаңғы. Дұрысы, шаңғы тебуден қашып, еркін күреске бардым.

«Атаң жаудан қайтпаған, қара бала, бас қамшыны!»

Ұзын-сонар қиындықтарды жеңіп, Мәскеу олимпиадасында да күресетін болдым. Күндіз-түні дайындалдым. Менің қасымнан Қабден аға Байдосов айналып шықпайды. Елжіреп қарап тұрады да, зор дауысымен: «Атаң жаудан қайтпаған, қара бала, бас қамшыны!» деп, жігерімді жанып қояды.

Олимпиада кілеміндегі бірінші қарсыласым – Констан­тин Александру. Екіншісі – Роман Керпач болды. Белдесу алдында Қабден ағам: «Констан­тиннен сенің күресің әлдеқайда артық. Сен алғашқы белдесуді сауат­ты өткіз. Күшің бар, тың кезіңде қарсыласыңды ұтып алуды ойла. Тек саспа, ақыл­мен күрес, сабырыңды жоғалт­па» деп, едәуір демеу сөздер айтты. Аға­ның сөзі маған кәдім­гі­дей қуат беріп кілемге еркін шықтым.

Олимпиададан өзге атақтың бәрін алып қойған Константин Александру нағыз зар күйінде екен. Шабуылды үсті-үстіне үдетті. Көзі от шашады. Күреске емес, төбелеске дайындалып шыққандай. Мен әдіс жасатпадым. Екінші кезең басында есепті 5:1-ге жеткіздім. Үшін­ші кезеңде екеуміз де бір-бір ұпайдан зорға алдық. Тоғы­зыншы минуттың соңына дейін кілемге жаңа шыққандай арпа­лыстық. Александруды 6:2 есебімен ұттым. Константин өте мықты балуан. Осы қалпында мені­мен емес, Керпачпен айқас­қанда оны сөзсіз жеңетін еді.

Керпачтың бірінші белдесуі көбінде сәтсіз бітеді. Р.Керпач шүу дегенде венгр Ференц Шерештен бар-жоғы бір жарым минутта ұтылып қалды да, менімен күресерде ортаға буыр­қанып шықты. Алғашқы кезеңде бір секунд тыным алмай айқастық. Ұпай санын 11:0-ге жеткіздім. Екінші кезең­нің алғашқы екі минуты ішін­де Керпач ұпай санын 11:10-ға жеткізді. Тура «танкі». Қор­ғанысқа бұзып-жарып кіреді. Бірақ өкпесі осалдау екен. Үшінші кезеңде шаршап қалды. Белдесу аяқталар тұста оңтайы келіп, екі ұпай алдым. Есеп 13:10. Роман Керпач осы екінші жеңілісінен соң жарыс­тан шығып қалды.

Адам шамадан тыс, өз мүм­кіндігінен жоғары жылдамдықта қимылдап, күш жұмсаса, соңғы ащы тері шығады. Ал одан әрі зорланса ащы тер соңынан иісі мүңкіген аммиак шығады. Бұл адам бойынан бөлінетін ең соңғы сұйық. Одан әрі денеден дәнеңе шықпайды. Міне Керпачпен күрескенде менің үстімнен «аммиактың» иісі шықты.

Үшінші қарсыласым – Ференц Шереш жас болса да өте сауатты күресетін балуан. Сондықтан мен де барымды салдым. Ференцті 17:6 есебімен еркін ұттым.

Ақтық айқас болгар Павел Христовпен өтті. Ол 1979 жыл­ғы әлем чемпионатында қола медаль алған, тәжірибелі балуан. Олимпиададан бұрын да кездескенбіз. Бір-біріміздің қыр-сырымызды жақсы білеміз. 1978 жылы Швецияның Гетеборг қаласында өткен халықаралық жарыстың финалында белдескен едік. Павел Христов «көпірге» тұрса, тура темірдей қатып қалады. Христовты «кө­пір­ден» құлатқан ешкім жоқ. Бірақ төрттағанға тұрудан да, төрттағаннан жұлып алудан да маған қарағанда әлсіздеу. Павел финалға дейін швед Кенн Андрессонды жеңіп, фин балуаны Рейе Хапарантаны 27:0 есебімен еркін ұтып шықты. Бірақ үшінші белдесуде Кон­с­тан­тин Александрудан ұтылып қалды.

Христовтың өзгелерден ерекше бір қасиеті әдістің сан түрін жасайды, ұтылып жатса да жанталаспайды. Қарсыласына өшпенділіктің нышанын да сездірмейді. Күштіні мойындай біледі екен. Белдесу аяқталғанда есеп 12:7 еді. Осылай Олимпиада чемпионы атандым.

Төреші қолымды көтерген сәтті бағып тұрған Қабден ағам жүгіріп келіп, мені қапсыра құшақтаған күйі кілемнен жұлып алып, тұра жөнелді. Жарықтық еңіреп жылап келеді. Мен болсам «аға қымыз беріңдерші, қы­мыз ішкім келеді» деппін ғой...

Жазып алған Төлеген ЖӘКІТАЙҰЛЫ,

журналист

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.11.2018

Қазақстан туризмін дамытудағы кезекті қадам

16.11.2018

Абылай ханның Галдан Цереннің тұтқынында болған жері табылды

16.11.2018

Қазақстан қор биржасы 25 жылдығын қорытындылады

16.11.2018

Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия отырысы өтті

16.11.2018

Атыраулық Қаһарман Қисметов  Әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

16.11.2018

Қазақ жігіті америкалық хоккей командасының капитаны атанды

16.11.2018

​Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

16.11.2018

Алматыда белгілі сахна суретшісі Мұрат Сапаровтың көрмесі өтті

16.11.2018

ШҚО Зайсан ауданында Баймұрат батырға ескерткіш қойылды

16.11.2018

Қ. Тоқаев халықаралық кездесулер өткізді

16.11.2018

​Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

16.11.2018

Үнді бизнесмендеріне Қазақстандағы инвестициялық жобалар ұсынылды

16.11.2018

Д.Кәлетаев Батыс Қазақстан облысында өтіп жатқан Азаматтық Форумның жұмысына қатысты

16.11.2018

Қазпошта 111 франчайзинг нүктесін ашты

16.11.2018

Елбасы Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

16.11.2018

Астанада жасөспірімдер олимпиадасының жеңімпаздарына құрмет көрсетті

16.11.2018

Шымкенттен Дубайға ұшатын рейс ашылады

16.11.2018

Шымкентте Қазақстан – Өзбекстан бірінші аймақаралық форумы өтті

16.11.2018

Қостанайлық полицейлер жедел-профилактикалық шара кезінде мал ұрлығын ашты

16.11.2018

Соңғы 10 айдағы салықтық түсімдер бойынша жұмыс қорытындыланды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу